Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc hiện nay có thể được hiểu như một hình thái quản trị bất đối xứng hơn là một chiến lược hoàn toàn mới. Trong bối cảnh cục diện quyền lực toàn cầu đang thay đổi ngày càng rõ rệt, Việt Nam không tìm cách cân bằng trực diện mà lựa chọn tối ưu hóa không gian chiến lược. Cách tiếp cận này phản ánh logic của học thuyết bất đối xứng với bên yếu hơn tận dụng linh hoạt các công cụ phi đối xứng để duy trì tự chủ. Trên phương diện kinh tế, Việt Nam vừa phụ thuộc vừa đa dạng hóa để giảm thiểu rủi ro cấu trúc. Về chính trị và ngoại giao, Việt Nam luôn duy trì hợp tác và đấu tranh tránh rơi vào thế đối đầu toàn diện. Trong vấn đề Biển Đông, chiến lược kiềm chế mềm kết hợp quốc tế hóa có chọn lọc được triển khai. Đồng thời, Việt Nam mở rộng quan hệ với các cường quốc khác nhằm tạo thế cân bằng linh hoạt. Điều này cho thấy một nghệ thuật quản lý quan hệ hơn là đối kháng quyền lực. Tính hiện đại nằm ở việc pha trộn giữa chủ nghĩa hiện thực, tự do thể chế và tư duy mạng lưới. Tổng thể, đây là mô hình thích ứng chiến lược trong một trật tự khu vực đang chuyển dịch nhanh chóng.
Cấu trúc học thuyết bất đối xứng và thích ứng chiến lược
Trong bối cảnh trật tự khu vực châu Á – Thái Bình Dương đang chuyển dịch mạnh mẽ, quan hệ Việt Nam – Trung Quốc có thể được phân tích hiệu quả thông qua lăng kính của học thuyết bất đối xứng. Đây không chỉ là một quan hệ song phương thông thường mà là một cấu trúc tương tác được định hình bởi sự chênh lệch rõ rệt về quyền lực tổng hợp từ kinh tế, quân sự đến khả năng định hình luật chơi khu vực. Trong cấu trúc này, Việt Nam với vị thế của một quốc gia tầm trung không lựa chọn đối đầu trực diện mà phát triển một chiến lược thích ứng nhằm tối ưu hóa không gian tự chủ trong điều kiện bất cân xứng.
Về mặt cấu trúc, học thuyết bất đối xứng trong quan hệ Việt Nam – Trung Quốc không chỉ đơn thuần là chênh lệch sức mạnh mà còn là sự phụ thuộc đan xen nhưng không cân bằng. Trung Quốc hiện là đối tác kinh tế lớn và có ảnh hưởng sâu rộng, nhưng giữa hai nước vẫn có những vấn đề về chủ quyền chưa được giải quyết. Điều này tạo ra một trạng thái vừa hợp tác vừa cạnh tranh phản ánh đúng bản chất của quan hệ bất đối xứng hiện đại. Trên thực tế, quan hệ hai nước những năm gần đây vẫn duy trì đà phát triển quy mô lớn vừa thực chất và vừa đổi mới cho thấy tính ổn định bề mặt của hợp tác song phương dù tồn tại khác biệt chiến lược.
Chiến lược thích ứng của Việt Nam trong cấu trúc bất đối xứng được triển khai thông qua ba cơ chế chính:
Thứ nhất là phòng ngừa linh hoạt trong đó Việt Nam không liên kết chặt chẽ với bất kỳ cực quyền lực nào mà duy trì khả năng điều chỉnh chính sách theo biến động của môi trường quốc tế. Điều này cho phép Việt Nam vừa duy trì quan hệ ổn định với Trung Quốc vừa mở rộng hợp tác với các đối tác khác như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Ấn Độ hay Liên minh châu Âu.
Thứ hai là đa dạng hóa và đa phương hóa nhằm giảm thiểu mức độ phụ thuộc cấu trúc vào một đối tác duy nhất đồng thời gia tăng dư địa chiến lược thông qua việc tham gia sâu hơn vào các thể chế khu vực và toàn cầu.
Thứ ba là tận dụng luật quốc tế và thể chế quốc tế đặc biệt trong các vấn đề tranh chấp Biển đông nhằm gia tăng tính chính danh và hạn chế hành vi đơn phương từ phía bên mạnh.
Một đặc điểm quan trọng của chiến lược thích ứng là tính phi tuyến tính trong hành vi đối ngoại. Việt Nam có thể đồng thời thúc đẩy hợp tác kinh tế sâu rộng với Trung Quốc trong khi vẫn duy trì lập trường cứng rắn về chủ quyền. Điều này không phải là mâu thuẫn mà là biểu hiện của tư duy quản trị bất đối xứng cùng với mục tiêu không phải là loại bỏ xung đột mà là sự kiểm soát và điều tiết xung đột trong giới hạn có thể chấp nhận. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và phụ thuộc lẫn nhau gia tăng, cách tiếp cận này giúp giảm thiểu chi phí đối đầu và duy trì ổn định chiến lược lâu dài.
Theo đó, mô hình học thuyết bất đối xứng và thích ứng chiến lược trong quan hệ Việt Nam – Trung Quốc là sự lai ghép giữa nhiều trường phái trong quan hệ quốc tế. Chủ nghĩa hiện thực cung cấp nền tảng về nhận thức an ninh và cấu trúc quyền lực, chủ nghĩa tự do thể chế giải thích vai trò của hội nhập kinh tế và các cơ chế đa phương. Trong khi các tiếp cận hiện đại như lý thuyết mạng lưới nhấn mạnh khả năng tận dụng các liên kết đa tầng để gia tăng vị thế. Sự kết hợp này tạo nên một mô hình cân bằng linh hoạt. Việt Nam không tìm cách đối trọng trực tiếp với Trung Quốc mà phân tán rủi ro và gia tăng đòn bẩy chiến lược thông qua nhiều kênh khác nhau.
Cuối cùng, cấu trúc học thuyết bất đối xứng cho thấy quan hệ Việt Nam – Trung Quốc hiện nay không thể được hiểu đơn giản như một chiến lược đối kháng hay phụ thuộc mà là một quá trình thích ứng liên tục lâu dài trong một môi trường quyền lực không cân bằng chiến lược của Việt Nam. Do đó, mang tính chất của một nghệ thuật quản lý quan hệ hai nước hơn là một học thuyết cứng nhắc nơi sự linh hoạt mọi sự tính toán chi phí lợi ích và khả năng điều chỉnh theo bối cảnh đóng vai trò trung tâm. Trong một trật tự khu vực đang biến động nhanh chóng, chính năng lực thích ứng này trở thành yếu tố then chốt giúp Việt Nam duy trì tự chủ chiến lược và bảo vệ lợi ích quốc gia.
Nghệ thuật quản lý trong quan hệ, hợp tác đi đôi với kiểm soát trong quan hệ Việt Nam – Trung Quốc.
Thực tiễn quan hệ Việt Nam – Trung Quốc hiện nay, hợp tác đi đôi với kiểm soát không chỉ là một nguyên tắc chính sách mà đã phát triển thành một nghệ thuật quản trị quan hệ mang tính hệ thống. Điều này phản ánh sự thích ứng của Việt Nam trong một cấu trúc bất đối xứng cùng với sự hợp tác là điều kiện cần để phát triển, nhưng kiểm soát lại là điều kiện đủ để bảo vệ tự chủ chiến lược.
Trước hết, hợp tác tiếp tục đóng vai trò nền tảng trong việc duy trì ổn định quan hệ song phương. Trung Quốc là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam với mức độ liên kết sâu rộng trong chuỗi cung ứng khu vực. Quan hệ kinh tế song phương không chỉ giới hạn ở thương mại mà còn mở rộng sang đầu tư, kết nối hạ tầng và hợp tác phát triển. Theo một số đánh giá gần đây, quan hệ hai nước vẫn duy trì xu hướng quy mô lớn nhưng thực chất quan hệ hai nước này ngày càng đi vào chiều sâu bất chấp những khác biệt về lợi ích chiến lược. Điều này cho thấy hợp tác không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là công cụ duy trì ổn định chính trị – ngoại giao.
Tuy nhiên, việc hợp tác trong điều kiện bất đối xứng luôn luôn tiềm ẩn nguy cơ phụ thuộc và bị chi phối. Do đó, yếu tố kiểm soát được triển khai như một cơ chế cân bằng nội tại. Trên phương diện kinh tế, Việt Nam chủ động đa dạng hóa thị trường xuất nhập khẩu để mở rộng quan hệ với các đối tác khác nhằm giảm thiểu rủi ro từ sự phụ thuộc quá mức. Đồng thời, việc nâng cao năng lực nội tại của nền kinh tế từ công nghiệp hỗ trợ đến chuyển đổi chuỗi giá trị cũng được xem là một hình thức kiểm soát dài hạn đối với bất đối xứng trong kinh tế.
Về lĩnh vực chính trị – ngoại giao, kiểm soát được thể hiện thông qua việc duy trì các kênh đối thoại thường xuyên và cơ chế quản lý bất đồng. Việt Nam chủ trương không để các tranh chấp cụ thể làm ảnh hưởng đến tổng thể quan hệ đồng thời không để ổn định bề mặt che lấp những khác biệt chiến lược cốt lõi. Đây là một dạng quản trị xung đột. Trong khi đó mục tiêu không phải là giải quyết triệt để mâu thuẫn mà là sự kiểm soát chúng trong giới hạn không leo thang.
Đặc biệt, về vấn đề Biển Đông, nghệ thuật hợp tác đi đôi với kiểm soát thể hiện rõ tính tinh vi trong chiến lược. Việt Nam kiên định bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia đồng thời tránh các hành động có thể dẫn đến đối đầu quân sự trực tiếp. Cách tiếp cận này bao gồm sự kết hợp giữa kiềm chế, tăng cường năng lực phòng thủ và tận dụng luật quốc tế như một công cụ tạo lập tính chính danh. Việc quốc tế hóa vấn đề ở mức độ phù hợp cũng giúp Việt Nam gia tăng đòn bẩy chiến lược mà không phá vỡ cấu trúc quan hệ song phương.
Một đặc điểm nữa của mô hình này là tính linh hoạt và phi tuyến tính. Việt Nam không áp dụng một chiến lược cứng nhắc mà điều chỉnh mức độ hợp tác và kiểm soát tùy theo bối cảnh cụ thể. Khi môi trường ổn định, sự hợp tác được thúc đẩy để tối đa hóa lợi ích phát triển xuất hiện những rủi ro các cơ chế kiểm soát được kích hoạt nhằm bảo vệ lợi ích cốt lõi. Sự đan xen này phản ánh một tư duy quản trị hiện đại, trong đó chính sách đối ngoại giữa hai nước không còn là lựa chọn giữa việc hợp tác hoặc đối đầu mà là sự kết hợp động giữa nhiều trạng thái khác nhau.
Cuối cùng, hợp tác đi đôi với kiểm soát trong quan hệ Việt Nam – Trung Quốc là một biểu hiện điển hình của nghệ thuật quản lý quan hệ trong điều kiện bất đối xứng. Đây không phải là sự thỏa hiệp thụ động mà đây là một chiến lược chủ động nhằm duy trì cân bằng giữa phát triển và an ninh, giữa hội nhập và tự chủ. Trong một trật tự khu vực còn nhiều biến động, chính khả năng duy trì sự cân bằng tinh tế này sẽ quyết định hiệu quả và tính bền vững của chính sách đối ngoại Việt Nam.
Cân bằng linh hoạt trong bối cảnh trật tự khu vực biến động
Tổng thể, trong một trật tự khu vực đang biến động nhanh chóng dưới tác động của cạnh tranh cường quốc và sự phân tán quyền lực, chính sách cân bằng linh hoạt của Việt Nam nổi lên như một lựa chọn mang tính chiến lược và thích ứng cao. Không theo đuổi liên minh cứng hay đối đầu trực diện, Việt Nam định hình một cách tiếp cận đa phương, đa tầng và có khả năng điều chỉnh theo bối cảnh để qua đó duy trì không gian tự chủ chiến lược trong một môi trường bất định.
Cân bằng linh hoạt cho phép Việt Nam đồng thời duy trì quan hệ ổn định với Trung Quốc trong khi mở rộng và làm sâu sắc quan hệ với các đối tác lớn khác. Điều đáng chú ý là cách tiếp cận này không nhằm tạo ra một cực đối trọng mà hướng tới phân tán rủi ro và gia tăng đòn bẩy chiến lược thông qua mạng lưới quan hệ đa dạng. Việc thiết lập và nâng cấp hàng loạt quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với nhiều cường quốc và đối tác quan trọng cho thấy Việt Nam đang chủ động kiến tạo một cấu trúc cân bằng phân tán, trong đó quyền lực được điều tiết thông qua liên kết thay vì đối đầu trực tiếp.
Trong bối cảnh đó, vai trò của đối ngoại đa phương trở nên đặc biệt quan trọng. Việt Nam không chỉ tham gia mà còn ngày càng thể hiện năng lực định hình và dẫn dắt trong các diễn đàn khu vực và toàn cầu. Chính sách này góp phần củng cố vị thế quốc tế, đồng thời tạo ra lớp đệm chiến lược giúp Việt Nam giảm thiểu áp lực từ cạnh tranh giữa các cường quốc. Như một đánh giá gần đây đã chỉ ra, Việt Nam kiên định đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, đa phương hóa và hội nhập sâu rộng thông qua đó khẳng định vai trò là một thành viên tích cực và có trách nhiệm trong cộng đồng quốc tế.
Quan trọng hơn, cân bằng linh hoạt không chỉ là phản ứng trước áp lực bên ngoài mà còn phản ánh một tư duy chiến lược mang tính chủ động. Trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ – Trung ngày càng gay gắt đối với các quốc gia tầm trung như Việt Nam phải đối mặt với nguy cơ bị cuốn vào quỹ đạo của các cực quyền lực. Tuy nhiên, thay vì bị động lựa chọn phe, Việt Nam đã xây dựng một mô hình điều tiết quan hệ dựa trên nguyên tắc độc lập, tự chủ và lợi ích quốc gia. Điều này cho thấy sự trưởng thành trong tư duy đối ngoại khi chiến lược không còn dựa trên logic chọn bên mà dựa trên khả năng định vị linh hoạt trong một hệ thống đa cực đang hình thành.
Từ học thuyết bất đối xứng, cân bằng linh hoạt chính là sự kết hợp giữa chủ nghĩa hiện thực và các tiếp cận hiện đại trong quan hệ quốc tế. Nếu chủ nghĩa hiện thực nhấn mạnh nhu cầu đảm bảo an ninh trong môi trường cạnh tranh quyền lực thì các lý thuyết mới lại nhấn mạnh vai trò của mạng lưới, thể chế và phụ thuộc lẫn nhau trong việc tạo ra sức mạnh. Việt Nam đã vận dụng linh hoạt cả hai logic này. Qua đó xây dựng một mô hình cân bằng không đối đầu nhưng vẫn hiệu quả trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia.
Kết luận lại, trong một trật tự khu vực chưa ổn định và tiếp tục biến động cân bằng linh hoạt không chỉ là một lựa chọn chính sách phù hợp mà còn là biểu hiện của năng lực thích ứng chiến lược ngày càng tinh vi của Việt Nam. Đây là nền tảng quan trọng giúp Việt Nam duy trì tự chủ, nâng cao vị thế và chủ động tham gia định hình môi trường khu vực thay vì chỉ phản ứng thụ động trước các biến động của hệ thống quốc tế.
Tác giả: Nam Minh
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo:
- VN (30 – 12 – 2025). Quan hệ Việt Nam – Trung Quốc 2025: Quy mô lớn, thực chất, đổi mới, https://vov.vn/chinh-tri/quan-he-viet-nam-trung-quoc-2025-quy-mo-lon-thuc-chat-doi-moi-post1257580.vov
- Báo diện tử và chính phủ (31 – 12 – 2025). Quan hệ Việt – Trung 2025: Quy mô, thực chất và đổi mới, https://baochinhphu.vn/quan-he-viet-trung-2025-quy-mo-thuc-chat-va-doi-moi-102251230094740391.htm
- Brantly Womack (10 – 12 – 2018). Bất đối xứng và quan hệ quốc tế, https://ussh.vnu.edu.vn/vi/news/tin-hoat-dong/bat-doi-xung-va-quan-he-quoc-te-18132.html
- Quân đội nhân dân (18 – 1 – 2025). 75 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam – Trung Quốc (18-1-1950 / 18-1-2025): Dấu mốc và động lực cho giai đoạn phát triển mới, https://www.qdnd.vn/chinh-tri/cac-van-de/75-nam-thiet-lap-quan-he-ngoai-giao-viet-nam-trung-quoc-18-1-1950-18-1-2025-dau-moc-va-dong-luc-cho-giai-doan-phat-trien-moi-812052
- Thayer, C.A. (2010). “Vietnam and rising China: The structural dynamics of matureasymmetry”. Southeast Asian Affairs, 2010, https://bookshop.iseas.edu.sg/publication/1484
- China Institute of International Studies (28 – 11 – 2025). 中越智库对话“在全球转型背景下构建中越命运共同体”在北京举行, https://www.ciis.org.cn/english/MediaCenter/NEWS_183/202511/t20251128_9839.html
