Giai đoạn căng thẳng cao độ của cuộc xung đột quân sự giữa Mỹ, Israel và Iran có thể kéo dài vài tuần. Các bên gây chiến đang dần mất quyền kiểm soát, và sự kiềm chế mà các chế độ quân chủ Ả Rập thể hiện thật đáng khâm phục. Các chuyên gia nghiên cứu về Trung Đông Kirill Semenov, Maxim Alontsev và Lyudmila Samarskaya đã có những bình luận sâu sắc về một số vấn đề đáng chú ý liên quan tới cuộc chiến đang diễn ra, cụ thể như sau:
Các nước gây chiến liệu có đang kiểm soát được tình hình?
Kirill Semenov, một chuyên gia độc lập về các cuộc xung đột ở Trung Đông, thành viên RIAC, cho rằng, ông Trump đang mất kiểm soát, bởi vì diễn biến tình hình, đặc biệt là ở vùng Vịnh, có thể nói là đã khiến giới lãnh đạo Mỹ bất ngờ. Iran đã chơi tất tay, họ bắt đầu tấn công cùng lúc nhiều nước vùng Vịnh, không chỉ vào các căn cứ của Mỹ mà còn cả các cơ sở hạ tầng chiến lược khác, bao gồm dầu khí. Tehran đang cố gắng khiến cái giá phải trả của cuộc khủng hoảng quá cao đối với Mỹ, ảnh hưởng không chỉ đến lợi ích địa chính trị mà còn cả lợi ích kinh tế của Washington trong khu vực. Các nước vùng Vịnh giờ đây phải nỗ lực tìm cách đối phó sau tất cả những điều này, cũng như để ngăn chặn bất cứ điều gì tương tự xảy ra lần nữa. Đồng thời, họ cũng để tâm đến việc ngừng trở thành “vật tế thần” cho Israel. Do đó, đối với các nước vùng Vịnh, giải pháp tạo ra một số hệ thống an ninh mới mà không có sự tham gia của Mỹ và các cường quốc bên ngoài khác đang trở nên ngày càng cấp bách. Một hệ thống như vậy có thể được tạo ra trong khuôn khổ Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC), hoặc trong các liên minh với Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan, Ai Cập, v.v. Ông Trump đang mất dần kiểm soát. Thật khó để nói ông ấy đã trông chờ điều gì khi thực hiện các cuộc tấn công đó. Cộng hòa Hồi giáo Iran (IRI) có khả năng sẽ vẫn giữ nguyên vị thế của họ. Mỹ và Israel trở nên bối rối trong các lựa chọn tấn công tiếp theo, việc leo thang, tiến hành một chiến dịch trên bộ là bất khả thi nếu không lôi kéo Iraq vào cuộc. Trong bối cảnh hiện tại, Iraq là nơi tốt nhất có thể triển khai lực lượng. Nhưng nếu các hành động quân sự vẫn chỉ duy trì như hiện tại, tình thế sẽ trở nên khó đoán hơn. Giờ đây không chỉ một mình Trump có thể quyết định mọi việc, mà chính Iran cũng có thể làm thay đổi cục diện. Không ai biết người lãnh đạo cuối cùng của Iran thực sự là ai, họ có thể có quan điểm chống Mỹ và Israel cực kỳ mạnh mẽ.
Trong khi đó, Maxim Alontsev chuyên gia của Viện Nghiên cứu Phương Đông Cổ điển và Văn minh Cổ đại thuộc Trường Kinh tế Cao cấp (HSE – Nga) cho rằng, đến thời điểm này, có thể kết luận rằng những người khởi xướng cuộc khủng hoảng này chỉ đang kiểm soát được một phần và đang có xu hướng mất kiểm soát ngày càng rõ rệt. Các chỉ huy Israel và Mỹ chắc chắn đã lên kế hoạch cho một phản ứng nhất định từ Tehran, nhưng diễn biến sự kiện đang bắt đầu vượt xa các kịch bản được thiết kế cho một cuộc đối đầu song phương.
Rủi ro chính là sự chuyển biến nhanh chóng của xung đột từ song phương sang đa phương. Điều duy nhất ngăn cản tình hình leo thang thành một cuộc chiến tranh khu vực là sự kiềm chế của các quốc gia quân chủ vùng Vịnh, những nước (ngoại trừ UAE, quốc gia đã đình chỉ quan hệ ngoại giao với Iran) chỉ giới hạn mình ở những lời lẽ gay gắt. Tuy nhiên, “lưới an toàn” này có thể thất bại, và mặc dù kịch bản chiến tranh toàn diện không phải là điều mặc định, nhưng nó không thể bị loại trừ hoàn toàn.
Lyudmila Samarskaya – chuyên gia nghiên cứu quan hệ khu vực tại Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông thuộc Viện Nghiên cứu Trung Đông, Viện Hàn lâm Khoa học Nga đánh giá, bất kỳ cuộc khủng hoảng nào, đặc biệt là leo thang quân sự, đều vô cùng khó kiểm soát hoàn toàn do vô số yếu tố khó lường. Tuy nhiên, ở thời điểm này, có thể giả định rằng tình hình nằm trong giới hạn chấp nhận được đối với những người khởi xướng. Tức là, các thiệt hại mà Iran đã gây ra trong các vụ trả đũa vẫn ở ngưỡng chấp nhận được của Mỹ, Israel và đồng minh của họ. Mặc dù vậy, diễn biến tiếp theo rất khó dự đoán. Thành công của chiến dịch sẽ phụ thuộc vào các mục tiêu cụ thể – điều vẫn còn khá mơ hồ – hiệu quả của các cuộc tấn công tiếp theo, quy mô phản ứng của Iran và tinh thần của các bên trong việc chịu đựng cuộc xung đột này một thời gian nhất định. Israel và Mỹ ban đầu có lẽ đã chuẩn bị cho một phản ứng dữ dội hơn từ Tehran, nhưng bản thân họ đã không ngờ lại có những cuộc tấn công lan rộng như vậy trên lãnh thổ các quốc gia khác xung quanh. Tạm thời, họ nhận thấy tình hình vẫn đang trong tầm kiểm soát, nhưng chưa thể nói trước được điều gì khi xung đột vẫn còn tiếp diễn khó lường.
Những kịch bản phát triển nào có khả năng xảy ra nhất trong ngắn hạn?
Kirill Semenov cho rằng, Mỹ và Israel sẽ cố gắng gây thiệt hại tối đa cho ngành công nghiệp quân sự của Iran. Nhưng rất khó để nói mức độ đạt được của mục tiêu này đến đâu. Có thể sẽ cần phải tăng cường lực lượng Mỹ trong khu vực để kết quả cuối cùng trông ấn tượng hơn. Nếu Iran phục hồi sau cuộc chiến này – nghĩa là kho dự trữ tên lửa và năng lực tấn công của Iran lại nhanh chóng được phục hồi và bổ sung – đó sẽ là một thất bại cho Mỹ và Israel. Không chỉ về mặt quân sự, các cuộc đàm phán cũng đã bị gián đoạn. Ngoại trưởng Oman, Badr al-Busaidi, đã nỗ lực rất nhiều để đạt được một giải pháp nào đó. Và ngay tại Vienna, một số thỏa thuận về các vấn đề khái niệm đã có thể đạt được, có nghĩa là họ có thể tiến tới giai đoạn soạn thảo một văn bản hoặc thỏa thuận hạt nhân mới. Lẽ ra, Trump đã có thể đồng ý với điều này, nhưng ông đã từ chối và về cơ bản, đã bị cuốn vào chiến dịch này với một kết quả mơ hồ. Không rõ ai đã khuyên Trump hành động như vậy. Có lẽ có một số yếu tố, bao gồm sự bất tài của chính quyền hiện tại và vai trò chủ chốt của Netanyahu. Việc ông ta tham gia vào những âm mưu như vậy là rõ ràng từ các tuyên bố của Bộ Ngoại giao Nga. Do đó, các kịch bản ở đây có thể khác nhau. Có lẽ sẽ đạt đến đỉnh điểm trong một hoặc hai tuần nữa, khi rõ ràng mức độ thiệt hại và tính toán của các bên, họ có thể chấm dứt hành động quân sự và quay lại đàm phán. Nhưng trong trường hợp như vậy, đó sẽ là một chiến dịch hoàn toàn vô ích. Mọi thứ có thể được giải quyết trên bàn đàm phán, mà không cần kéo khu vực vào một cuộc phiêu lưu đầy rủi ro.
Nếu Mỹ và Israel không quay lại đàm phán để chấm dứt chiến tranh (hoặc cũng có thể họ không còn là bên có quyền quyết định), chiến dịch sẽ tiếp tục trong từ một đến ba tháng nữa, cho đến khi các kho vũ khí cũng như năng lực tài chính của liên quân cạn kiệt. Và một lần nữa, điều này không có lợi cho Trump – ông ta đã bắt đầu chuẩn bị cho cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào mùa hè này.
Một kịch bản khác, ít có khả năng xảy ra nhất, nếu chiến dịch tiếp tục cho đến khi cỗ máy quân sự của Iran bị vô hiệu hóa hoàn toàn, Mỹ và Israel sẽ triển khai thêm các phương tiện mới. Họ sẽ cố gắng lôi kéo các quốc gia vùng Vịnh vào cuộc chiến và triển khai thêm một hoặc có thể hai tàu sân bay luôn trong tình trạng sẵn sàng chiến đấu. Điều này cuối cùng sẽ dẫn đến một chiến dịch không kích lớn hơn và kéo dài hơn, với những kết quả và hậu quả không chắc chắn. Về kịch bản đổ bộ, Kirill Semenov tin rằng điều đó là bất khả thi trong điều kiện hiện tại vì Mỹ hiện thiếu nguồn lực. Điều này sẽ đòi hỏi phải triển khai một lực lượng đáng kể, cũng như lôi kéo các quốc gia trong khu vực vào cuộc xung đột (ít nhất là Iraq, nơi có thể đóng vai trò là bàn đạp cho một cuộc tấn công).
Maxim Alontsev đánh giá, những tuyên bố từ cả hai phía đều cho thấy họ không có ý định xuống thang. Lời lẽ của Donald Trump về “những mục tiêu lớn lao vẫn chưa đạt được” cho thấy ông ta sẵn sàng tiếp tục cuộc chiến.
Hiện chưa có dấu hiệu rõ ràng nào cho thấy cuộc xung đột sẽ sớm kết thúc. Giai đoạn giao tranh ác liệt có thể sẽ tiếp diễn cho đến khi tiềm lực tấn công suy giảm đến mức cạn kiệt hoặc rơi vào thế bế tắc về mặt tác chiến. Tình huống mà cả hai bên đều không thể giành được chiến thắng quyết định sẽ dẫn đến việc tăng cường các nỗ lực ngoại giao. Vấn đề là ai sẽ nhượng bộ trước. Nhưng ở thời điểm hiện tại, chúng ta còn rất xa điểm đó.
Vẫn có thể thay đổi được tình hình, việc chấm dứt xung đột hiện nay không chỉ khả thi nhờ các yếu tố nội bộ mà còn nhờ sự can thiệp ngoại giao mạnh mẽ từ bên ngoài. Điều này đòi hỏi những nỗ lực phối hợp của các bên có ảnh hưởng (ví dụ như Thổ Nhĩ Kỳ hoặc các cường quốc khác) có khả năng đưa ra một nền tảng đàm phán có thể chấp nhận được đối với tất cả các bên tham chiến.
Lyudmila Samarskaya cho rằng, việc dự đoán rất khó khăn do giai đoạn đầu của chiến tranh vẫn còn đang bị bao trùm bởi “một màn sương” mờ mịt. Giai đoạn căng thẳng cao độ có thể kéo dài tối thiểu từ vài ngày đến vài tuần. Khó có khả năng kéo dài dưới vài ngày, nhưng vài tuần có vẻ là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Một cuộc xung đột kéo dài sẽ bất lợi cho cả Mỹ và Israel.
Thế giới có thể sẽ tiếp tục chứng kiến các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng quân sự và các cơ sở hành chính. Các cuộc tấn công quy mô lớn vào cơ sở hạ tầng dân sự vẫn chưa được ghi nhận (mặc dù đã có những thiệt hại nhất định về dân sự được báo cáo ở Iran do Mỹ và Israel tấn công), và liệu chúng có nằm trong kịch bản hay không vẫn chưa rõ. Dự báo dài hạn trở nên phức tạp hơn do nguy cơ xung đột chuyển sang giai đoạn cường độ thấp, mà thời gian kéo dài của giai đoạn này hầu như không thể dự đoán được.
Những phản ứng đáng chú ý từ khu vực và quốc tế
Kirill Semenov nhận định, đáng chú ý nhất là xung quanh các quốc gia vùng Vịnh, những nước thực sự đã cố gắng ngăn chặn chiến tranh nhưng lại bị cuốn vào vòng xoáy. Câu hỏi lớn là tại sao Iran lại có những bước đi như vậy. Đó là một nỗ lực nhằm leo thang tình hình lên một mức độ mới và buộc Mỹ phải trả giá cho hành động liều lĩnh của họ, bằng cách cố gắng làm cho chi phí chiến tranh đối với Mỹ càng cao càng tốt. Tuy nhiên, điều này tất nhiên là rất rủi ro, bởi vì nó có thể phản tác dụng. Ở đây, sự kiềm chế của các quốc gia Ả Rập cho đến nay thực sự rất đáng kể. Họ đã không đáp trả Iran, ngay cả khi cơ sở hạ tầng của họ đang bị tấn công. Điều đáng quan tâm chính là Iran sẽ tiếp tục tấn công các quốc gia vùng Vịnh trong bao lâu, và liệu các nước có thể tiếp tục thể hiện sự kiềm chế như vậy hay không. Một số người tin rằng Iran đang tấn công các quốc gia vùng Vịnh để gia tăng áp lực lên Washington, nhưng nếu Iran thực sự theo đuổi cách tiếp cận này, thì theo Kirill Semenov, họ đã sai lầm, bởi vì họ đã làm mọi thứ có thể để ngăn Mỹ bắt đầu cuộc chiến này.
Nhưng ở góc độ khác, các cuộc tấn công của Iran vào các quốc gia vùng Vịnh có thể thay đổi tình hình này – không ai muốn trở thành vật tế thần, và có lẽ ai đó sẽ mất bình tĩnh. Trong trường hợp đó, họ sẽ ra lệnh tấn công trả đũa, và tất nhiên, điều này sẽ làm trầm trọng thêm tình hình đối với Iran. Đây là điểm mấu chốt và trên thực tế, là điều bất ngờ lớn nhất. Những hành động quy mô lớn như vậy của Iran chống lại các nước láng giềng, bao gồm cả Oman, quốc gia đã cố gắng hết sức để đạt được giải pháp hòa bình và giúp đỡ Iran (vì điều này mà Oman đã bắt đầu bị gọi là “kẻ biện hộ cho quỷ”). Iran đã trả đũa Oman bằng các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái. Nhưng tất nhiên, Tehran nói rằng một số chỉ huy đã đưa ra quyết định một cách tùy tiện. Vì vậy, tình hình ở đây rất phức tạp.
Maxim Alontsev nhận định phản ứng của các bên ở khu vực và quốc tế đã hé lộ một số xu hướng quan trọng vượt ra ngoài các tuyên bố chính thức:
Thứ nhất, việc thiếu một lập trường thống nhất trong EU. Lập trường của Na Uy và Ý, những nước có xu hướng ủng hộ Iran, cho thấy rõ ràng rằng lợi ích quốc gia cuối cùng đã thắng thế so với tinh thần đoàn kết toàn châu Âu trong các vấn đề chính sách đối ngoại nhạy cảm.
Thứ hai, sự thận trọng chiến lược của Riyadh. Sự kiềm chế của Ả Rập Xê Út, bất chấp tiềm lực quân sự của họ, rất đáng chú ý. Iran đang cố gắng thuyết phục các chế độ quân chủ Ả Rập rằng sự hiện diện của các căn cứ quân sự Mỹ không đảm bảo an ninh cho họ, nhưng phản ứng từ các nước láng giềng cho đến nay vẫn không thuận lợi cho Tehran. Việc Ả Rập Xê Út tham gia vào cuộc xung đột sẽ đòi hỏi mức độ phối hợp và tiếp cận thông tin tình báo của Mỹ và Israel chưa từng có, điều mà Washington có thể không sẵn lòng chấp nhận, khi coi các chế độ quân chủ như những công cụphòng thủ hơn là các đối tác liên minh bình đẳng.
Thứ ba, hiện tượng phản kháng từ quần chúng ở Pakistan. Diễn biến thú vị và bất ngờ nhất là các cuộc biểu tình bên ngoài đại sứ quán Mỹ tại Pakistan. Xét đến mối quan hệ chính thức khá lạnh nhạt giữa Islamabad và Tehran, những cuộc biểu tình này không thể được coi là do Iran dàn dựng. Chúng thể hiện sự đoàn kết tự phát trên “đường phố Hồi giáo”, cho thấy khả năng hình thành các phong trào ủng hộ mới từ quần chúng. Kết quả của cuộc xung đột, thế giới có thể chứng kiến sự tái cấu trúc không chỉ hệ thống quan hệ quốc tế chính thức trong khu vực mà còn cả bản sắc quần chúng ở các quốc gia Hồi giáo không thuộc khối Ả Rập.
Lyudmila Samarskaya đánh giá, hiện tại, dường như tất cả các bên liên quan gián tiếp, bao gồm cả các quốc gia vùng Vịnh, đều đang cố gắng kiềm chế và tránh can thiệp trực tiếp vào cuộc xung đột. Điều này chắc chắn là một cú sốc đối với các nước Ả Rập, nhưng họ đang hy vọng vào một giải pháp thông qua đàm phán.
Động thái ngoại giao quan trọng và đáng lưu tâm nhất là quyết định của UAE đóng cửa Đại sứ quán tại Tehran. Biện pháp cực đoan này đã cắt đứt hiệu quả kênh liên lạc chính thức trực tiếp giữa hai nước. Điều này đặc biệt nhạy cảm trong bối cảnh quá trình bình thường hóa quan hệ giữa Iran và các quốc gia quân chủ vùng Vịnh vẫn còn kéo dài. Hành động này cho thấy mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng, nhưng không có nghĩa là UAE sẵn sàng tham gia vào cuộc chiến.
Lược dịch: Hoàng Hải
Các tác giả:
Kirill Semenov là Nhà khoa học chính trị, chuyên gia độc lập trong lĩnh vực xung đột Trung Đông, thành viên RIAC (Nga).
Maxim Alontsev là nhà nghiên cứu thuộc Viện Nghiên cứu Phương Đông cổ điển và Văn minh cổ đại, thuộc Trường Kinh tế Cao cấp (HSE – Nga).
Lyudmila Samarskaya là Tiến sĩ Lịch sử, nhà nghiên cứu thuộc Trung tâm Nghiên cứu Trung Đông, IMEMO RAS.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của các tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected].
