Những căng thẳng leo thang trong quan hệ Mỹ - Iran thời gian gần đây, đặc biệt là các tuyên bố cứng rắn của Mỹ trước làn sóng bất ổn chính trị nội bộ tại Iran làm dấy lên những đồn đoán về khả năng Mỹ đang lựa chọn phương thức can thiệp: có thể tương tự như cách đã áp dụng đối với Venezuela, hoặc có thể đi xa hơn thế.
Phương án “Can thiệp kiểu Venezuela” của Mỹ
“Can thiệp kiểu Venezuela” là một thuật ngữ xuất hiện sau chiến dịch mang tên Absolute Resolve do Mỹ tiến hành tại Venezuela ngày 3/1/2026, lực lượng đặc nhiệm Mỹ bất ngờ đột kích vào thủ đô Caracas, bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro cùng nhiều quan chức để đưa về Mỹ xét xử với các cáo buộc về tội phạm xuyên quốc gia [1]. Từ sự kiện này có thể nhận diện sự hình thành của một mô hình can thiệp mang tính khác biệt rõ rệt so với các hình thức can thiệp quân sự truyền thống.
Về bản chất, “can thiệp kiểu Venezuela” được đặc trưng bởi: (i) tính bất ngờ về thời điểm; (ii) thời gian tiến hành ngắn và (iii) mục tiêu được xác định rõ ràng. Công cụ trung tâm của mô hình này là việc sử dụng các đơn vị đột kích tinh nhuệ, kết hợp ưu thế về không quân, tình báo và tác chiến chính xác để đánh thẳng vào cơ quan “đầu não quyền lực”. Sau giai đoạn can thiệp quân sự, Mỹ sẽ nhanh chóng chuyển sang các biện pháp phi quân sự như áp lực ngoại giao, trừng phạt kinh tế và vận động quốc tế nhằm hợp thức hóa kết quả chính trị đạt được. Mục tiêu của mô hình này nhằm tạo ra một cú sốc chiến lược đủ lớn để thay đổi cục diện quyền lực tại quốc gia đối thủ với mức chi phí thấp nhất. Điều này tránh lặp lại những vết xe đổ mà Mỹ từng trải qua trong các cuộc can thiệp sa lầy như Iraq hay Afghanistan sau Chiến tranh Lạnh. Tuy nhiên, chính sự kết hợp giữa sử dụng vũ lực đơn phương và mục tiêu thay đổi thể chế đã khiến nhiều nhà quan sát quốc tế coi mô hình này thực chất là một dạng can thiệp quân sự trực tiếp.
Mô hình “can thiệp kiểu Venezuela” phản ánh một xu hướng đáng lo ngại trong hành vi của các cường quốc, khi việc sử dụng vũ lực ngày càng có xu hướng làm suy yếu các chuẩn mực của luật pháp quốc tế. Tuy vậy, tính hiệu quả của mô hình này liệu chỉ hiệu quả đối với một quốc gia thiếu sức răn đe như trường hợp Venezuela. Liệu một mô hình can thiệp như vậy có thể được áp dụng đối với Iran hay không?
Từ năm 2025, căng thẳng giữa Mỹ và Iran bước vào một giai đoạn leo thang căng thẳng mới khi Mỹ tiến hành không kích nhằm vào một số cơ sở được cho là liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran vào ngày 22/6/2025 [2]. Các đòn tấn công này đánh dấu một bước chuyển cho thấy đối đầu Mỹ – Iran đã tiệm cận ngưỡng sử dụng vũ lực quân sự trực tiếp. Bước sang đầu năm 2026, căng thẳng song phương tiếp tục gia tăng trong bối cảnh Iran rơi vào làn sóng bất ổn chính trị do khủng hoảng kinh tế kéo dài, sự sụp đổ giá trị đồng nội tệ và bất mãn đối với hệ thống chính quyền hiện tại. Trước tình hình này, Mỹ và phương Tây công khai bày tỏ sự ủng hộ đối với phong trào biểu tình qua đó làm dấy lên làn sóng chỉ trích mạnh mẽ từ bên ngoài đối với Iran [3].
Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai cân nhắc các lựa chọn quân sự nhằm vào Iran đồng thời đưa ra những tuyên bố mang tính răn đe mạnh mẽ. Những tuyên bố này đi kèm với việc điều chỉnh lực lượng quân sự tại các căn cứ ở Trung Đông và cảnh báo đối với một số quốc gia xung quanh Iran. Bên cạnh đó, Mỹ cũng tăng cường gây sức ép kinh tế gồm cả việc áp thuế 25% đối với các quốc gia giao thương với Iran để bóp nghẹt nền kinh tế và cô lập hơn nữa Iran trên trường quốc tế [4]. Trong bối cảnh đó, ngày càng xuất hiện nhiều suy đoán trong giới phân tích rằng Mỹ có thể cân nhắc áp dụng một kịch bản can thiệp tương tự như đã thực hiện tại Venezuela, với mục tiêu trực tiếp nhằm vào bộ máy lãnh đạo tối cao, thậm chí là cá nhân Giáo chủ Ali Khamenei, để tạo ra sự thay đổi trong cục diện chính trị Iran.
Tuy nhiên, các mối đe dọa công khai từ phía Mỹ đã vấp phải phản ứng từ Iran và các đồng minh. Iran cảnh báo sẽ trả đũa vào các căn cứ Mỹ trong khu vực nếu Mỹ can thiệp vào vấn đề nội bộ nước này, phản ánh mức độ nghiêm trọng và tiềm tàng leo thang của một cuộc đối đầu rộng hơn [5].
Những trở ngại đối với Mỹ
Trước hết, Trung Đông là một môi trường an ninh có mức độ phức tạp. Khu vực này không chỉ có sự hiện diện của Mỹ và các đồng minh như Israel, Saudi Arabia hay UAE, mà còn là không gian hoạt động của mạng lưới các lực lượng vũ trang ủy nhiệm do Iran hậu thuẫn tại Iraq, Syria, Yemen và Lebanon. Những lực lượng này đã tích lũy kinh nghiệm tác chiến phong phú trong các cuộc xung đột bất đối xứng kéo dài nhiều năm khiến một cuộc xung đột dễ leo thang thành một chiến tranh khu vực quy mô lớn. điều hoàn toàn khác với bối cảnh ở Tây Bán Cầu, nơi Venezuela và các quốc gia lân cận không có hệ thống liên minh hay lực lượng ủy nhiệm phức tạp như vậy. Chính cấu trúc an ninh đa tầng này tiềm ẩn nguy cơ biến một chiến dịch can thiệp vượt qua giới hạn thành một cuộc xung đột khu vực quy mô lớn. Điều này hoàn toàn khác với môi trường an ninh tại Tây Bán Cầu nơi mà Mỹ áp đảo hoàn toàn về lực lượng.
Bên cạnh đó, năng lực quân sự của Iran cũng là một rào cản đối với bất kỳ kịch bản can thiệp trực tiếp nào. So với Venezuela, Iran sở hữu một hệ thống tác chiến đa dạng bao gồm lực lượng phòng không tương đối hiện đại, kho tên lửa quy mô lớn, cùng với lực lượng không quân và hải quân được thiết kế đặc biệt để tác chiến trong điều kiện “sân nhà” tại eo biển Hormuz và Vịnh Ba Tư. Thực tiễn cuộc xung đột kéo dài 12 ngày với Israel hồi tháng 6/2025 cho thấy Iran không phải là một đối thủ dễ khuất phục bằng các sức ép quân sự. Mỹ cần phải tính đến các lực lượng đồng minh và ủy nhiệm của Iran sẽ đáp trả vào căn cứ Mỹ trong khu vực khiến xung đột nhanh chóng vượt khỏi phạm vi và mục tiêu ban đầu.
Ngoài các yếu tố quân sự, khoảng cách địa lý và bài toán hậu cần cũng đặt ra những giới hạn nghiêm trọng đối với khả năng triển khai mô hình can thiệp nhanh của Mỹ. Venezuela nằm trong phạm vi ảnh hưởng trực tiếp của Mỹ, cho phép Mỹ triển khai lực lượng nhanh chóng và thuận lợi. Ngược lại, Iran nằm sâu trong phần lục địa Tây Á đòi hỏi sự phối hợp phức tạp với cả các căn cứ đồng minh của Mỹ. Đồng thời phải bảo đảm an toàn cho các tuyến tiếp vận hỗ trợ đi qua vùng không phận và vùng biển có rủi ro cao. Mỹ có thể triển khai lực lượng nhanh qua vùng biển Caribbean dễ dàng nhưng sẽ khó đối với vùng biển Ả Râp bởi độ khép kín lớn hơn. Và lực lượng Houthi cũng đang hiện diện thường xuyên tại đây. Điều này khiến một chiến dịch đột kích đối mặt với yêu cầu tổ chức lực lượng quy mô lớn hơn, kéo dài hơn và tốn kém hơn rất nhiều so với trường hợp Venezuela.
Quan trọng hơn, Mỹ không thể bỏ qua vai trò chiến lược của Iran trong cấu trúc an ninh năng lượng toàn cầu. Iran là một trong những quốc gia sản xuất dầu mỏ lớn nhất thế giới, đồng thời kiểm soát eo biển Hormuz tuyến hàng hải mà mỗi ngày có hơn 20 triệu thùng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng được vận chuyển, chiếm khoảng 20–30% tổng lượng dầu xuất khẩu toàn cầu. Bất kỳ cuộc can thiệp quân sự trực tiếp nào dẫn tới hành động trả đũa như phong tỏa eo biển Hormuz, đều có ảnh hưởng nghiêm trọng đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Một kịch bản đóng cửa eo biển Hormuz có thể đẩy giá dầu tăng thêm từ 10–20 USD/thùng, thậm chí lên tới ngưỡng 120 USD/thùng, kéo theo giá xăng tại Mỹ có thể chạm mức 7 USD/gallon, theo phân tích của CNBC [6]. Những hệ quả kinh tế – xã hội tiềm tàng này buộc Washington phải cân nhắc cực kỳ thận trọng trước bất kỳ quyết định sử dụng vũ lực trực tiếp nào.
Sau cùng, khác với trường hợp Venezuela, cấu trúc quyền lực và tính chính danh của lãnh đạo tối cao Iran là điều trở ngại nhất đối với mục tiêu đánh vào đầu não của Mỹ. Giáo chủ Ali Khamenei được bảo vệ bởi hệ thống an ninh nhiều tầng với mức độ tuyệt mật cao, quan trọng hơn, ông còn là biểu tượng tôn giáo – thần quyền đối với một bộ phận lớn người Hồi giáo Shiite tại Iran. Sự trung thành mang tính ý thức hệ của lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo đối với giáo chủ khiến khả năng mua chuộc, chia rẽ hệ thống quyền lực từ bên trong trở nên khó khăn, khác xa so với việc nhắm vào một tổng thống dân sự có nhiều pha phái đối lập như Nicolás Maduro.
Do đó, mặc dù Mỹ là một siêu cường quân sự với ưu thế vượt trội nhưng không hoàn toàn là chiến bại. Việc can thiệp trực tiếp theo mô hình “can thiệp kiểu Venezuela” tức đặt mục tiêu thực hiện nhanh, gọn, ít tổn thất trở thành một lựa chọn có rủi ro rất cao.
Nếu can thiệp, Mỹ sẽ thực hiện thế nào
Nếu Washington quyết tâm can thiệp vào Iran, kịch bản khả dĩ nhất sẽ không phải là một cuộc chiến tranh toàn diện hay một hình thức can thiệp công khai dưới danh nghĩa “nhân quyền”, mà là một chiến lược can thiệp hạn chế, có điều kiện và được hợp thức hóa bằng các lập luận an ninh cứng rắn. Nhìn từ lịch sử Trung Đông cho thấy Mỹ thường không sử dụng nhân quyền như lý do can thiệp quân sự trực tiếp, bởi lập luận này thiếu cơ sở pháp lý vững chắc theo luật quốc tế. Thay vào đó, Mỹ nhiều khả năng sẽ dựa vào các lý do mang tính an ninh toàn cầu như ngăn chặn phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt, chống khủng bố, bảo vệ đồng minh (đặc biệt là Israel), hoặc phản ứng trước các hành động đe dọa trực tiếp tới lợi ích của Mỹ trong khu vực.
Về hình thức can thiệp, Mỹ sẽ lựa chọn quân sự ở mức độ giới hạn, có chọn lọc mục tiêu, tránh triển khai bộ binh trên lãnh thổ Iran. Nếu xảy ra, các đòn tấn công quân sự sẽ tập trung vào những mục tiêu như cơ sở tên lửa, hệ thống phòng không, trung tâm chỉ huy hoặc các hạ tầng quân sự bị cáo buộc liên quan đến chương trình hạt nhân và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Iran. Mục tiêu của cách tiếp cận này không phải là đánh bại Iran về mặt quân sự mà nhằm làm suy giảm năng lực răn đe của Iran đồng thời phát đi tín hiệu đối với các đồng minh của Iran trong và ngoài khu vực. Trong kịch bản đó, sự phối hợp với Israel gần như là yếu tố không thể thiếu. Israel có thể đóng vai trò hỗ trợ tình báo, tác chiến điện tử qua đó giúp Mỹ giảm thiểu tổn thất nếu có.
Tuy nhiên, mục tiêu sâu xa của Mỹ không nằm ở các đòn đánh quân sự, mà ở việc làm Iran suy yếu dần từ bên trong. Can thiệp quân sự giới hạn sẽ chỉ là một phần trong tổ hợp công cụ gây áp lực tổng hợp hỗ trợ gián tiếp cho các lực lượng chính trị đối lập trong lòng Iran. Trong cách tiếp cận này, Mỹ không nhất thiết phải “lật đổ chế độ” bằng vũ lực, mà tìm cách gia tăng sức ép lên tính chính danh quyền lực của chính quyền Iran và giáo chủ Ali Khamenei khiến nền kinh tế kiệt quệ hơn, bạo lực diễn ra mạnh mẽ hơn. Việc liên tục đe dọa can thiệp quân sự, ngay cả khi không thực hiện trên thực tế, cũng là một công cụ quan trọng để duy trì trạng thái bất an chiến lược, buộc Iran phải phân tán nguồn lực cho phòng thủ thay vì tập trung vào phát triển kinh tế hay củng cố ảnh hưởng khu vực.
Mỹ có xu hướng sử dụng sức mạnh quân sự như một đòn bẩy chính trị, nhằm tạo sức ép tối đa trúng nhiều mục tiêu hơn việc đặt nặng làm công cụ giải quyết dứt điểm đối thủ. Chính chiến lược làm suy yếu từ bên trong mới là logic trung tâm của kịch bản can thiệp mà Mỹ có thể cân nhắc đối với Iran trong bối cảnh hiện nay.
Tác giả: Phạm Quang Hiền
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo:
- Quân đội Nhân dân (2026), Chi tiết về chiến dịch quân sự bắt giữ Tổng thống Venezuela, Báo Quân đội Nhân dân. https://www.qdnd.vn/quoc-te/tin-tuc/chi-tiet-ve-chien-dich-quan-su-bat-giu-tong-thong-venezuela-1019982
- VietnamPlus (2026), Mỹ cảnh báo hành động nếu Iran hành quyết người biểu tình, VietnamPlus. https://www.vietnamplus.vn/my-canh-bao-hanh-dong-neu-iran-hanh-quyet-nguoi-bieu-tinh-post1088406.vnp
- VnExpress (2025), Ông Trump: Mỹ đã không kích ba cơ sở hạt nhân Iran — Tổng thuật, VnExpress. https://vnexpress.net/ong-trump-my-da-khong-kich-ba-co-so-hat-nhan-iran-4904640-tong-thuat.html
- VnExpress (2026), ‘Cửa ngõ trung chuyển dầu’ thành tâm điểm trong căng thẳng Mỹ–Iran, VnExpress. Truy cập tại: https://vnexpress.net/cua-ngo-trung-chuyen-dau-thanh-tam-diem-trong-cang-thang-my-iran-5004950.html
- VOV (2026), Iran cảnh báo các đồng minh của Mỹ ở Trung Đông, VOV.VN. https://vov.vn/the-gioi/iran-canh-bao-cac-dong-minh-cua-my-o-trung-dong-post1261441.vov
- CNBC (2025), World’s most vital oil chokepoint back in focus amid possible U.S. action against Iran, CNBC. https://www.cnbc.com/2025/06/23/us-joins-iran-israel-war-stoking-worries-about-oil-volatility-.html
