Sự cộng hưởng chiến lược giữa Washington và Tokyo không chỉ giới hạn ở các không gian địa chính trị truyền thống mà đang tiến hóa mạnh mẽ thành một cấu trúc "an ninh kinh tế" khép kín, hướng tới mục tiêu cốt lõi là giảm thiểu rủi ro và từng bước tách rời chuỗi cung ứng nguyên liệu thô khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Trọng tâm của chương trình nghị sự này là nỗ lực thiết lập các cơ chế điều phối thương mại mang tính phòng thủ và kiến tạo thị trường mới.
Bối cảnh và mục đích của chuyến thăm
Chuyến thăm cấp nhà nước tới Mỹ của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi diễn ra trong một bối cảnh địa chính trị khu vực và toàn cầu đối mặt với nhiều biến động sâu sắc, đặc biệt khi xung đột vũ trang giữa liên minh Mỹ – Israel và Iran đã bước sang tuần thứ ba. Bất chấp việc Washington thực hiện thành công các chiến dịch triệt hạ giới lãnh đạo cấp cao của Tehran ngay trong những ngày đầu, cục diện chiến trường vẫn bế tắc và kéo dài. Hệ lụy từ cuộc chiến không chỉ gây thiệt hại cho các bên trực tiếp tham chiến mà còn làm chao đảo thị trường năng lượng toàn cầu do các lệnh phong tỏa tại eo biển Hormuz. Trong bối cảnh các đồng minh châu Âu đã thể hiện rõ lập trường trung lập và từ chối tham gia chiến dịch do Tổng thống Trump kêu gọi, sự im lặng của Nhật Bản cho đến thời điểm hiện tại khiến chuyến thăm của Thủ tướng Takaichi mang ý nghĩa định hình cục diện. Đặc biệt, bước vào cuộc hội đàm với Tổng thống Donald Trump, bà Takaichi nắm giữ lợi thế chính trị đáng kể nhờ chiến thắng áp đảo trong cuộc bầu cử nghị viện mới đây, qua đó củng cố nền tảng quyền lực nội đại vững chắc và gia tăng đáng kể vị thế thương lượng của Tokyo.
Về mặt công khai, chương trình nghị sự của phái đoàn Nhật Bản tập trung vào việc giải quyết bài toán an ninh năng lượng gắn liền với điểm nóng Hormuz, đồng thời củng cố các cam kết đồng minh truyền thống trong lĩnh vực kinh tế và an ninh quốc phòng. Tuy nhiên, giới quan sát nhận định rằng sự ủng hộ của Nhật Bản đối với chiến dịch của Mỹ tại Trung Đông hoàn toàn có thể được sử dụng như một đòn bẩy ngoại giao nhằm mặc cả các điều kiện có lợi. Nhận định về bước đi chiến thuật này, ông Kurt Campbell, cựu Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ và hiện là Chủ tịch The Asia Group, cho rằng để tối ưu hóa lợi ích quốc gia, Thủ tướng Takaichi cần khéo léo định vị Nhật Bản như một thành tố quan trọng trong kế hoạch chiến lược tổng thể của Mỹ tại khu vực Trung Đông. “Bà ấy sẽ muốn trở thành một đối tác trong vụ việc này và nhận ra rằng nếu bà ấy có thể làm được điều đó, bà ấy có thể chuyển điều đó thành việc tổng thống lắng nghe nhiều hơn những lo ngại của Nhật Bản về Đài Loan hoặc các vấn đề khác,” Campbell nói[1].
Mặc dù vấn đề Trung Đông mang tính cấp bách, trọng tâm thực sự và là mẫu số chung kết nối hai nhà lãnh đạo trong hội nghị thượng đỉnh lần này lại hướng về Trung Quốc. Động thái gần đây của Tổng thống Trump về việc trì hoãn cuộc gặp thượng đỉnh với Chủ tịch Tập Cận Bình cần được giải mã qua lăng kính của chiến lược an ninh năng lượng. Thời gian qua, chính quyền ông Trump đã nỗ lực triển khai chiến lược cắt đứt các nguồn cung dầu mỏ quan trọng của Trung Quốc. Sau khi đạt được bước tiến trong việc cô lập nguồn cung từ Venezuela – một đối tác chiếm tỷ trọng lớn trong cán cân năng lượng của Trung Quốc, Mỹ tiếp tục nhắm đến Iran, vốn là một nguồn cung dầu chủ chốt khác cho Trung Quốc. Tuy nhiên, việc chưa thể kết thúc nhanh gọn chiến dịch và kiểm soát hoàn toàn nguồn cung dầu của Iran như kỳ vọng đã làm suy giảm tương đối áp lực mà Mỹ có thể tạo ra đối với Trung Quốc nếu cuộc gặp thượng đỉnh Mỹ – Trung diễn ra theo đúng lịch trình dự kiến.
Do đó, việc lùi lịch đối thoại với Trung Quốc và tiến hành cuộc gặp thượng đỉnh với Tokyo vào thời điểm này là một nước đi chiến thuật nhằm thiết lập không gian để ông Trump tái tạo sức ép tối đa và đa chiều lên Chủ tịch Tập Cận Bình. Sự phối hợp chặt chẽ giữa Mỹ và Nhật Bản, kết hợp với các động thái gia tăng sức ép quân sự âm ỉ tại Biển Hoa Đông trong nhiều tháng qua, được kỳ vọng sẽ tạo ra một thế trận bao vây toàn diện. Khi cục diện tại mặt trận Iran đạt được những kết quả khả quan hơn gắn liền với sự ủng hộ chiến lược từ phía Nhật Bản, Tổng thống Trump sẽ nắm trong tay tổ hợp đòn bẩy mạnh mẽ nhất để tối đa hóa lợi thế trước khi chính thức bước vào bàn đàm phán chiến lược với Bắc Kinh. “Nếu ông Trump không hài lòng, sẽ không có gì đáng ngạc nhiên nếu ông ấy đưa ra những phát ngôn ám chỉ sự xa cách với liên minh Nhật Bản-Mỹ”, ông Tetsuo Kotani, chuyên gia an ninh tại Viện Quan hệ Quốc tế Nhật Bản, cho biết. “Vì vậy, ưu tiên hiện nay là tránh điều đó.”[2]. Christopher Johnstone, một đối tác và chủ tịch bộ phận quốc phòng và an ninh quốc gia tại The Asia Group, cho biết Nhật Bản có thể hỗ trợ rà phá thủy lôi và đã duy trì “sự hiện diện hải quân nhỏ” trong khu vực như một phần của nhiệm vụ chống cướp biển trong ít nhất một thập kỷ. Nhưng để tham gia nhiệm vụ của Mỹ, Takaichi sẽ phải vượt qua “một rào cản chính trị cực kỳ cao để viện dẫn quyền tự vệ tập thể”, điều chưa từng xảy ra trước đây. Bà Takaichi có thể sẽ nêu lên những lo ngại về việc điều chuyển quân đội với ông Trump vì điều này diễn ra cùng lúc Trung Quốc đang tiến hành một loạt các cuộc tập trận quy mô lớn xung quanh Đài Loan. “Điều này làm dấy lên lo ngại rằng – một lần nữa – Mỹ sẽ bị phân tâm và sa lầy ở Trung Đông vào thời điểm mà vấn đề răn đe ở Đông Á chưa bao giờ nghiêm trọng đến thế”, Johnstone nói.
Kết quả cuộc gặp
Trong cuộc họp báo tại nhà trắng
Thủ tướng Nhật Bản ngợi khen chỉ có ông Trump mới là người mang đến hòa bình cho thế giới khi thế giới đang trong tình trạng an ninh bất ổn và kinh tế nhiều biến động. Nhật Bản cam kết sẵn sàng liên hệ với các đối tác trong cộng đồng quốc tế để cùng đạt được các mục tiêu chung giữa hai nước. Nhật Bản lên án việc Iran mong muốn sở hữu vũ khí hạt nhân, tấn công các quốc gia lân cận và đóng cửa eo biển hormuz trên thực tế hoặc lý thuyết.
Về một số nội dung khác, Nhật Bản củng cố cam kết đồng minh ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương và ổn định thị trường năng lượng toàn cầu, hợp tác kinh tế; luôn giữ thái độ cởi mở, sẵn sàng đối thoại với Trung Quốc. Mong rằng quan hệ Mỹ – Trung sẽ đảm bảo an ninh khu vực và chuỗi cung ứng. Vấn đề về hợp tác năng lượng, đặc biệt là từ Alaska: ông Trump tuyên bố đã nhận được sự giúp đỡ với nỗ lực hết mình từ Nhật Bản, không giống như NATO; Mỹ không có ý định điều động quân đến Iran, sẽ cố gắng làm mọi thứ để giữ giá dầu giảm; tuy nhiên, vẫn có thể tấn công đảo dầu của Iran bất cứ lúc nào. Ông Trump tuyên bố Mỹ không cần dầu qua eo biển Hormuz, chỉ dưới 1% lượng dầu Mỹ cần đi qua eo biển này, mà những người cần nhất là Nhật Bản và Trung Quốc. Ông sẽ không ngạc nhiên khi sẽ nhận được sự giúp đỡ của Nhật Bản.
Bên cạnh đó, đáng chú ý, Trump đã nhắc tới cuộc tấn công Trân Châu Cảng khi được hỏi về tại sao ko thông báo cho các đồng minh về cuộc tấn công Iran. Điều này tạo ra những bất ngờ nhất định đối với giới truyền thông.
Tóm tắt thông tin sau hội đàm[3]
Trái với dự báo của báo chí trước chuyến thăm, trong tuyên bố chung giữa hai nhà lãnh đạo đã không có cam kết nào về việc Nhật Bản sẽ hỗ trợ quân sự đối với eo biển Hormuz. Thế nhưng, hai nước lại có nhiều cam kết trên nhiều lĩnh vực khác nhau
Hợp tác Kinh tế, Thương mại và Đầu tư Ngoại trực tiếp (FDI)
Về vấn đề mở rộng thị trường nông sản: Hai bên nhất trí tối ưu hóa và đẩy nhanh quy trình tiếp cận thị trường Nhật Bản cho các sản phẩm nông nghiệp xuất khẩu của Mỹ.
Về thu hút đầu tư chiến lược: Triển khai giai đoạn hai của Hiệp định Thương mại và Đầu tư Chiến lược Mỹ-Nhật (2025). Nhật Bản cam kết rót vốn quy mô lớn vào tiến trình tái công nghiệp hóa của Mỹ, điển hình là khoản đầu tư 40 tỷ USD từ GE Vernova Hitachi vào các lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR) tại Tennessee và Alabama, cùng 33 tỷ USD vào cơ sở điện khí tự nhiên tại Pennsylvania và Texas.
Về an ninh đầu tư và chuyển giao công nghệ: Nhật Bản sẽ thắt chặt cơ chế giám sát đầu tư nước ngoài dựa trên rủi ro an ninh quốc gia. Đổi lại, Mỹ áp dụng chính sách ưu tiên thị thực cho các nhà đầu tư và chuyên gia Nhật Bản nhằm thúc đẩy chuyển giao kỹ năng và công nghệ lõi.
An ninh năng lượng và phục hồi chuỗi cung ứng
Về quản trị rủi ro địa chính trị: Hai quốc gia định hướng đối phó với các mối đe dọa từ các đối thủ cạnh tranh có ý đồ thâu tóm chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu.
Khai thác khoáng sản chiến lược: Thông qua một biên bản hợp tác mới, hai bên sẽ xúc tiến R&D và thương mại hóa tài nguyên khoáng sản dưới đáy biển sâu (đặc biệt là bùn đất hiếm tại đảo Minamitorishima).
Cơ chế đa phương: Thiết lập kế hoạch hành động về khoáng sản quan trọng nhằm đa dạng hóa nguồn cung và xây dựng sáng kiến thương mại với các biện pháp can thiệp vào thị trường (như thiết lập mức giá sàn).
Hợp tác khoa học, công nghệ cao và không gian vũ trụ
Một là, ở các lĩnh vực công nghệ lõi (AI, lượng tử, điện toán hiệu năng cao): Thiết lập cơ chế hợp tác giữa Bộ Năng lượng Mỹ và Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản. Đáng chú ý là liên minh nghiên cứu giữa Phòng thí nghiệm Quốc gia Argonne (Mỹ), RIKEN, Fujitsu và NVIDIA trong việc phát triển kiến trúc điện toán tiên tiến.
Hai là, ở lĩnh vực hàng không vũ trụ: Nhật Bản tham gia sâu vào chương trình Artemis của NASA thông qua việc cung cấp xe tự hành có người lái và khoang điều áp. Hai bên tiếp tục phối hợp triển khai Kính viễn vọng Nancy Grace Roman và tàu thăm dò vệ tinh Sao Hỏa (MMX).
Ba là, ở lĩnh vực công nghệ sinh học và y tế dự phòng: Củng cố chuỗi cung ứng dược phẩm theo Thỏa thuận Thịnh vượng Công nghệ (10/2025) và duy trì cơ chế chia sẻ thông tin tình báo dịch tễ học nhằm phát hiện sớm các nguy cơ y tế công cộng.
Quốc phòng, năng lực răn đe và an ninh mạng
Nâng cấp năng lực phòng thủ song phương: Mỹ ủng hộ quyết định tăng ngân sách quốc phòng của Nhật Bản. Tiếp tục phối hợp hậu cần và chiến thuật sau khi Mỹ triển khai hệ thống tên lửa Typhoon tại lục địa Nhật Bản (2025).
Hợp tác công nghiệp quốc phòng: Xúc tiến nghiên cứu khả năng đồng sản xuất tên lửa không đối không tầm trung tiên tiến (AMRAAM – AIM-120) và đẩy nhanh kế hoạch tăng gấp bốn lần sản lượng tên lửa Standard Missile 3 Block IIA tại Nhật Bản.
An ninh thông tin: Nhật Bản cam kết phát triển một nền tảng điện toán đám mây nội bộ, độc lập và bảo mật cao nhằm phục vụ công tác chia sẻ dữ liệu và lập kế hoạch chiến lược giữa hai chính phủ.
An ninh khu vực và địa chính trị toàn cầu
Eo biển Đài Loan: Khẳng định tầm quan trọng của hòa bình và ổn định tại khu vực này đối với an ninh toàn cầu; kịch liệt phản đối mọi nỗ lực đơn phương thay đổi hiện trạng bằng vũ lực hoặc cưỡng ép.
Bán đảo Triều Tiên: Tái khẳng định mục tiêu phi hạt nhân hóa hoàn toàn Triều Tiên. Mỹ ủng hộ Nhật Bản giải quyết dứt điểm vấn đề công dân bị bắt cóc. Tăng cường hợp tác an ninh ba bên Mỹ – Nhật – Hàn.
Chiến lược nước thứ ba: Cam kết phối hợp hành động tại các quốc gia thứ ba nhằm đối trọng với ảnh hưởng của các đối thủ chiến lược và các quốc gia có hành vi vi phạm chuẩn mực quốc tế.
Tuyên bố chung phản ánh sự chuyển dịch chiến lược sâu sắc trong quan hệ Mỹ – Nhật, chuyển từ hợp tác an ninh truyền thống sang một khuôn khổ đồng bộ hóa cao độ bao trùm an ninh kinh tế, công nghệ lõi, chuỗi cung ứng và công nghiệp quốc phòng. Động thái này hướng tới việc thiết lập một mạng lưới răn đe toàn diện, đảm bảo ưu thế công nghệ và vị thế địa chính trị của liên minh tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Đánh giá về cuộc gặp và kết quả của cuộc gặp
So sánh hai chuyến thăm của hai đời thủ tướng Nhật Bản
So sánh giữa Tuyên bố chung của cựu Thủ tướng Ishiba Shigeru (tháng 2/2025) và Bản tóm tắt hội đàm của Thủ tướng Sanae Takaichi (tháng 3/2026) với Tổng thống Donald J. Trump cho thấy một sự dịch chuyển rõ nét trong quan hệ đồng minh Mỹ – Nhật Bản: từ việc xác lập các cam kết chiến lược vĩ mô mang tính nền tảng sang giai đoạn thực thi chi tiết, lượng hóa bằng các con số đầu tư khổng lồ và hội nhập sâu rộng chuỗi cung ứng thực tế. Nếu như cuộc gặp năm 2025 tập trung vào việc tái khẳng định nền tảng an ninh truyền thống, ngân sách quốc phòng và các định hướng hợp tác bao quát để kiến tạo một “kỷ nguyên vàng mới”, thì đến năm 2026, trọng tâm đã chuyển sang các dự án thực chứng, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế, năng lượng và công nghiệp quốc phòng. Sự chuyển đổi này phản ánh một quá trình thích ứng linh hoạt, nơi cả hai quốc gia đang cụ thể hóa các lợi thế so sánh của mình để đáp ứng những nhu cầu an ninh và kinh tế cấp bách mang tính nội tại của mỗi bên trong bối cảnh địa chính trị ngày càng phân mảnh.
Trong lĩnh vực kinh tế và thương mại, sự hợp tác đã chứng kiến bước chuyển dịch từ các cam kết đầu tư FDI chung chung sang các đại dự án mang tính cấu trúc và có định hướng vị trí địa lý rõ ràng. Năm 2025, hai bên chỉ dừng lại ở việc thúc đẩy cơ hội kinh doanh và tăng cường FDI để tạo việc làm chất lượng cao. Tuy nhiên, đến năm 2026, hợp tác đã được lượng hóa thông qua Hiệp định Đầu tư và Thương mại Chiến lược Mỹ – Nhật 2025, với dòng vốn đầu tư từ Nhật Bản đổ vào Mỹ lên tới hàng chục tỷ USD (gói 36 tỷ USD đầu tiên, tiếp nối là các khoản đầu tư lên đến 40 tỷ USD và 33 tỷ USD). Nhu cầu cốt lõi của Mỹ trong giai đoạn này là thu hút nguồn vốn khổng lồ từ Nhật Bản để phục vụ mục tiêu “tái công nghiệp hóa” nội địa, tạo ra việc làm trực tiếp cho người lao động Mỹ tại các tiểu bang cụ thể (Tennessee, Alabama, Pennsylvania, Texas), đồng thời mở rộng và tăng tốc khả năng tiếp cận thị trường Nhật Bản cho các sản phẩm nông nghiệp Mỹ. Ngược lại, nhu cầu của Nhật Bản là tìm kiếm một môi trường đầu tư an toàn, sinh lời cao để mở rộng thị trường ra nước ngoài, đồng thời đổi lấy các đặc quyền về thủ tục hành chính, cụ thể là sự ưu tiên xử lý visa cho các nhà đầu tư và chuyên gia kinh doanh Nhật Bản để đảm bảo quá trình chuyển giao kỹ năng và giám sát tư bản được thông suốt.
Về an ninh năng lượng và khả năng tự chủ chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu, mối quan hệ đã tiến từ việc đa dạng hóa nguồn cung thụ động sang khai thác chủ động và đồng thiết lập luật chơi trên thị trường toàn cầu. Tuyên bố năm 2025 nhấn mạnh vào việc Mỹ xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) sang Nhật Bản và hợp tác phát triển lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR) như một định hướng chung. Đến năm 2026, định hướng này đã biến thành các nhà máy điện khí (33 tỷ USD) và nhà máy SMR (40 tỷ USD) do các tập đoàn Nhật Bản trực tiếp xây dựng tại Mỹ. Đặc biệt, đối với chuỗi cung ứng khoáng sản, sự hợp tác đã tiến thêm một bước đột phá với Kế hoạch Hành động Khoáng sản Thiết yếu và Biên bản Ghi nhớ về nghiên cứu phát triển mỏ bùn đất hiếm dưới đáy biển sâu gần đảo Minamitorishima của Nhật Bản, đi kèm với sáng kiến thương mại đa phương hỗ trợ giá sàn. Tại đây, Mỹ có nhu cầu cấp bách trong việc tách rời (de-risk) chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược khỏi sự kiểm soát của các đối thủ địa chính trị (dù không nhắc hẳn tên một quốc gia nào nhưng có thể hiểu đó là Trung Quốc), và Mỹ cần công nghệ khai thác cùng trữ lượng tiềm năng khổng lồ từ đáy biển của Nhật Bản. Ở chiều ngược lại, Nhật Bản cần vốn, công nghệ R&D chung và sự bảo trợ cơ chế giá sàn từ Mỹ để biến việc khai thác khoáng sản đáy biển sâu với chi phí đắt đỏ trở nên khả thi về mặt thương mại, qua đó giải quyết bài toán khát tài nguyên của quốc gia này.
Ở lĩnh vực an ninh – quốc phòng, sự hợp tác đã dịch chuyển mạnh mẽ từ việc củng cố cấu trúc chỉ huy, sự hiện diện căn cứ sang việc hội nhập năng lực sản xuất công nghiệp quốc phòng và triển khai vũ khí tấn công/răn đe tiên tiến. Năm 2026, hai bên đã thống nhất triển khai hệ thống tên lửa Typhon của Mỹ tới lục địa Nhật Bản, đồng thời tăng gấp bốn lần sản lượng tên lửa Standard Missile 3 Block IIA tại Nhật và hợp tác đồng sản xuất tên lửa không đối không AIM-120 (AMRAAM). Nhu cầu của Mỹ ở đây là rất rõ ràng: Mỹ đang đối mặt với sự quá tải của chuỗi cung ứng công nghiệp quốc phòng nội địa và cần tận dụng năng lực sản xuất, kỹ thuật cơ khí chính xác của Nhật Bản để bổ sung kho dự trữ đạn dược chiến lược tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương mà không phải vận chuyển từ xa. Đối với Nhật Bản, quốc gia này có nhu cầu sở hữu năng lực răn đe thực tế và mạnh mẽ hơn bao giờ hết để đối phó với môi trường an ninh đang xấu đi (Triều Tiên, eo biển Đài Loan). Việc được chia sẻ công nghệ vũ khí cốt lõi của Mỹ, cũng như phát triển nền tảng đám mây dữ liệu chính phủ có chủ quyền, giúp Nhật Bản nâng cấp triệt để năng lực tự vệ và chia sẻ thông tin tình báo, hiện thực hóa mục tiêu tăng cường ngân sách và năng lực quốc phòng đã đề ra từ năm 2025.
Cuối cùng, trong lĩnh vực công nghệ cao, không gian và địa chính trị khu vực, hai quốc gia đã chuyển từ các tuyên bố tầm nhìn chung sang sự kết nối trực tiếp giữa các viện nghiên cứu đầu ngành và các dự án cụ thể, với sự thay đổi trong cách tiếp cận ngoại giao đa phương. Năm 2025, AI và điện toán lượng tử được nhắc đến như các định hướng phối hợp, thì năm 2026 đã chứng kiến sự ra đời của Bản ghi nhớ giữa Phòng thí nghiệm Quốc gia Argonne (Mỹ) với RIKEN, Fujitsu và NVIDIA. Trong lĩnh vực không gian, từ việc đưa phi hành gia lên Trạm vũ trụ quốc tế (Crew-10) năm 2025, đến năm 2026 hai bên đã xác định rõ vai trò của Nhật Bản trong chương trình Artemis với thiết bị tự hành Mặt trăng có người lái điều áp. Về địa chính trị, nếu Tuyên bố năm 2025 nêu đích danh và phản đối mạnh mẽ các hành động của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (PRC) ở Biển Đông và Biển Hoa Đông, thì văn bản năm 2026 sử dụng ngôn ngữ linh hoạt hơn (chỉ nhắc đến “các đối thủ cạnh tranh chiến lược và các quốc gia bất hảo”), đồng thời nhấn mạnh việc “phối hợp tại các quốc gia thứ ba”. Điều này cho thấy Mỹ cần Nhật Bản như một đối tác cung cấp giải pháp công nghệ song song, không chỉ ở khía cạnh phòng thủ mà còn ở khả năng xuất khẩu các chuẩn mực công nghệ sinh học, AI và y tế công cộng (Hiệp định Thịnh vượng Công nghệ 2025) ra toàn cầu. Đổi lại, Nhật Bản cần vị thế đối tác bình đẳng trong các sứ mệnh không gian lịch sử của NASA và sự hỗ trợ kiên định của Mỹ trong các vấn đề sống còn của mình để củng cố vị thế dẫn dắt tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở.Hai nhà lãnh đạo gọi chuyến thăm của Thủ tướng Nhật Bản đã mở đường cho Kỷ nguyên Vàng mới của liên minh Nhật – Mỹ càng phát triển. Tăng cường quan hệ kinh tế Mỹ – Nhật: Liên minh chặt chẽ để hạn chế nguồn nhập khẩu các nguyên liệu thô từ Trung Quốc. Nội dung bao gồm thảo luận về các chính sách và cơ chế thương mại phối hợp, chẳng hạn như giá sàn điều chỉnh theo biên giới, “tập trung trước hết vào một số khoáng sản quan trọng được lựa chọn.”[4]
Sự cộng hưởng chiến lược giữa Washington và Tokyo không chỉ giới hạn ở các không gian địa chính trị truyền thống mà đang tiến hóa mạnh mẽ thành một cấu trúc “an ninh kinh tế” khép kín, hướng tới mục tiêu cốt lõi là giảm thiểu rủi ro và từng bước tách rời chuỗi cung ứng nguyên liệu thô khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Trọng tâm của chương trình nghị sự này là nỗ lực thiết lập các cơ chế điều phối thương mại mang tính phòng thủ và kiến tạo thị trường mới. Điển hình trong số đó là việc thảo luận về việc áp dụng cơ chế giá sàn điều chỉnh theo biên giới (border-adjusted price floors), Sáng kiến này, trước mắt được hoạch định nhắm vào một danh mục chiến lược gồm các khoáng sản thiết yếu và đất hiếm, không chỉ đóng vai trò như một rào cản thuế quan mà còn là biện pháp hữu hiệu nhằm trung hòa lợi thế cạnh tranh về giá do sự trợ cấp nhà nước của Trung Quốc. Bằng cách thiết lập các tiêu chuẩn chung về định giá và nguồn gốc xuất xứ, liên minh Mỹ – Nhật đang tìm cách phá vỡ thế độc quyền của Trung Quốc, đồng thời xây dựng một hệ sinh thái chuỗi cung ứng song song và tự chủ hơn cho các ngành công nghiệp công nghệ cao.
Tuy nhiên, sự dịch chuyển mang tính thực chất và sâu rộng này trong liên minh Mỹ – Nhật tất yếu sẽ kích hoạt một vòng xoáy “tiến thoái lưỡng nan về an ninh” (security dilemma) mới tại Đông Á. Bằng việc tự định vị bản thân như một mắt xích chủ đạo trong chiến lược vây hãm kinh tế và công nghệ của Mỹ, Nhật Bản tự đặt mình vào thế đối đầu trực diện với Trung Quốc. Hệ quả tất yếu là mối quan hệ song phương Trung – Nhật sẽ phải đối mặt với nguy cơ suy thoái trầm trọng. Trung Quốc, với tư cách là đối tác thương mại lớn nhất của Nhật Bản, nhiều khả năng sẽ triển khai các biện pháp trả đũa phi đối xứng và sử dụng công cụ “ép buộc kinh tế” để phản ứng với Nhật Bản. Sự đổ vỡ của lòng tin vào chiến lược này sẽ thu hẹp không gian ngoại giao, khiến những nỗ lực duy trì một nền hòa bình lạnh giữa hai cường quốc châu Á trở nên vô cùng mong manh.
Đáng lo ngại hơn, những đứt gãy trong quan hệ kinh tế – chính trị này sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa trực tiếp sang môi trường an ninh hàng hải khu vực. Tình hình tại khu vực Biển Đông được dự báo sẽ xấu đi nhanh chóng và tỷ lệ thuận với mức độ gia tăng hợp tác quốc phòng Mỹ – Nhật. Khi hai nước này tiến hành củng cố các cam kết răn đe mở rộng, nâng cấp năng lực tương tác quân sự và triển khai các hệ thống vũ khí thế hệ mới, Trung Quốc gần như chắc chắn sẽ đáp trả bằng việc thay đổi nguyên trạng trên thực địa. Các hoạt động chiến thuật “vùng xám” (gray-zone tactics) cường độ cao của lực lượng hải cảnh và dân quân biển Trung Quốc, đặc biệt là xung quanh khu vực quần đảo tranh chấp Senkaku/Điếu Ngư, sẽ được đẩy mạnh nhằm kiểm tra giới hạn đỏ của liên minh Mỹ – Nhật. Sự leo thang các hành động biểu dương sức mạnh cứng này không chỉ làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm dẫn đến xung đột vũ trang cục bộ, mà còn biến Biển Hoa Đông thành một thùng thuốc súng địa chính trị, đe dọa trực tiếp đến cấu trúc ổn định chiến lược của toàn bộ khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Khó khăn trong quan hệ
Theo Jack Brunham, nghiên cứu viên của Chương trình Trung Quốc tại Tổ chức Bảo vệ dân chủ (FDD), Nhật Bản cũng vẫn tập trung vào việc đối phó với hành động bắt nạt liên tục của Trung Quốc về cách tiếp cận đối với Đài Loan, đồng thời tìm cách giảm thiểu những bất đồng có thể xảy ra với Washington. Trong khi Mỹ trì hoãn việc công bố gói bán vũ khí mới nhất cho Đài Bắc trước chuyến thăm dự kiến của Trump tới Bắc Kinh, Tokyo vẫn giữ nguyên quan điểm rằng nỗ lực chiếm đóng hòn đảo của Trung Quốc có thể dẫn đến việc triển khai Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản. Jeffrey Hornung, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu an ninh quốc gia về Nhật Bản của Tập đoàn Rand, một viện nghiên cứu có trụ sở tại Mỹ, cho biết Takaichi đang ở trong “tình thế tiềm ẩn nhiều rủi ro”. Sự rủi ro này không đến từ sự rạn nứt quan hệ đồng minh mà còn từ sự căng thẳng với Trung Quốc tại khu vực Đông Bắc Á, và theo như báo chí quốc tế đưa tin, chuyến đi lần này thực sự là phép thử của Thủ tướng Nhật với chính sách đối ngoại của bà[5]
Hạn chế tiếp theo có thể nhận thấy là văn bản sau cuộc hội đàm kín của lãnh đạo hai nước chỉ là “tóm tắt thông tin”, thay vì là tuyên bố chung chính thức như những cuộc gặp trước. Gần nhất là trong chuyến thăm của cựu thủ tướng Ishiba vào tháng 2 năm 2025 vừa qua. Đây là tín hiệu hoàn toàn trái ngược với mối quan hệ nồng ấm của hai nước, thể hiện qua các khoản đầu tư, các cam kết hợp tác thực chất trải dài trên các lĩnh vực được thông báo sau hội đàm. Dù chỉ là những vấn đề mang nhiều tính hình thức nhưng động thái này cũng đã thể hiện mối quan hệ giữa hai đồng minh lâu năm này vẫn còn những điểm bất đồng chưa giải quyết được. “Vết gợn” này có thể xuất phát từ việc kể cả sau hội đàm, Nhật Bản cũng không đưa ra cam kết sẽ triển khai quân đội tới trợ giúp Mỹ ở Trung Đông. Dù Tổng thống Trump đã bóng gió trước cuộc hội đàm kín rằng eo biển Hormuz đặc biệt quan trọng với Trung Quốc và Nhật Bản, và việc Nhật Bản sẽ giúp đỡ Mỹ sẽ không khiến ông ngạc nhiên. Tuy nhiên, Thủ tướng Sanae đã chọn phương án an toàn, thay vì trợ giúp quân sự, bà Sanae đã đưa ra một loạt đầu tư lớn vào nước Mỹ về năng lượng và tài nguyên khoáng sản, với mong muốn làm dịu đi phản ứng của ông Trump.
Tác động, ảnh hưởng đối với Việt Nam và một số khuyến nghị
Sự xích lại gần nhau mang tính chiến lược và cấu trúc giữa Mỹ và Nhật Bản sẽ tạo ra những thay đổi lớn cho tình hình khu vực. Việc Nhật Bản từ bỏ lập trường phòng vệ thụ động để tích cực đóng vai trò tiền tiêu trong chiến lược “ngăn chặn” của Mỹ đối với Trung Quốc tất yếu sẽ kích hoạt một vòng xoáy đáp trả nguy hiểm. Sự cộng hưởng của các bước đi này sẽ đẩy mức độ căng thẳng khu vực leo thang song hành trên cả hai mặt trận quân sự và kinh tế.
Vượt ra khỏi phạm vi Đông Bắc Á, các cam kết hợp tác sâu rộng và mang tính thể chế giữa Mỹ và Nhật Bản trong lĩnh vực nguyên liệu thô và khoáng sản chiến lược đang đóng vai trò như một chất xúc tác mạnh mẽ, thúc đẩy tiến trình tái định hình bản đồ chuỗi cung ứng toàn cầu. Khái niệm “friend-shoring” nay đã chuyển hóa từ các tuyên bố chính trị thành hành động thực tiễn. Điều này báo hiệu một sự đứt gãy và dịch chuyển các chuỗi cung ứng công nghệ cao diễn ra với tốc độ nhanh chóng và quy mô rộng lớn trong thời gian tới, nhằm mục tiêu tối thượng là loại bỏ sự phụ thuộc và rủi ro từ thế độc quyền của Trung Quốc.
Trước những biến chuyển mang tính kiến tạo của cục diện kinh tế toàn cầu, Việt Nam cần khẩn trương hoạch định một chiến lược phản ứng toàn diện và mang tính đón đầu. Với lợi thế sở hữu trữ lượng đất hiếm và các loại khoáng sản chiến lược thuộc top đầu thế giới, kết hợp cùng vị trí địa chính trị trọng yếu tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, Việt Nam đang đứng trước cơ hội để tái định vị bản thân trong chuỗi giá trị toàn cầu mới. Để tối ưu hóa lợi ích quốc gia trong bối cảnh này, kiến nghị Việt Nam cần sớm triển khai các giải pháp chiến lược đồng bộ.
Thứ nhất, cần khẩn trương hoàn thiện và nâng cấp khung pháp lý nhằm thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chất lượng cao từ mạng lưới Mỹ – Nhật vào lĩnh vực công nghệ khai thác và chế biến sâu, kiên quyết chấm dứt tình trạng xuất khẩu tài nguyên thô.
Thứ hai, thiết lập các tiêu chuẩn quốc gia tương thích với các bộ quy chuẩn khắt khe về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) của chuỗi cung ứng liên minh.
Cuối cùng, và quan trọng nhất, Việt Nam cần tiếp tục vận dụng linh hoạt nghệ thuật ngoại giao đa phương, duy trì trạng thái “phòng ngừa chiến lược” (strategic hedging) phù hợp để vừa hội nhập sâu sâu rộng vào các mạng lưới cung ứng an toàn do Mỹ – Nhật dẫn dắt, vừa duy trì được sự ổn định chiến lược và tránh bị lôi kéo vào thế đối đầu trực diện với Trung Quốc./.
Tác giả: Phạm Quang Phúc
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo
[1] https://www.ksat.com/news/world/2026/03/19/japans-prime-minister-takaichi-meets-with-trump-as-he-seeks-help-securing-the-strait-of-hormuz/
[2] https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/18/japan-sanae-takaichi-trump-washington/
[3] https://www.whitehouse.gov/fact-sheets/2026/03/fact-sheet-president-donald-j-trump-strengthens-u-s-japan-alliance-for-the-benefit-of-all-americans/
[4] https://www.manilatimes.net/2026/03/20/world/us-japan-announce-40-bn-nuclear-power-project/2304138
[5] https://www.fdd.org/analysis/2026/03/19/japanese-prime-minister-looks-to-balance-regional-issues-with-iran-war-during-meeting-with-trump/
