Cuộc xung đột ở vùng Vịnh Ba Tư vốn đã kéo dài hơn một tháng, đã có những tín hiệu khởi động đàm phán, tuy nhiên, thế giới không lạc quan về diễn biến tiếp theo của tình hình. Ngày 9 tháng 4, hãng thông tấn Trung Quốc (China News Service), dẫn nguồn từ Al Jazeera, đưa tin Bộ Quốc phòng Qatar đã ra tuyên bố cho biết họ bị tấn công bằng 7 tên lửa đạn đạo và nhiều máy bay không người lái từ Iran vào ngày 8 tháng 4. Chỉ vài giờ sau khi Mỹ và Iran tuyên bố ngừng bắn, một số quốc gia vùng Vịnh đã báo cáo các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái vào lãnh thổ của họ, bao gồm UAE, Kuwait, Bahrain và Qatar.
Trong một tháng qua, các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập, đang vướng vào cuộc xung đột vùng Vịnh Ba Tư, đã phải hứng chịu các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái từ Iran. Gần đây, các quốc gia này đã thúc đẩy hợp tác quốc phòng với Ukraine, quốc gia có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực phòng thủ máy bay không người lái. Ngày 26 tháng 3, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã đến thăm Riyadh, thủ đô của Ả Rập Xê Út, và gặp gỡ Thái tử kiêm Thủ tướng Mohammed bin Salman, đạt được thỏa thuận hợp tác quốc phòng trong lĩnh vực chống máy bay không người lái. Ông Zelensky tuyên bố rằng Ukraine sẽ chia sẻ công nghệ, thiết bị và kinh nghiệm trong phòng thủ máy bay không người lái với Ả Rập Xê Út để giúp cải thiện khả năng phòng thủ ở độ cao thấp. Trong khi đó, UAE, Qatar, Kuwait và các quốc gia khác cũng đã bày tỏ sự sẵn lòng mua tên lửa đánh chặn chống máy bay không người lái của Ukraine, nhằm tăng cường hợp tác quân sự với Ukraine trong lĩnh vực phòng không.
Ngày 28 tháng 3, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy đã thăm Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Qatar, đạt được sự đồng thuận với UAE về hợp tác trong lĩnh vực phòng không và ký kết một thỏa thuận quốc phòng với Qatar nhằm tìm kiếm sự hợp tác chuyên môn chung trong việc chống lại các mối đe dọa từ tên lửa và máy bay không người lái. Một tuyên bố do Bộ Quốc phòng Qatar đưa ra trong chuyến thăm của ông Zelenskyy nêu rõ: “Thỏa thuận bao gồm hợp tác trong lĩnh vực công nghệ, phát triển đầu tư chung và trao đổi chuyên môn về hệ thống chống tên lửa và máy bay không người lái.”
Các quốc gia vùng Vịnh đang rất cần Ukraine khắc phục những thiếu sót trong hệ thống phòng thủ tầm thấp của họ
Kể từ khi Chiến tranh vùng Vịnh do Mỹ và Israel phát động chống lại Iran bùng nổ vào ngày 28 tháng 2, các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh đã nhanh chóng bị cuốn vào cuộc xung đột. Iran đã tiến hành các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào các căn cứ quân sự của Mỹ tại Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Qatar, Kuwait, Bahrain và các quốc gia khác.
Trong những năm gần đây, các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc xây dựng hệ thống phòng không của mình. Đặc biệt, Ả Rập Xê Út và UAE đã mua các hệ thống phòng thủ tên lửa Patriot với tỷ lệ đánh chặn cao từ các nước như Mỹ, giúp tăng cường đáng kể khả năng phòng thủ tên lửa tầm cao của họ. Tuy nhiên, cuộc chiến này đã bộc lộ những thiếu sót nghiêm trọng trong hệ thống phòng không của các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh liên quan đến việc đánh chặn máy bay không người lái. Hậu quả tàn khốc của các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Iran vào cơ sở hạ tầng năng lượng, sân bay và cảng của Qatar, UAE và Ả Rập Xê Út đã trực tiếp thúc đẩy các quốc gia này khẩn trương tìm kiếm sự hỗ trợ quân sự từ Ukraine, với hy vọng tận dụng công nghệ và kinh nghiệm của Ukraine trong việc đánh chặn máy bay không người lái để cải thiện khả năng phòng thủ tầm thấp và giảm nguy cơ bị tấn công vào cơ sở hạ tầng.
Ngày 18 tháng 3, Zelenskyy tuyên bố triển khai hơn 200 chuyên gia quân sự chống máy bay không người lái đến các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập để hỗ trợ Ả Rập Xê Út, UAE và các nước khác trong việc phòng thủ chống lại các máy bay không người lái quân sự tấn công của Iran. Các máy bay không người lái quân sự được sử dụng trong các cuộc tấn công gần đây của Iran vào các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập thuộc dòng “Shahed”, cùng loại máy bay không người lái mà Nga đã sử dụng trong cuộc xung đột Nga-Ukraine. Do đó, Ukraine sở hữu kinh nghiệm chiến đấu sâu rộng và khả năng đánh chặn hiệu quả đối với máy bay không người lái của Iran. Mới đây, Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Fedorov tuyên bố rằng quân đội Ukraine có tỷ lệ thành công gần 90% trong việc đánh chặn và tấn công các máy bay không người lái quân sự “Shahed” của Nga.
Các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh sở hữu các thiết bị quân sự chống tên lửa hiệu quả cao như hệ thống phòng không Patriot, nhưng họ lại gặp bất lợi về chi phí trong việc đánh chặn máy bay không người lái “Shahed” của Iran, và kho dự trữ tên lửa đánh chặn của họ không đủ để hỗ trợ một cuộc xung đột khu vực kéo dài.
Xét về chi phí kinh tế, việc đánh chặn một tên lửa Patriot có thể lên tới 4,5 triệu đô la, trong khi việc đánh chặn máy bay không người lái Shahed của Iran chỉ tốn 50.000 đô la. Chi phí của một tên lửa đánh chặn máy bay không người lái do Ukraine sản xuất chỉ là 3.000 đô la, cho thấy lợi thế đáng kể về chi phí. Sau nhiều năm nghiên cứu và phát triển, các doanh nghiệp quân sự của Ukraine hiện có thể sản xuất tới 2.000 tên lửa đánh chặn máy bay không người lái mỗi ngày. Các hệ thống phòng không hiện có của các quốc gia vùng Vịnh chủ yếu tập trung vào phòng thủ chống lại tên lửa tầm ngắn của Iran; việc sử dụng chúng để đánh chặn máy bay không người lái quân sự là không bền vững về mặt chi phí kinh tế và việc dự trữ tên lửa đánh chặn.
Với cơ sở hạ tầng năng lượng, nhà máy khử muối và các cơ sở hạ tầng dân sự quan trọng khác đang đối mặt với mối đe dọa nghiêm trọng từ các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Iran, các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập đang rất cần sự hỗ trợ quân sự trong lĩnh vực chống lại máy bay không người lái. Kinh nghiệm hoạt động sâu rộng của Ukraine trong việc đánh chặn máy bay không người lái Shahed, cùng với thiết bị đánh chặn máy bay không người lái giá rẻ, chính xác là những gì các quốc gia vùng Vịnh này cần.
Những lợi ích về địa chính trị, ngoại giao và kinh tế mà Ukraine muốn đạt được
Việc Ukraine tuyên bố thiết lập hợp tác phòng không với các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập có những động cơ phức tạp và đa chiều. Hợp tác quốc phòng và an ninh với các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập, bao gồm cả hỗ trợ quân sự chống máy bay không người lái, liên quan đến các yêu cầu về địa chính trị, ngoại giao khu vực và kinh tế.
Từ góc độ địa chính trị, sự tham gia nổi bật của Ukraine vào cuộc xung đột ở Trung Đông và việc theo đuổi tăng cường hợp tác quốc phòng và an ninh với các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh nhằm mục đích đối phó với việc Iran cung cấp hỗ trợ công nghệ máy bay không người lái cho Nga. Kể từ khi cuộc xung đột Nga-Ukraine bùng nổ vào năm 2022, quan hệ song phương giữa Ukraine và Iran đã xấu đi liên tục. Việc Iran cung cấp công nghệ máy bay không người lái quân sự quan trọng cho Nga đã gây áp lực đáng kể lên hệ thống phòng không của Ukraine, dẫn đến những căng thẳng ngoại giao kéo dài giữa hai nước. Sau khi Chiến tranh vùng Vịnh bùng nổ, Ukraine đang cố gắng trả đũa hợp tác quân sự chặt chẽ giữa Nga và Iran bằng cách cung cấp sự hợp tác quốc phòng và an ninh cần thiết cho các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh. Do đó, tác động địa chính trị xuyên khu vực của cuộc xung đột Nga-Ukraine đang lan rộng đến Trung Đông, và sự đối đầu gián tiếp giữa Nga và Ukraine đang mở rộng sang các quốc gia vùng Vịnh.
Từ góc độ ngoại giao khu vực, việc Ukraine cung cấp hợp tác quốc phòng chống máy bay không người lái cho các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập nhằm mục đích chủ động mở rộng ảnh hưởng ngoại giao khu vực của mình ở vùng Vịnh Ba Tư thông qua ngoại giao quốc phòng và an ninh, và tăng cường hợp tác song phương và đa phương với các nước GCC. Trên cơ sở đó, Ukraine đang cố gắng sử dụng việc xuất khẩu thiết bị và công nghệ quân sự chống máy bay không người lái như một đòn bẩy để đảm bảo hỗ trợ tài chính và đầu tư từ các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập vào ngành công nghiệp chống máy bay không người lái và các ngành công nghiệp quân sự khác, tìm kiếm sự hỗ trợ năng lượng hiệu quả từ các nước như Ả Rập Xê Út và UAE để giảm bớt những thách thức hiện tại của Ukraine, chẳng hạn như tình trạng thiếu nhiên liệu.
Từ góc độ kinh tế, việc Ukraine bán công nghệ và thiết bị quân sự chống máy bay không người lái cho các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập nhằm mục đích tăng nguồn thu ngân sách thông qua hợp tác quốc phòng và an ninh. Sau bốn năm chiến tranh, nền kinh tế Ukraine rất dễ bị tổn thương, và cơ cấu kinh tế thời chiến cũng như các hoạt động quân sự hiện tại phụ thuộc rất nhiều vào viện trợ và hỗ trợ từ các nước như EU và Mỹ. Do đó, chính phủ Zelensky đang cố gắng tìm kiếm các kênh và thị trường cho xuất khẩu quốc phòng bằng cách quảng bá các tên lửa đánh chặn chống máy bay không người lái cho các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập. Bằng cách ký kết các thỏa thuận hợp tác quốc phòng với các nước như Ả Rập Xê Út, UAE và Qatar, Ukraine đặt mục tiêu đảm bảo các hợp đồng bán vũ khí dài hạn, từ đó thúc đẩy ngành công nghiệp quân sự của Ukraine và tăng nguồn thu ngân sách thông qua xuất khẩu tên lửa đánh chặn chống máy bay không người lái và các thiết bị khác.
Lập trường của các quốc gia vùng Vịnh về cuộc xung đột Nga-Ukraine khó có thể thay đổi trong ngắn hạn
Từ góc độ địa chính trị, sự tham gia của Ukraine vào hợp tác quốc phòng và an ninh vùng Vịnh, ở một mức độ nào đó, có mối liên hệ mật thiết với mặt trận xung đột Nga-Ukraine, mở rộng cạnh tranh địa chính trị giữa Ukraine và Nga sang Trung Đông và làm gia tăng các yếu tố đối kháng trong quan hệ của Ukraine với Iran. Ông Zelensky giải thích về việc tăng cường hợp tác quân sự chống máy bay không người lái với các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh bằng cách mô tả lợi ích địa chính trị và an ninh của Ukraine đã gắn liền với cuộc chiến tranh ở vùng Vịnh hiện nay.
Từ góc độ phát triển hệ thống phòng không của các quốc gia vùng Vịnh, việc Ukraine xuất khẩu công nghệ và thiết bị chống máy bay không người lái sang các nước như Ả Rập Xê Út và UAE sẽ tăng cường khả năng phòng thủ của họ trước các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Iran và giảm thiểu rủi ro an ninh cho các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh trong việc đối phó với phòng thủ tầm thấp. Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái liên tục của Iran vào UAE, Ả Rập Xê Út và các nước khác đã làm suy yếu nghiêm trọng nguồn lực phòng không của các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh. Với kinh nghiệm tác chiến chống máy bay không người lái và các loại vũ khí đánh chặn chống máy bay không người lái đang dần được phát triển và hoàn thiện, Ukraine có thể cung cấp sự hỗ trợ quan trọng cho các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh trong việc tăng cường khả năng phòng thủ tầm thấp của họ.
Tuy nhiên, việc kết nối, tích hợp và kích hoạt các tên lửa đánh chặn máy bay không người lái và các công nghệ liên quan do Ukraine phát triển và sản xuất với các hệ thống phòng không đa tầng của các quốc gia vùng Vịnh đòi hỏi người vận hành phải trải qua một thời gian dài huấn luyện quân sự và phối hợp kỹ thuật với các hệ thống phòng không đa tầng. Việc triển khai hiệu quả cũng cần tích hợp các nguồn lực quân sự như mạng lưới radar. Do đó, việc tích hợp và kích hoạt hiệu quả các tên lửa đánh chặn máy bay không người lái của Ukraine trong các hệ thống phòng không tầm thấp của các quốc gia vùng Vịnh sẽ cần một khoảng thời gian nhất định, và hiệu quả đánh chặn của chúng vẫn cần được kiểm chứng trong thực chiến.
Ở cấp độ ngoại giao khu vực, hợp tác quốc phòng và an ninh giữa Ukraine và các quốc gia vùng Vịnh sẽ ảnh hưởng gián tiếp đến quan hệ đối ngoại và chính sách đối ngoại của các nước như Ả Rập Xê Út và UAE. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, lập trường ngoại giao cân bằng của các quốc gia vùng Vịnh đối với xung đột Nga-Ukraine sẽ không thay đổi về cơ bản. Việc Ukraine cung cấp hợp tác quốc phòng chống máy bay không người lái cho các quốc gia vùng Vịnh một phần xuất phát từ mong muốn nhận được sự ủng hộ từ Ả Rập Xê Út và UAE trong các lĩnh vực năng lượng, quân sự và kinh tế, về cơ bản làm nổi bật bản chất thực dụng và mang tính trao đổi lợi ích của hợp tác quốc phòng giữa Ukraine và các quốc gia vùng Vịnh. Nhìn chung, các quốc gia vùng Vịnh đã áp dụng lập trường thận trọng và cân bằng đối với xung đột Nga-Ukraine, và việc hình thành và phát triển hợp tác quốc phòng này sẽ không ảnh hưởng đáng kể đến hợp tác thực dụng giữa Ả Rập Xê Út, UAE và Nga.
Biên dịch: Hoàng Hải
Dương Ngọc Long, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Địa Trung Hải, Đại học Ngoại ngữ Chiết Giang;
Mã Hiểu Lâm, Giáo sư kiêm Giám đốc Viện Nghiên cứu Địa Trung Hải, Đại học Ngoại ngữ Chiết Giang.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của các tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi họ thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
