Tóm tắt: Tháng 2/2026 đánh dấu một bước ngoặt nghiêm trọng trong xung đột Trung Đông khi Mỹ và Israel tiến hành chuỗi không kích quy mô lớn nhằm vào Iran, nhắm vào các cơ sở quân sự, hạ tầng chỉ huy và năng lực tên lửa chiến lược của Tehran. Biến cố gây chấn động nhất là việc lãnh tụ tối cao Ali Khamenei thiệt mạng trong các đòn tấn công, tạo ra khoảng trống quyền lực nội bộ và làm gia tăng nguy cơ leo thang khu vực. Phản ứng đáp trả bằng tên lửa và UAV của Iran nhanh chóng đẩy xung đột vượt khỏi khuôn khổ không kích giới hạn, làm dấy lên lo ngại về một cuộc đối đầu trực tiếp kéo dài. Trong bối cảnh đó, chính quyền Tổng thống Donald Trump không loại trừ khả năng triển khai lực lượng bộ binh nếu tình hình tiếp tục xấu đi, mở ra tranh luận về một kịch bản đổ bộ đường bộ - vốn được xem là lựa chọn rủi ro cao cả về quân sự lẫn chính trị. Bài viết phân tích xung đột tháng 2/2026 như một điểm giao giữa leo thang an ninh khu vực, tính toán chính trị nội bộ Mỹ và thông điệp răn đe chiến lược trong cạnh tranh quyền lực toàn cầu, đồng thời đánh giá những điều kiện có thể khiến Washington cân nhắc chuyển từ chiến lược tấn công từ xa sang can dự trên bộ.
Trung Đông trong chu kỳ bất ổn mới
Trung Đông đang bước vào một pha tái cấu trúc an ninh mới, nơi các xung đột cục bộ có nguy cơ kết nối thành khủng hoảng liên hoàn. Trong bức tranh đó, Iran giữ vai trò bản lề: vừa là trung tâm của các mạng lưới ủy nhiệm, vừa là đối trọng trực tiếp với hiện diện của Mỹ trong khu vực.
Sự leo thang căng thẳng Mỹ – Iran trong cuộc xung đột Israel – Iran vào tháng 2/2026 không chỉ đơn thuần là phản ứng quân sự qua lại, mà phản ánh một cuộc đấu về vị thế chiến lược: Washington muốn duy trì cấu trúc an ninh do siêu cường này hẫu thuẫn tại Trung Đông; trong khi đó Tehran đóng vai trò là chủ thể thách thức, muốn phá vỡ thế bao vây và mở rộng chiều sâu ảnh hưởng. Trong điều kiện đó, câu hỏi về khả năng Mỹ triển khai bộ binh vào lãnh thổ Iran không còn là giả định viển vông, mà trở thành một kịch bản cần được đánh giá nghiêm túc trong hoạch định chiến lược.
Tuy nhiên, giữa khả năng và quyết định thực thi luôn tồn tại khoảng cách. Khoảng cách đó được quyết định bởi ba biến số chính: chi phí quân sự, rủi ro chính trị trong nước và thông điệp chiến lược gửi ra bên ngoài.
Tính toán quân sự: Vì sao “đổ bộ” là lựa chọn rủi ro cao
So với các chiến dịch trước đây của Mỹ tại Iraq hay Afghanistan ở đầu thế kỷ 20, Iran là một bài toán khó hơn nhiều.
Thứ nhất, về địa lý – Iran có diện tích lớn, địa hình núi cao và không gian chiến lược phân tầng. Điều này làm giảm ưu thế cơ động của lực lượng bộ binh nước ngoài và tạo điều kiện cho chiến tranh tiêu hao kéo dài.
Thứ hai, về cấu trúc an ninh – Iran đã xây dựng một hệ thống phòng thủ dựa trên học thuyết “chống xâm nhập” với năng lực tên lửa, UAV, chiến tranh điện tử và mạng lưới lực lượng bán quân sự trải rộng. Một chiến dịch đổ bộ sẽ không chỉ đối mặt với quân đội chính quy, mà còn với chiến tranh phi đối xứng và khả năng phân tán xung đột sang các mặt trận ủy nhiệm trong khu vực. Cuộc xung đột đang diễn ra trong năm 2026 cho thấy khả năng thích ứng của Tehran là cực kỳ nhạy bén, phản ánh nước này đã có sự chuẩn bị. Trong trường hợp Mỹ gia tăng áp lực quân sự, bao gồm đổ bộ đất liền sẽ vấp phải sự kháng cự từ quốc gia Trung Đông.
Thứ ba, về bài học lịch sử – hai thập kỷ sa lầy ở Iraq và Afghanistan đã tạo ra “hội chứng can thiệp” trong xã hội Mỹ. Mọi kịch bản triển khai bộ binh quy mô lớn đều phải vượt qua rào cản tâm lý và chính trị rất lớn.
Do đó, nếu xảy ra, đổ bộ đường bộ vào Iran chỉ có thể được đặt trong hai trường hợp: hoặc Mỹ tin rằng răn đe từ xa không còn hiệu quả – chỉ áp dụng khi Washington nhận thấy dấu hiệu Iran không thể chống đỡ trước làn sóng tấn công; hoặc họ coi một chiến dịch giới hạn, nhanh và có mục tiêu rõ ràng là cần thiết để tái lập uy tín chiến lược. Tuy nhiên, cả hai đều hàm chứa nguy cơ leo thang ngoài tầm kiểm soát khi Trung Quốc đang chưa có những động thái rõ ràng trong cuộc xung đột này.
Bầu cử giữa nhiệm kỳ và logic chính trị nội địa
Trong phân tích chiến lược, không thể tách quyết sách đối ngoại của Mỹ khỏi chu kỳ chính trị nội bộ. Bầu cử giữa nhiệm kỳ luôn là thời điểm nhạy cảm, khi mọi thành tựu hay thất bại đều được cử tri soi chiếu kỹ lưỡng.
Một chiến dịch quân sự, nếu được kiểm soát tốt và tạo ra hình ảnh quyết đoán, có thể củng cố vị thế của chính quyền đương nhiệm. Lịch sử Mỹ từng ghi nhận hiệu ứng “tập hợp quanh lá cờ” trong những thời điểm khủng hoảng bên ngoài. Điều này thường xảy ra khi nội bộ có vấn đề, dẫn đến việc chính phủ gây hấn với các nước nhằm đạt sự đồng thuận chung. Tuy nhiên, hiệu ứng này thường ngắn hạn. Nếu chiến tranh kéo dài, thương vong gia tăng hoặc tác động kinh tế (giá dầu, lạm phát, ngân sách quốc phòng) trở nên tiêu cực, lợi ích chính trị sẽ nhanh chóng đảo chiều.
Do đó, nếu giả định rằng Washington cân nhắc phương án mạnh tay với Iran trong giai đoạn trước bầu cử giữa nhiệm kỳ, thì mục tiêu không chỉ là làm suy yếu Tehran, mà còn nhằm định hình diễn ngôn trong nước: thể hiện vai trò lãnh đạo cứng rắn, khẳng định khả năng kiểm soát khủng hoảng và tránh bị cáo buộc yếu thế khi những bê bối chính trị liên quan đến Donald Trump diễn ra liên tục, đặc biệt là vấn đề Epstein.
Nói cách khác, trong một số điều kiện, Iran có thể trở thành biến số quan trọng trong bàn cờ chính trị nội bộ Mỹ mà người đứng đầu Nhà Trắng bắt buộc phải “phiêu lưu”. Nhưng cũng chính vì vậy, mức độ và thời điểm leo thang sẽ được tính toán rất kỹ để tránh phản tác dụng.
Hàm ý đối với Nga: Thử thách khả năng phân tán nguồn lực của Mỹ
Đối với Nga, bất kỳ động thái leo thang nào của Mỹ tại Iran đều có tác động lớn. Nếu Washington đủ năng lực triển khai lực lượng quy mô lớn tại Trung Đông trong khi vẫn duy trì cam kết tại Ukraine, điều đó gửi thông điệp rằng Mỹ có chiều sâu chiến lược và không dễ bị quá tải chiến lược. Ngược lại, nếu Iran buộc Mỹ phải phân tán nguồn lực đáng kể, Moskva có thể tính toán lại nhịp độ và cường độ hoạt động của mình ở Đông Âu.
Ngoài ra, Iran là đối tác quan trọng của Nga trong cấu trúc cân bằng chống phương Tây. Một cuộc đổ bộ của Mỹ, nếu xảy ra, có thể thúc đẩy Moskva tăng cường hỗ trợ quân sự – công nghệ cho Tehran, qua đó làm sâu sắc thêm trục liên kết chiến lược. Iran có vai trò quan trọng không chỉ đối với chiến lược Trung Đông của Nga mà còn ảnh hướng tới chiến lược châu Phi của Moskva. Do đó, việc đổ bộ của Mỹ lần này lên lãnh thổ Iran sẽ được giới quan sát Nga theo dõi sát sao để có thể có những hành động thích ứng trên các khu vực khác.
Vì vậy, Iran trong bối cảnh này không chỉ là mặt trận khu vực, mà còn là một biến số trong cạnh tranh quyền lực Mỹ – Nga.
Hàm ý đối với Trung Quốc: Cạnh tranh ảnh hưởng và trật tự năng lượng
Đối với Trung Quốc, Trung Đông không chỉ là không gian địa – chính trị, mà còn là tuyến huyết mạch năng lượng.
Một chiến dịch đổ bộ của Mỹ vào Iran sẽ đặt Trung Quốc trước bài toán kép: vừa không muốn thừa nhận tính chính danh của can thiệp quân sự, vừa không muốn để Mỹ độc quyền định hình cấu trúc an ninh khu vực. Bắc Kinh có thể lựa chọn gia tăng vai trò ngoại giao, thúc đẩy hòa giải hoặc mở rộng hợp tác kinh tế – an ninh với các quốc gia Trung Đông để tạo thế cân bằng mềm.
Trong dài hạn, nếu Mỹ bị sa lầy, Trung Quốc có thể tận dụng khoảng trống chiến lược để củng cố vị thế của mình trong cấu trúc khu vực. Ngược lại, nếu Mỹ hành động nhanh, dứt khoát và kiểm soát được leo thang, điều đó sẽ củng cố hình ảnh Washington như một cường quốc sẵn sàng sử dụng sức mạnh cứng để bảo vệ lợi ích.
Trung Quốc từ lâu đã mong muốn thay thế Mỹ với “Petrodollar” bằng đồng nội tệ trong thanh toán giao dịch toàn cầu. Việc Mỹ sa lầy như trường hợp ở Afghanistan, sẽ làm suy yếu uy tín và vị thế đối ngoại của Washington, theo đó giúp Trung Quốc hiện thực hóa tham vọng đưa nhân dân tệ thành đồng tiền phổ biến toàn cầu.
Đổ bộ hay răn đe từ xa?
Khả năng Mỹ đổ bộ đường bộ vào Iran tồn tại về mặt lý thuyết, nhưng là lựa chọn mang rủi ro cao cả về quân sự lẫn chính trị. Trong điều kiện hiện nay, phương án tối ưu của Washington nhiều khả năng vẫn là răn đe từ xa, kết hợp không kích chính xác, áp lực kinh tế và kiểm soát leo thang.
Tuy nhiên, nếu môi trường chiến lược thay đổi – đặc biệt khi các tính toán chính trị nội địa giao thoa với nhu cầu gửi tín hiệu cứng rắn ra bên ngoài – kịch bản trên bộ có thể được đưa lên bàn cân.
Trong thế cờ đó, Iran không chỉ là mục tiêu quân sự. Đó là điểm giao giữa ba tầng tính toán: nội bộ Mỹ, cạnh tranh với Nga và cạnh tranh dài hạn với Trung Quốc. Và chính tại giao điểm ấy, mọi quyết định sẽ được cân nhắc không chỉ bằng sức mạnh hỏa lực, mà bằng giá trị chiến lược của thông điệp mà Washington muốn gửi đi./.
Tác giả: Bùi Gia Kỳ
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
