Hợp tác xuyên biên giới ở Đông Dương giữa Việt Nam, Lào và Campuchia đang giữ vai trò quan trọng trong thúc đẩy liên kết tiểu vùng và phát triển khu vực trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gia tăng. Những biến động của môi trường quốc tế vừa mở ra cơ hội về thu hút đầu tư, phát triển hạ tầng, mở rộng kết nối kinh tế, vừa đặt ra nhiều thách thức đối với an ninh, phát triển bền vững và tính tự chủ chiến lược của ba quốc gia. Việc tăng cường phối hợp chính sách, nâng cao hiệu quả các cơ chế hợp tác và phát huy vai trò trung tâm của ASEAN sẽ góp phần củng cố liên kết ngã ba Đông Dương, nâng cao năng lực thích ứng trước các biến động địa chính trị, đồng thời tạo động lực cho phát triển bền vững, ổn định và thịnh vượng của Tiểu vùng Mekong cũng như khu vực Đông Nam Á.
Hợp tác ngã ba Đông Dương trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn
Trong những năm gần đây, môi trường chính trị và an ninh quốc tế đang trải qua những biến động sâu sắc dưới tác động của cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn. Sự cạnh tranh ngày càng quyết liệt giữa các trung tâm quyền lực, đặc biệt là giữa Mỹ và Trung Quốc, cùng với sự điều chỉnh chiến lược của Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc, Liên minh châu Âu và các cường quốc khác đã khiến cục diện địa chính trị, địa kinh tế ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương và Đông Nam Á có những chuyển biến mới. Trong bối cảnh đó, khu vực Tiểu vùng Mekong trở thành một trong những không gian chiến lược quan trọng, nơi hội tụ lợi ích của nhiều chủ thể quốc tế thông qua các sáng kiến hợp tác về hạ tầng, thương mại, năng lượng, chuyển đổi số và phát triển bền vững. Điều này vừa tạo ra những cơ hội phát triển mới, vừa đặt các quốc gia trong khu vực đứng trước yêu cầu phải cân bằng lợi ích, bảo đảm độc lập, tự chủ và duy trì ổn định chiến lược.
Trong không gian hợp tác của Tiểu vùng Mekong, ngã ba Đông Dương có vị trí đặc biệt quan trọng cả về địa chính trị, địa kinh tế và quốc phòng an ninh. Đây là khu vực kết nối giữa lục địa Đông Nam Á với các hành lang kinh tế xuyên khu vực đồng thời là cầu nối giữa các tuyến giao thông quốc tế và các trung tâm phát triển của ba quốc gia. Trải qua nhiều năm hình thành và phát triển, hợp tác ba nước Đông Dương có vai trò quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, tăng cường kết nối hạ tầng, mở rộng thương mại đầu tư, giao lưu nhân dân và phối hợp bảo đảm an ninh biên giới. Không chỉ góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng biên giới cơ chế hợp tác này còn đóng vai trò củng cố quan hệ hữu nghị truyền thống, tăng cường lòng tin chính trị và tạo nền tảng cho hội nhập khu vực.
Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gia tăng, hợp tác xuyên biên giới Đông Dương cũng chịu tác động từ sự điều chỉnh chính sách và cạnh tranh ảnh hưởng của các cường quốc. Nhiều sáng kiến hợp tác được triển khai đồng thời đã mở rộng nguồn lực cho phát triển nhưng cũng tạo ra sự đan xen lợi ích, làm gia tăng áp lực đối với việc lựa chọn chính sách phát triển và đối ngoại của các quốc gia trong khu vực. Bên cạnh đó, các vấn đề an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, an ninh nguồn nước, tội phạm xuyên quốc gia, dịch bệnh và chuyển đổi năng lượng tiếp tục đặt ra những yêu cầu mới đối với cơ chế phối hợp giữa ba nước. Điều này cho thấy hợp tác ngã ba Đông Dương không chỉ đơn thuần là hợp tác phát triển kinh tế mà còn là một bộ phận quan trọng trong cấu trúc quản trị khu vực và chiến lược duy trì ổn định của các bên liên quan.
Một điểm đáng chú ý hiện nay là xu hướng chuyển dịch từ hợp tác truyền thống sang hợp tác toàn diện bao gồm các lĩnh vực mới nổi, trong đó các lĩnh vực kinh tế xanh, kinh tế số, chuyển đổi số, kết nối hạ tầng thông minh, logistics xuyên biên giới và phát triển bền vững ngày càng được coi trọng. Sự thay đổi này phản ánh yêu cầu thích ứng của ba quốc gia trước những biến động của môi trường quốc tế, đồng thời mở ra dư địa mới để nâng cao chất lượng hợp tác và tăng cường khả năng chống chịu của khu vực trước các cú sốc từ bên ngoài. Đây cũng là xu hướng phù hợp với định hướng phát triển của ASEAN và các mục tiêu phát triển bền vững góp phần nâng cao vị thế của ba nước Đông Dương trong mạng lưới liên kết khu vực.
Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu hợp tác xuyên biên giới Đông Dương không chỉ dừng lại ở việc đánh giá những kết quả đạt được mà cần đặt cơ chế hợp tác này trong tổng thể những biến động của môi trường chiến lược khu vực và quốc tế. Từ góc độ đó, có thể nhận diện rõ hơn những cơ hội, thách thức và yêu cầu đặt ra đối với việc nâng cao hiệu quả hợp tác giữa Việt Nam, Lào và Campuchia, qua đó góp phần thúc đẩy phát triển bền vững tăng cường khả năng thích ứng trước cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn và củng cố cấu trúc khu vực đang định hình.
Những tác động của cạnh tranh chiến lược đối với hợp tác xuyên biên giới Đông Dương và phát triển khu vực.
Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn đang tạo ra những thay đổi đáng kể đối với cấu trúc an ninh, kinh tế và hợp tác khu vực ở Đông Nam Á, trong đó khu vực ngã ba Đông Dương chịu tác động trực tiếp do vị trí địa chiến lược đặc biệt. Với vai trò là không gian kết nối giữa Việt Nam, Lào và Campuchia. Ngã ba Đông Dương vừa trở thành điểm hội tụ của nhiều sáng kiến hợp tác quốc tế vừa chịu ảnh hưởng từ sự cạnh tranh về lợi ích và ảnh hưởng giữa các cường quốc. Những tác động này diễn ra theo cả hai chiều hướng vừa tạo động lực mới cho phát triển vừa đặt ra nhiều thách thức đối với quá trình hợp tác và hội nhập của ba quốc gia.
Trước hết, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn đã mở ra nhiều cơ hội để tăng cường nguồn lực phát triển cho khu vực ngã ba Đông Dương. Việc các cường quốc thúc đẩy các sáng kiến kết nối hạ tầng, chuyển đổi số năng lượng xanh và phát triển chuỗi cung ứng đã tạo điều kiện để Việt Nam, Lào và Campuchia tiếp cận các nguồn vốn đầu tư, công nghệ và kinh nghiệm quản lý hiện đại. Hệ thống giao thông xuyên biên giới, các cửa khẩu quốc tế, khu kinh tế cửa khẩu và các hành lang kinh tế được đầu tư, nâng cấp đã góp phần thúc đẩy lưu thông hàng hóa, mở rộng thương mại, phát triển du lịch và nâng cao khả năng liên kết giữa các địa phương biên giới. Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp quốc tế đang điều chỉnh chuỗi cung ứng nhằm đa dạng hóa địa điểm sản xuất, khu vực ngã ba Đông Dương có thêm điều kiện để thu hút đầu tư, phát triển công nghiệp chế biến, logistics và dịch vụ xuyên biên giới.
Bên cạnh những cơ hội, cạnh tranh chiến lược cũng làm gia tăng sức ép đối với hợp tác xuyên biên giới Đông Dương. Sự đan xen lợi ích giữa các cường quốc khiến khu vực này trở thành địa bàn chịu tác động của nhiều sáng kiến hợp tác khác nhau với mục tiêu, tiêu chuẩn và lợi ích không hoàn toàn đồng nhất. Điều đó đặt ra yêu cầu đối với Việt Nam, Lào và Campuchia phải xử lý hài hòa quan hệ với các đối tác tránh rơi vào tình trạng phụ thuộc quá mức vào một nguồn vốn, một thị trường hoặc một đối tác chiến lược. Nếu thiếu sự phối hợp trong hoạch định chính sách và triển khai hợp tác, sự khác biệt về lợi ích quốc gia có thể làm giảm hiệu quả liên kết, ảnh hưởng đến mục tiêu phát triển bền vững của toàn khu vực.
Một tác động nổi bật khác là sự gia tăng của các thách thức an ninh phi truyền thống đang trở thành những vấn đề có tính xuyên biên giới, đòi hỏi cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa ba quốc gia. Đặc biệt, các diễn biến phức tạp trên lưu vực sông Mekong cùng với yêu cầu bảo đảm an ninh nguồn nước, an ninh năng lượng và an ninh lương thực đã làm cho hợp tác biên giới giữa ba nước Đông Dương không chỉ giới hạn ở lĩnh vực kinh tế mà còn mở rộng sang quản trị tài nguyên, bảo vệ môi trường và ứng phó với các thách thức phát triển bền vững. Đây là những nội dung ngày càng giữ vị trí quan trọng trong chương trình nghị sự của các cơ chế hợp tác tiểu vùng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn cũng tạo động lực để ngã ba Đông Dương đổi mới mô hình hợp tác. Bên cạnh các lĩnh vực truyền thống như thương mại, đầu tư và kết nối hạ tầng, các lĩnh vực mới như kinh tế số, thương mại điện tử, logistics thông minh, chuyển đổi xanh và phát triển năng lượng tái tạo đang mở ra những hướng hợp tác có giá trị gia tăng cao. Nếu tận dụng tốt xu hướng này, ba quốc gia có thể nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng và từng bước hình thành các chuỗi giá trị liên kết nội vùng gắn với thị trường khu vực và quốc tế.
Từ góc độ phát triển khu vực, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn vừa là yếu tố tạo động lực, vừa là phép thử đối với hiệu quả hợp tác ngã ba Đông Dương. Khả năng duy trì môi trường hòa bình, ổn định, tăng cường lòng tin chính trị và phát huy các cơ chế phối hợp sẽ quyết định mức độ tận dụng các cơ hội phát triển cũng như hạn chế những tác động bất lợi từ môi trường quốc tế. Trong bối cảnh đó, hợp tác ba nước Đông Dương cần được thúc đẩy theo hướng thực chất hơn lấy kết nối hạ tầng, liên kết kinh tế, chuyển đổi số, phát triển xanh và phối hợp ứng phó các thách thức an ninh phi truyền thống làm những trụ cột ưu tiên. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là cơ sở quan trọng để nâng cao năng lực thích ứng của ba quốc gia trước những biến động của cục diện khu vực và đồng thời đóng góp tích cực vào hòa bình, ổn định và phát triển bền vững của Đông Nam Á.
Một số vấn đề đặt ra
Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn đang định hình một môi trường khu vực với cả cơ hội và thách thức đan xen đối với hợp tác ngã ba Đông Dương. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì các cơ chế hợp tác truyền thống mà còn phải đổi mới tư duy phát triển, nâng cao năng lực thích ứng và tăng cường tính tự chủ chiến lược của Việt Nam, Lào và Campuchia. Trên cơ sở phát huy quan hệ hữu nghị truyền thống, lợi ích đan xen và mục tiêu phát triển chung trong hợp tác giữa ba nước Đông Dương cần được định hướng theo hướng thực chất, hiệu quả và bền vững hơn, đáp ứng yêu cầu của cục diện khu vực đang chuyển biến nhanh chóng.
Trước hết, ba quốc gia cần tiếp tục củng cố lòng tin chính trị và tăng cường phối hợp trong hoạch định chính sách đối ngoại cũng như các chiến lược phát triển tiểu vùng. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gay gắt việc duy trì nguyên tắc độc lập tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại và không để khu vực trở thành không gian cạnh tranh đối đầu là yếu tố có ý nghĩa quyết định. Sự thống nhất về nhận thức và phối hợp trong các vấn đề khu vực sẽ góp phần nâng cao vị thế của ngã ba Đông Dương trong các cơ chế hợp tác của ASEAN đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực từ sự cạnh tranh ảnh hưởng của các cường quốc.
Thứ hai, cần chuyển trọng tâm hợp tác từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu, lấy liên kết kinh tế và kết nối hạ tầng làm động lực. Bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống giao thông, logistics và các cửa khẩu quốc tế, ba nước cần ưu tiên xây dựng các chuỗi giá trị xuyên biên giới trong các lĩnh vực nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến, năng lượng tái tạo và dịch vụ logistics. Đồng thời, thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển thương mại điện tử, kinh tế số và kết nối dữ liệu giữa các địa phương biên giới sẽ tạo động lực mới cho tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm khoảng cách phát triển giữa các vùng trong khu vực ngã ba Đông Dương.
Thứ ba, hợp tác cần mở rộng sang các lĩnh vực an ninh phi truyền thống nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên nước, an ninh nguồn nước sông Mekong, dịch bệnh, tội phạm xuyên quốc gia và an ninh mạng đang trở thành những thách thức chung mà không quốc gia nào có thể giải quyết đơn lẻ. Do đó, việc thiết lập các cơ chế chia sẻ thông tin, phối hợp quản lý biên giới, ứng phó thiên tai, bảo vệ môi trường và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên sẽ góp phần nâng cao khả năng chống chịu của khu vực trước các rủi ro ngày càng gia tăng.
Thứ tư, trong bối cảnh xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu diễn ra mạnh mẽ, hợp tác xuyên biên giới Đông Dương cần chủ động tận dụng các cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do và quá trình dịch chuyển đầu tư quốc tế. Thay vì cạnh tranh thu hút nguồn lực, ba quốc gia cần tăng cường phối hợp trong quy hoạch phát triển xây dựng các khu kinh tế xuyên biên giới hình thành mạng lưới sản xuất bổ trợ và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Cách tiếp cận này không chỉ gia tăng sức hấp dẫn của khu vực đối với các nhà đầu tư mà còn góp phần nâng cao khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.
Cuối cùng, để hợp tác giữa ba nước Đông Dương phát triển bền vững trong giai đoạn mới, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế điều phối và nâng cao hiệu quả thực thi các chương trình hợp tác. Việc tăng cường vai trò của chính quyền địa phương, cộng đồng doanh nghiệp, các cơ sở nghiên cứu và tổ chức xã hội sẽ giúp mở rộng nền tảng hợp tác, tạo sự gắn kết giữa các mục tiêu phát triển kinh tế, bảo đảm quốc phòng an ninh và nâng cao đời sống người dân khu vực biên giới. Đồng thời, cần chủ động lồng ghép các mục tiêu phát triển xanh, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo vào các chương trình hợp tác để tạo ra những động lực tăng trưởng mới phù hợp với xu thế phát triển của khu vực và thế giới.
Nhìn chung, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn tiếp tục diễn biến phức tạp, hợp tác ba nước Đông Dương cần được phát triển theo hướng chủ động thích ứng, cân bằng lợi ích và lấy phát triển bền vững làm mục tiêu xuyên suốt. Việc phát huy lợi thế địa chiến lược, tăng cường liên kết kinh tế, củng cố lòng tin chính trị và mở rộng hợp tác trên các lĩnh vực mới sẽ không chỉ nâng cao hiệu quả hợp tác giữa Việt Nam, Lào và Campuchia mà còn góp phần củng cố hòa bình, ổn định và thịnh vượng cũng như nâng cao vai trò của ba quốc gia trong cấu trúc khu vực đang định hình. Đây cũng là tiền đề quan trọng để ba nước Đông Dương từng bước trở thành một cực tăng trưởng mới có khả năng kết nối hiệu quả giữa các hành lang kinh tế của ASEAN và thích ứng linh hoạt với những biến động của môi trường quốc tế trong giai đoạn tới./.
Tác giả: Nam Minh
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, hoàn toàn không phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
- Bộ ngoại giao Việt Nam (7 – 6 – 2026). Vietnam, Laos deepen cooperation, concretise strategic cohesion, https://mofa.gov.vn/web/ministry-of-foreign-affairs/detail/chi-tiet/vietnam-laos-deepen-cooperation-concretise-strategic-cohesion-60327-177.html
- Tin tức Chính phủ Việt Nam (26 – 10 – 2016). Mekong countries issue Ha Noi Declaration, https://en.baochinhphu.vn/mekong-countries-issue-ha-noi-declaration-11127377.htm
- ASEM Connect Vietnam (26 – 10 – 2016). Laos, Cambodia, Myanmar, VN issue Joint Statement, https://asemconnectvietnam.gov.vn/default.aspx?ID1=2&ID8=56421&ZID1=4
- Mekong River Commission Secretariat (2024). Memorandum of Understanding Between the Mekong River Commission Secretariat and the ASEAN Secretariat, https://byvn.net/OSrB
- The Reuters (8 – 8 – 2024). Vietnam backs Cambodia’s Mekong canal, urges cooperation on impacts, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/vietnam-says-it-supports-cambodias-mekong-canal-urges-cooperation-2024-08-08/
- The Reuters (18 – 6 – 2026). China, Laos agree special fund under Mekong cooperation framework, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/china-laos-agree-special-fund-under-mekong-cooperation-framework-2026-06-18/
- Asian Development Bank (2 – 2026). Greater Mekong Subregion Economic Cooperation Program: Developing a More Integrated, Prosperous, Sustainable, and Inclusive Subregion, https://www.adb.org/publications/gms-economic-cooperation-program
- Mekong River Commission (21 – 2 – 2023). MRC makes strides to promote responsible water resources management and development, https://www.mrcmekong.org/media-releases/mrc-makes-strides-to-promote-responsible-water-resources-management-and-development/2023/
- ASEAN Secretariat (5 – 8 – 2026). Secretary-General of ASEAN participates in the Heads of Civil Service Meeting for the 8th ASEAN Plus Three Cooperation on Civil Service Matters (ACCSM+3) in Siem Reap, Cambodia, https://asean.org/secretary-general-of-asean-participates-in-the-heads-of-civil-service-meeting-for-the-8th-asean-plus-three-cooperation-on-civil-service-matters-accsm3-in-siem-reap-cambodia/
