Iran đang trở thành tâm điểm của khủng hoảng Trung Đông khi các yếu tố chiến tranh, năng lượng và an ninh toàn cầu ngày càng gắn kết chặt chẽ. Căng thẳng giữa Iran với Israel và Mỹ làm gia tăng nguy cơ xung đột lan rộng trong khu vực. Bên cạnh đó, ảnh hưởng của Iran thông qua các lực lượng ủy nhiệm tại Trung Đông cũng khiến cấu trúc an ninh khu vực trở nên phức tạp hơn. Về mặt năng lượng, vị trí chiến lược của Iran gần Hormuz – tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng của thế giới khiến mọi căng thẳng tại đây tác động mạnh đến thị trường năng lượng toàn cầu. Ngoài ra, chương trình hạt nhân của Iran tiếp tục là nguồn gốc của nhiều tranh cãi và lo ngại về phổ biến vũ khí hạt nhân. Khủng hoảng liên quan đến Iran vì thế không chỉ là vấn đề khu vực mà còn phản ánh sự cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc. Trong bối cảnh trật tự quốc tế đang biến đổi, vai trò của Iran ngày càng trở nên quan trọng trong việc định hình cán cân quyền lực và ổn định của Trung Đông.
Iran và nguy cơ leo thang xung đột quân sự tại Trung Đông
Trong bối cảnh địa chính trị Trung Đông ngày càng bất ổn, cuộc chiến giữa Mỹ, Israel với Iran đang trở thành một trong những tác nhân trung tâm làm gia tăng nguy cơ leo thang xung đột quân sự trong khu vực. Mối quan hệ đối đầu kéo dài giữa Iran với Israel và Mỹ đã tạo nên một cấu trúc đối kháng chiến lược phức tạp, nơi các hành động quân sự để trả đũa và chiến tranh ủy nhiệm liên tục diễn ra. Từ sau các cuộc không kích quy mô lớn của Israel nhằm vào các cơ sở quân sự và hạt nhân của Iran, căng thẳng giữa hai bên đã chuyển từ xung đột ngầm sang các cuộc tấn công trực tiếp bằng tên lửa, máy bay không người lái và các chiến dịch quân sự quy mô lớn.
Một trong những yếu tố quan trọng khiến nguy cơ chiến tranh khu vực gia tăng là chiến lược mạng lưới ảnh hưởng của Iran tại Trung Đông. Thông qua các lực lượng ủy nhiệm tại nhiều quốc gia, Iran đã xây dựng một hệ thống đối tác an ninh nhằm mở rộng ảnh hưởng và tạo ra khả năng răn đe đối với các đối thủ chiến lược. Điều này khiến các cuộc xung đột tại Trung Đông không chỉ giới hạn ở một quốc gia mà có thể lan rộng thành các điểm nóng liên kết với nhau. Khi căng thẳng giữa Iran và Israel leo thang, các lực lượng liên kết với Iran trong khu vực có thể tham gia vào vòng xoáy xung đột, làm gia tăng nguy cơ chiến tranh khu vực quy mô lớn.
Diễn biến thực tế gần đây cho thấy mức độ leo thang quân sự ngày càng rõ rệt. Các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái đã được sử dụng để nhắm vào nhiều mục tiêu trong khu vực, trong khi Israel tiếp tục mở rộng các cuộc không kích nhằm vào các cơ sở quân sự của Iran. Các hoạt động quân sự này không chỉ diễn ra trên lãnh thổ Iran và Israel mà còn lan sang nhiều khu vực khác trong Trung Đông làm gia tăng nguy cơ xung đột đa chiều và kéo theo sự tham gia của các quốc gia khác.
Bên cạnh chiến tranh truyền thống, xung đột còn mở rộng sang các hình thức chiến tranh phi đối xứng như tấn công mạng trong chiến tranh thông tin và phá hoại cơ sở hạ tầng chiến lược. Trong cuộc đối đầu gần đây, các chiến dịch tấn công mạng quy mô lớn đã được sử dụng nhằm làm tê liệt hệ thống thông tin, hạ tầng năng lượng và các cơ quan chính phủ của đối phương. Sự kết hợp giữa chiến tranh quân sự và chiến tranh công nghệ cao cho thấy xung đột Iran – Israel đang chuyển sang một dạng chiến tranh hỗn hợp với mức độ phức tạp ngày càng gia tăng.
Ngoài ra, các sự kiện quân sự gần đây cũng cho thấy nguy cơ mở rộng xung đột ra toàn khu vực Trung Đông. Sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel, Iran đã tiến hành các cuộc tấn công trả đũa bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào các mục tiêu quân sự và cơ sở hạ tầng trong khu vực. Những diễn biến này đã làm gia tăng lo ngại rằng một cuộc chiến quy mô lớn có thể bùng nổ kéo theo sự tham gia của nhiều quốc gia và làm thay đổi cán cân an ninh khu vực.
Từ góc độ quan hệ quốc tế, nguy cơ leo thang xung đột quân sự liên quan đến Iran phản ánh sự cạnh tranh chiến lược sâu sắc giữa các cường quốc tại Trung Đông. Mỹ và Israel coi chương trình hạt nhân và năng lực quân sự của Iran là mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh khu vực, trong khi Iran xem các hoạt động quân sự của hai nước này là sự can thiệp nhằm kiềm chế vai trò của mình. Sự đối đầu này khiến Trung Đông tiếp tục duy trì trạng thái bất ổn có cấu trúc nơi mà các cuộc khủng hoảng có thể bùng phát bất cứ lúc nào và nhanh chóng lan rộng thành xung đột khu vực.
Do đó, Iran không chỉ là một quốc gia tham gia vào các cuộc xung đột riêng lẻ mà còn là một nhân tố chiến lược có khả năng định hình mức độ ổn định hay bất ổn của toàn bộ Trung Đông. Khi căng thẳng quân sự tiếp tục leo thang, nguy cơ bùng phát một cuộc chiến tranh khu vực rộng lớn hơn sẽ trở thành một trong những thách thức an ninh nghiêm trọng đối với trật tự quốc tế hiện nay.
Vai trò của Iran trong an ninh năng lượng toàn cầu
Trong cấu trúc năng lượng toàn cầu, Iran giữ một vị trí chiến lược quan trọng không chỉ với tư cách là một quốc gia sản xuất dầu khí lớn mà còn là một tác nhân địa chính trị có khả năng tác động trực tiếp đến sự ổn định của thị trường năng lượng thế giới. Với trữ lượng dầu mỏ và khí đốt thuộc nhóm lớn nhất thế giới. Iran đóng vai trò đáng kể trong hệ thống cung ứng năng lượng toàn cầu. Các ước tính cho thấy Iran sở hữu khoảng 12% trữ lượng dầu mỏ đã được chứng minh của thế giới và duy trì sản lượng khoảng 3,4 triệu thùng dầu mỗi ngày tương đương khoảng 3% nguồn cung dầu toàn cầu.
Bên cạnh nguồn tài nguyên năng lượng dồi dào, vai trò của Iran trong an ninh năng lượng thế giới còn được củng cố bởi vị trí địa chiến lược của quốc gia này tại khu vực Vịnh Ba Tư. Iran nằm ở phía bắc của Hormuz một trong những nút thắt năng lượng quan trọng nhất của hệ thống thương mại dầu mỏ quốc tế. Mỗi ngày có khoảng 21 triệu thùng dầu đi qua tuyến đường biển này, tương đương khoảng 21% lượng tiêu thụ dầu toàn cầu và gần 30% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên thế giới. Chính vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn nào tại eo biển này đều có thể tạo ra những biến động lớn đối với giá năng lượng, chuỗi cung ứng và nền kinh tế toàn cầu.
Không chỉ dầu mỏ, eo biển Hormuz còn là tuyến vận chuyển quan trọng đối với khí tự nhiên hóa lỏng. Khoảng 1/5 thương mại LNG toàn cầu cũng đi qua khu vực này, đặc biệt là nguồn cung từ các quốc gia vùng Vịnh như Qatar, Saudi Arabia hay Kuwait. Việc Iran kiểm soát bờ phía bắc của tuyến đường chiến lược này khiến quốc gia này có khả năng gây ảnh hưởng đáng kể đến lưu thông năng lượng toàn cầu đặc biệt trong bối cảnh căng thẳng quân sự tại Trung Đông gia tăng.
Ngoài yếu tố địa lý, cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran cũng đóng vai trò quan trọng trong hệ thống cung ứng dầu khí khu vực. Một ví dụ điển hình là đảo Kharg – trung tâm xử lý dầu mỏ xuất khẩu lớn nhất của Iran. Các cơ sở lưu trữ và hệ thống đường ống kết nối từ các mỏ dầu lớn trong nước đến cảng này tạo thành một mạng lưới năng lượng có ý nghĩa chiến lược đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Iran và thị trường năng lượng quốc tế.
Tuy nhiên, chính vai trò trung tâm của Iran trong hệ thống năng lượng khu vực cũng khiến quốc gia này trở thành một yếu tố rủi ro đối với an ninh năng lượng toàn cầu. Khi căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông leo thang, đặc biệt là trong các cuộc đối đầu giữa Iran với Israel và Mỹ có nguy cơ gián đoạn vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz có thể dẫn đến những cú sốc lớn đối với thị trường năng lượng. Các kịch bản phân tích cho thấy nếu hoạt động vận chuyển qua eo biển này bị gián đoạn nghiêm trọng về giá dầu có thể tăng mạnh và làm suy giảm tăng trưởng kinh tế toàn cầu.
Những diễn biến gần đây tại Trung Đông cho thấy rõ mức độ nhạy cảm của hệ thống năng lượng thế giới trước các biến động liên quan đến Iran. Khi xung đột quân sự leo thang quanh khu vực Vịnh Ba Tư việc giá dầu toàn cầu thường tăng mạnh do lo ngại nguồn cung bị gián đoạn. Trong một số trường hợp, các tổ chức quốc tế thậm chí phải sử dụng kho dự trữ dầu khẩn cấp để ổn định thị trường năng lượng trước những cú sốc từ khu vực này.
Cuối cùng, vai trò của Iran trong an ninh năng lượng toàn cầu phản ánh sự giao thoa giữa địa chính trị và kinh tế năng lượng. Iran vừa là một quốc gia sản xuất năng lượng quan trọng, vừa là một tác nhân địa chiến lược có khả năng ảnh hưởng đến các tuyến vận chuyển năng lượng trọng yếu của thế giới. Do đó, mọi biến động liên quan đến Iran không chỉ tác động đến Trung Đông mà còn có thể lan rộng đến thị trường năng lượng toàn cầu, từ đó ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế, ổn định tài chính và cấu trúc quyền lực trong hệ thống quốc tế.
Tác động của khủng hoảng Iran đối với an ninh và kinh tế toàn cầu
Khủng hoảng liên quan đến Iran không chỉ giới hạn trong phạm vi Trung Đông mà đã và đang tạo ra những tác động sâu rộng đối với cả an ninh quốc tế lẫn nền kinh tế toàn cầu. Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu sắc, bất kỳ biến động nào tại một khu vực chiến lược như Trung Đông đều có khả năng lan tỏa nhanh chóng ra toàn bộ hệ thống quốc tế đặc biệt thông qua các kênh năng lượng, thương mại và tài chính.
Trước hết, về an ninh quốc tế, khủng hoảng Iran làm gia tăng nguy cơ bất ổn khu vực và kéo theo khả năng mở rộng xung đột đa phương. Các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng, tuyến vận tải và các mục tiêu quân sự trong khu vực đã làm gia tăng mức độ bất định chiến lược. Việc các tuyến hàng hải quan trọng như Hormuz bị gián đoạn đã không chỉ ảnh hưởng đến vận chuyển năng lượng mà còn đe dọa an ninh hàng hải toàn cầu. Đồng thời, nguy cơ các quốc gia và lực lượng khác bị cuốn vào xung đột cũng làm gia tăng khả năng hình thành một cuộc khủng hoảng an ninh mang tính hệ thống.
Về kinh tế toàn cầu, tác động rõ rệt nhất của khủng hoảng Iran thể hiện qua sự biến động mạnh của thị trường năng lượng. Giá dầu thế giới đã tăng vọt lên trên 100 USD/thùng, phản ánh tình trạng gián đoạn nguồn cung và rủi ro địa chính trị gia tăng. Trong nhiều kịch bản, nếu xung đột kéo dài, giá dầu có thể tiếp tục leo thang gây áp lực lớn lên chi phí sản xuất, vận tải và tiêu dùng trên toàn cầu. Thực tế cho thấy giá dầu đã tăng hơn 40% kể từ khi xung đột bùng phát, đồng thời làm gián đoạn hàng triệu thùng dầu mỗi ngày .
Tác động này nhanh chóng chuyển hóa thành áp lực lạm phát toàn cầu. Các nghiên cứu cho thấy việc giá năng lượng tăng có thể làm gia tăng lạm phát và làm chậm tăng trưởng kinh tế, thậm chí tạo ra nguy cơ lạm phát tình trạng kết hợp giữa lạm phát cao và tăng trưởng thấp. Tại châu Âu, xung đột Iran được dự báo có thể làm giảm tăng trưởng GDP và làm gia tăng lạm phát trong năm 2026. Điều này cho thấy mức độ nhạy cảm của các nền kinh tế lớn đối với các cú sốc năng lượng từ Trung Đông.
Bên cạnh đó, khủng hoảng còn gây ra những gián đoạn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc hạn chế lưu thông qua các tuyến vận tải chiến lược khiến chi phí vận chuyển tăng cao, bảo hiểm hàng hải leo thang và thời gian giao hàng bị kéo dài. Các ngành phụ thuộc lớn vào năng lượng như vận tải, nông nghiệp và công nghiệp chế biến chịu ảnh hưởng trực tiếp, khi chi phí nhiên liệu tăng mạnh, kéo theo giá hàng hóa và dịch vụ gia tăng. Thực tế, giá nhiên liệu dầu đã tăng mạnh có thể gây áp lực lớn lên các ngành sản xuất và logistics .
Ngoài ra, khủng hoảng Iran còn tác động đến thị trường tài chính và chính sách kinh tế vĩ mô. Sự gia tăng của phí rủi ro địa chính trị khiến thị trường chứng khoán biến động mạnh, dòng vốn đầu tư trở nên thận trọng hơn, trong khi các ngân hàng trung ương buộc phải điều chỉnh chính sách tiền tệ để đối phó với lạm phát. Trong bối cảnh đó, khả năng nới lỏng chính sách tiền tệ bị hạn chế, làm gia tăng nguy cơ suy giảm tăng trưởng kinh tế toàn cầu.
Suy cho cùng, khủng hoảng Iran cho thấy sự gắn kết chặt chẽ giữa an ninh và kinh tế trong hệ thống toàn cầu hiện đại. Một cuộc xung đột khu vực có thể nhanh chóng chuyển hóa thành một cú sốc toàn cầu thông qua các kênh năng lượng, thương mại và tài chính. Nếu xung đột kéo dài hoặc leo thang, nguy cơ suy thoái kinh tế toàn cầu, bất ổn thị trường và tái cấu trúc chuỗi cung ứng sẽ trở nên ngày càng rõ rệt.
Khủng hoảng Iran không chỉ là một vấn đề khu vực mà còn là một biến số chiến lược có khả năng định hình lại cả an ninh và trật tự kinh tế toàn cầu trong giai đoạn hiện nay.
Tác giả: Nam Minh
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo:
- Antonio Bhardwaj (2026). The Israel-Iran Conflict of 2025: A Comprehensive Analysis of Military Escalation, U.S. Response, and Global Implications, https://www.faf.ae/home/2025/6/15/the-israel-iran-conflict-assessing-us-involvement-and-world-war-iii-risks
- Ronny Reyes (15 – 3 – 2026). Israel ‘expanding the scope’ of strikes against Iran: IDF, https://nypost.com/2026/03/15/world-news/israel-expanding-the-scope-of-strikes-against-iran-idf/
- The cloudSED (2 – 3 – 2026). Situation Report: Middle East Escalation, https://www.cloudsek.com/blog/middle-east-escalation-israel-iran-us-cyber-war-2026
- Zeina Moneer (4 – 3 – 2026). Iran War: What the Gulf Conflict Tells Us About Energy Security, https://earth.org/iran-war-what-the-gulf-conflict-tells-us-about-energy-security/
- The Ausaf (30 – 10 – 2024). The Strait of Hormuz: A Critical Chokepoint for Global Energy Security, https://ausafsayeed.com/the-strait-of-hormuz-a-critical-chokepoint-for-global-energy-security/
- Research Briefing (27 – 2 – 2026). Iran and the Strait of Hormuz: risks to global energy prices, https://www.oxfordeconomics.com/resource/iran-and-the-strait-of-hormuz-risks-to-global-energy-prices/
- The Reuters (15 – 3 – 2026). Emergency stockpile oil coming soon to Iran-wracked markets, IEA says, https://www.reuters.com/business/energy/emergency-stockpile-oil-coming-soon-iran-wracked-markets-iea-says-2026-03-15/
- Bank Finance (9 – 3 – 2026). Why has the “Iran war” sparked concerns about stagflation in the global economy?, https://en.moneyandbanking.co.th/2026/230225/
