Tóm tắt: Chuyến thăm Thái Lan, chuyến thăm Philippines và bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La 2026 diễn ra trong bối cảnh Đông Nam Á đang đứng trước những biến chuyển sâu sắc của môi trường chiến lược khu vực. Sự cạnh tranh ngày càng quyết liệt giữa các cường quốc, quá trình tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu và những thách thức an ninh mới đang đặt ASEAN trước yêu cầu phải củng cố vai trò trung tâm và tăng cường khả năng tự chủ chiến lược. Nhìn từ góc độ đó, Bangkok, Manila và Shangri-La không chỉ là ba điểm đến trong lịch trình đối ngoại của người đứng đầu Đảng và Nhà nước Việt Nam mà còn phản ánh những ưu tiên chiến lược của Hà Nội đối với tương lai khu vực. Việc tăng cường kết nối với Thái Lan, mở rộng hợp tác với Philippines và truyền tải thông điệp tại diễn đàn an ninh hàng đầu châu Á cho thấy Việt Nam đang tham gia ngày càng chủ động vào các vấn đề khu vực, đồng thời thúc đẩy một môi trường chiến lược dựa trên luật pháp quốc tế, đối thoại và hợp tác. Những diễn biến này cũng cho thấy vai trò ngày càng nổi bật của các quốc gia Đông Nam Á trong việc định hình trật tự khu vực giữa bối cảnh cạnh tranh nước lớn tiếp tục gia tăng.
Những ngày cuối tháng 5 và đầu tháng 6/2026 đã đánh dấu một chuỗi hoạt động đối ngoại quan trọng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, bao gồm chuyến thăm chính thức Thái Lan, chuyến thăm Philippines và bài phát biểu tại Đối thoại Shangri-La ở Singapore. Nếu nhìn nhận từng sự kiện một cách riêng lẻ, đây có thể được xem là những hoạt động ngoại giao bình thường của một nguyên thủ quốc gia. Tuy nhiên, khi đặt trong bối cảnh địa chính trị đang thay đổi nhanh chóng tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, ba sự kiện này phản ánh một xu hướng lớn hơn: Việt Nam đang chủ động và tích cực tham gia vào quá trình đảm bảo môi trường hoà bình chiến lược của Đông Nam Á.
Trong nhiều thập niên, Đông Nam Á thường được mô tả như một khu vực chịu ảnh hưởng bởi sự cạnh tranh của các cường quốc bên ngoài. Từ thời Chiến tranh Lạnh cho đến giai đoạn cạnh tranh Mỹ – Trung hiện nay, các quốc gia trong khu vực phần lớn được nhìn nhận như những đối tượng của các chiến lược lớn. Tuy nhiên, thực tế đang dần thay đổi. Cùng với sự phát triển về kinh tế, năng lực quản trị và vị thế quốc tế, nhiều quốc gia Đông Nam Á bắt đầu thể hiện vai trò chủ động hơn trong việc định hình trật tự khu vực. Việt Nam là ví dụ điển hình nhất của xu hướng này.
Đông Nam Á trong thời kỳ tái cấu trúc
Kể từ sau đại dịch COVID-19, môi trường chiến lược khu vực đã trải qua những thay đổi sâu sắc. Cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc không còn chỉ giới hạn ở thương mại mà đã mở rộng sang công nghệ, chuỗi cung ứng, an ninh biển, chất bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và kiểm soát các tuyến giao thông chiến lược.
Cuộc xung đột Nga – Ukraine từ tháng 2/2022 và những bất ổn tại Trung Đông đã thúc đẩy nhiều quốc gia tìm kiếm các chuỗi cung ứng mới, giảm phụ thuộc vào một trung tâm sản xuất duy nhất và đa dạng hóa các đối tác chiến lược. Đặc biệt, xu hướng các quốc gia ngoài khu vực can dự vào tình hình Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương có thể khiến tình hình ngày càng phức tạp và khó lường.
Đông Nam Á nổi lên như một trong những khu vực hưởng lợi nhiều nhất từ quá trình tái cấu trúc này. Tuy nhiên, cơ hội luôn đi kèm với thách thức. Sự cạnh tranh giữa các cường quốc khiến ASEAN đứng trước nguy cơ bị chia rẽ bởi những lợi ích khác nhau giữa các quốc gia thành viên.
Trong bối cảnh đó, việc tăng cường hợp tác giữa các quốc gia chủ chốt của ASEAN trở thành một yêu cầu chiến lược. Vì vậy, chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và đoàn cấp cao Việt Nam đến các quốc gia Đông Nam Á trong thời gian gần đây cần được nhìn nhận ở góc độ lớn hơn.
Thái Lan: Củng cố và gắn kết trụ cột lục địa của ASEAN
Thái Lan từ lâu được xem là một trong những quốc gia có ảnh hưởng nhất tại Đông Nam Á lục địa. Với vị trí địa lý nằm giữa bán đảo Đông Dương, Bangkok đóng vai trò trung tâm kết nối các nền kinh tế thuộc tiểu vùng Mekong. Bên cạnh đó, Thái Lan hiện vẫn là nền kinh tế lớn thứ hai ASEAN và là một trung tâm sản xuất công nghiệp quan trọng của khu vực.
Đối với Việt Nam, quan hệ với Thái Lan không chỉ mang ý nghĩa thương mại. Hai quốc gia còn chia sẻ nhiều lợi ích chung liên quan đến phát triển tiểu vùng Mekong, kết nối hạ tầng xuyên biên giới, logistics và bảo đảm an ninh kinh tế khu vực. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái cấu trúc, sự liên kết giữa Việt Nam và Thái Lan có thể tạo ra một không gian kinh tế mới trải dài từ các cảng biển Biển Đông đến trung tâm lục địa Đông Nam Á.
Quan trọng hơn, việc tăng cường hợp tác giữa Việt Nam và Thái Lan còn góp phần củng cố vai trò của ASEAN trong bối cảnh các sáng kiến kinh tế và kết nối của các cường quốc ngày càng gia tăng ảnh hưởng trong khu vực. Thái Lan cũng là một trong những quốc gia có quan hệ truyền thống với các cường quốc thế giới, đặc biệt là Mỹ và Trung Quốc và là quốc gia duy nhất trong khu vực có khả năng duy trì hoà bình trong khoảng một thế kỷ trước sự can dự của các cường quốc lúc bấy giờ.
Do đó, chuyến thăm Thái Lan của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ hướng tới việc thúc đẩy quan hệ song phương mà còn góp phần củng cố một trong những trụ cột quan trọng nhất của ASEAN lục địa.
Philippines: Hướng tới sự phối hợp chiến lược và chặt chẽ tại Biển Đông
Nếu Thái Lan đại diện cho chiều sâu lục địa của Đông Nam Á, Philippines đại diện cho không gian biển đảo và cửa ngõ hướng ra Tây Thái Bình Dương.
Trong những năm gần đây, Philippines đã trở thành một trong những quốc gia có vị trí chiến lược quan trọng nhất trong cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc. Dưới góc nhìn của địa chính trị, Đông Nam Á là một thực thể thống nhất, Biển Đông sẽ được bao phủ bởi các quốc gia trong khu vực. Do đó, vị trí địa lý của Philippines với vai trò cửa ngõ cho phép kiểm soát các tuyến hàng hải trọng yếu nối Biển Đông với Thái Bình Dương.
Đồng thời, Manila cũng là một trong những quốc gia có lợi ích trực tiếp liên quan đến các vấn đề an ninh và tranh chấp tại Biển Đông. Điều này tạo ra nhiều điểm tương đồng với Việt Nam.
Mặc dù mỗi quốc gia có cách tiếp cận riêng đối với các vấn đề khu vực, cả Hà Nội và Manila đều có chung lợi ích trong việc duy trì hòa bình, ổn định, tự do hàng hải và tôn trọng luật pháp quốc tế. Đáng chú ý, những năm gần đây cho thấy một xu hướng mới.
Nếu trước đây các cuộc thảo luận về Biển Đông thường xoay quanh quan hệ giữa từng quốc gia với Trung Quốc hoặc với Mỹ thì hiện nay ngày càng xuất hiện nhu cầu tăng cường phối hợp giữa chính các quốc gia Đông Nam Á có lợi ích trực tiếp tại vùng biển này.
Trong bối cảnh đó, việc nâng cao hợp tác Việt Nam – Philippines mang ý nghĩa vượt xa khuôn khổ quan hệ song phương. Đây không phải là sự hình thành của một liên minh quân sự mà là sự tăng cường kết nối giữa hai quốc gia có vai trò ngày càng quan trọng đối với cấu trúc an ninh biển của khu vực.
Shangri-La: Việt Nam trình bày tầm nhìn chiến lược
Nếu Bangkok và Manila phản ánh những bước đi thực tế trong chính sách đối ngoại thì Đối thoại Shangri-La lại là diễn đàn để Việt Nam truyền tải thông điệp chiến lược tới cộng đồng quốc tế.
Trong nhiều năm qua, Shangri-La đã trở thành một trong những diễn đàn an ninh quan trọng nhất của khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Đây là nơi các nhà lãnh đạo, bộ trưởng quốc phòng và các học giả chiến lược trao đổi quan điểm về những vấn đề an ninh nổi bật nhất của khu vực. Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại diễn đàn này mang ý nghĩa đặc biệt bởi nó phản ánh cách Việt Nam nhìn nhận tương lai của khu vực.
Thông điệp nổi bật là sự nhấn mạnh vào luật pháp quốc tế, chủ nghĩa đa phương, đối thoại, xây dựng lòng tin và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Đây là những nguyên tắc vốn đã hiện diện trong chính sách đối ngoại của Việt Nam từ nhiều năm qua. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn ngày càng gay gắt, việc tái khẳng định những nguyên tắc đó mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc.
Thông điệp mà Việt Nam gửi tới cộng đồng quốc tế là rõ ràng và xuyên suốt. Theo đó, Đông Nam Á không phải là trở thành chiến trường của cạnh tranh quyền lực, mà cần được duy trì như một không gian hợp tác, kết nối và phát triển. Đồng thời, Việt Nam cũng cho thấy mong muốn bảo vệ quyền tự chủ chiến lược của các quốc gia vừa và nhỏ trước áp lực từ các cực quyền lực lớn.
Sự hình thành của một tam giác chiến lược mới
Khi đặt Bangkok, Manila và Hà Nội trong cùng một bức tranh, có thể nhận thấy sự xuất hiện của một cấu trúc đáng chú ý. Thái Lan đóng vai trò trung tâm của Đông Nam Á lục địa. Trong khi đó, Philippines là cửa ngõ hướng ra Tây Thái Bình Dương. Việt Nam là nơi giao thoa của hai quốc gia trên và điều phối các hoạt động trong tương lai.
Ba quốc gia Đông Nam Á kể trên sẽ tạo thành một tam giác chiến lược trải dài từ lưu vực Mekong tới Biển Đông và chuỗi đảo thứ nhất. Điều này cho phép khu vực Đông Nam Á duy trì ổn định trước xu hướng cạnh tranh ngày càng gay gắt ở khắp nơi trên thế giới. Hơn hết, việc duy trì tam giác chiến lược sẽ giúp Vai trò Trung tâm ASEAN được phát huy hiệu quả và tối ưu. Thêm vào đó, việc duy trì liên kết ba Việt Nam – Thái Lan – Philippines sẽ giúp Cộng đồng ASEAN được phát huy hiệu quả và mang tính liên tục, trở thành hình mẫu cho hợp tác khu vực và toàn cầu.
Sự hình thành của một tam giác chiến lược Việt Nam – Thái Lan – Philippines hiện nay chưa thành hình. Tuy nhiên, sự gia tăng tương tác giữa các quốc gia có vị trí chiến lược quan trọng trong ASEAN đã phản ánh nhu cầu ngày càng lớn về việc xây dựng các cấu trúc cân bằng mới từ bên trong khu vực. Nếu ASEAN muốn duy trì sự gắn kết và ảnh hưởng chiến lược, những quốc gia có năng lực và tầm ảnh hưởng lớn như Thái Lan, Philippines và Việt Nam cần chủ động hơn trong việc thúc đẩy các sáng kiến hợp tác khu vực.
Từ thích ứng đến kiến tạo
Trong nhiều năm, mục tiêu quan trọng nhất của chính sách đối ngoại Việt Nam là tạo dựng môi trường hòa bình và ổn định để phát triển đất nước. Mục tiêu đó vẫn không thay đổi.
Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng về sức mạnh kinh tế, vị thế quốc tế và năng lực ngoại giao, vai trò của Việt Nam đang có những chuyển biến đáng chú ý. Vào những năm 1990, đánh dấu giai đoạn Việt Nam hội nhập vào khu vực thông qua Đổi Mới. Từ những năm 2010, Việt Nam đánh dấu giai đoạn hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu. Từ giữa thập niên 2020, có thể thấy một giai đoạn mới đang được diễn ra: Việt Nam tham gia tích cực hơn vào quá trình định hình môi trường chiến lược khu vực. Vì vậy, chuyến thăm Thái Lan – Philippines – Singapore của lãnh đạo cấp cao Việt Nam đã phản ánh rõ xu hướng đó.
Việt Nam không chỉ tìm cách thích ứng với những biến đổi của trật tự khu vực mà đang từng bước đóng góp vào việc kiến tạo trật tự mới. Trật tự mới không chỉ dành riêng lẻ cho một quốc gia, mà trật tự đó dành cho tất cả các quốc gia với mong muốn cùng hợp tác, phát triển và kiến tạo hoà bình chung cho khu vực./.
Tác giả: Bùi Gia Kỳ
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm từ Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
