Từ năm 2022 đến nay, Trung Quốc đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu, giám sát và “bảo vệ” môi trường sinh thái ở Biển Đông như một bộ phận của chiến lược xây dựng “cường quốc biển”. Trên cơ sở tổng hợp các nguồn chính thức của Trung Quốc và các nguồn nghiên cứu, báo chí quốc tế, bài viết phân tích chủ trương, mục đích; các biện pháp triển khai trên các phương diện pháp lý, truyền thông và thực địa; đánh giá thực trạng lực lượng, trang bị và các báo cáo đã công bố. Bài viết cho rằng hoạt động này mang tính lưỡng dụng rõ rệt: bên cạnh giá trị khoa học, nó được sử dụng như một công cụ “pháp lý hóa, hành chính hóa” yêu sách chủ quyền, tạo cơ sở cho Hải cảnh Trung Quốc thực thi quyền tài phán và định hình diễn ngôn quốc tế, điển hình là mô hình khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia tại bãi cạn Scarborough. Trên cơ sở đó, bài viết dự báo xu hướng, đánh giá tác động tới khu vực và Việt Nam, đồng thời nêu một số hàm ý chính sách.
Chủ trương, mục đích của Trung Quốc trong thúc đẩy hoạt động nghiên cứu môi trường sinh thái ở Biển Đông từ năm 2022 đến nay
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ở Biển Đông ngày càng gay gắt, môi trường sinh thái biển đã nổi lên thành một “mặt trận” mới. Tháng 12/2023, Sáng kiến Minh bạch Hàng hải châu Á (AMTI) ước tính hoạt động bồi đắp đảo nhân tạo của Trung Quốc đã chôn vùi khoảng 4.648 mẫu Anh (18,8 km²) rạn san hô, còn hoạt động khai thác trai gây hại thêm khoảng 16.353 mẫu Anh (66,1 km²)[1]. Những cáo buộc này cộng hưởng với phán quyết của Tòa Trọng tài năm 2016, vốn kết luận Trung Quốc đã gây “tác hại nghiêm trọng đối với môi trường rạn san hô”, vi phạm các Điều 192, 194 của Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển 1982 (UNCLOS)[2]. Trong khi đó, Trung Quốc lại muốn khẳng định vai trò dẫn dắt quản trị môi trường toàn cầu sau khi chủ trì Hội nghị COP15 thông qua Khung Đa dạng sinh học toàn cầu Côn Minh – Montreal (12/2022)[3]. Mâu thuẫn này thúc đẩy Trung Quốc đầu tư mạnh cho nghiên cứu môi trường sinh thái ở Biển Đông, vừa để phản bác, vừa để biến “bảo vệ sinh thái” thành công cụ khẳng định chủ quyền.
Về chủ trương, nghiên cứu, bảo vệ môi trường sinh thái biển được Trung Quốc gắn chặt với mục tiêu xây dựng “cường quốc biển”. Báo cáo Chính trị Đại hội XX Đảng Cộng sản Trung Quốc (10/2022) yêu cầu “phát triển kinh tế biển, bảo vệ môi trường sinh thái biển, đẩy nhanh xây dựng cường quốc biển”, đồng thời “bảo vệ quyền và lợi ích biển”[4]. Tháng 1/2022, sáu bộ, ngành, trong đó có Lực lượng Hải cảnh, liên tịch ban hành Quy hoạch bảo vệ môi trường sinh thái biển thời kỳ Kế hoạch 5 năm lần thứ 14[5]; việc lực lượng chấp pháp trên biển trở thành đồng chủ thể ban hành quy hoạch môi trường cho thấy công tác sinh thái đã được gắn với chức năng thực thi pháp luật ngay từ đầu. Tháng 7/2024, Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện công bố Sách trắng “Bảo vệ môi trường sinh thái biển của Trung Quốc”, nhằm giới thiệu “toàn cảnh quan điểm, hành động và thành tựu” và quảng bá “phương án Trung Quốc” cho quản trị môi trường biển toàn cầu[6]. Ngày 01/7/2025, Chủ tịch Tập Cận Bình chủ trì phiên họp Ủy ban Tài chính – Kinh tế Trung ương chuyên đề kinh tế biển, yêu cầu đi “con đường hướng biển để trở nên hùng mạnh mang đặc sắc Trung Quốc”[7]. Tháng 3/2026, Cương yếu Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026–2030) dành riêng Chương 32 cho lĩnh vực biển, đặt bảo vệ môi trường sinh thái biển và bảo vệ quyền lợi biển quốc gia trong cùng một chương, yêu cầu “nâng cao năng lực kinh lược biển”, “nâng cao năng lực chấp pháp trên biển” và “chủ động tham gia xây dựng quy tắc quản trị biển quốc tế”[8], thể hiện rõ tham vọng dẫn dắt quản trị đại dương[9].
Về mục đích, có thể khái quát năm nhóm mục đích chính sau:
Thứ nhất, “pháp lý hóa, hành chính hóa” yêu sách chủ quyền. Bằng cách khảo sát, công bố số liệu, lập khu bảo tồn và ban hành quy chế quản lý, Trung Quốc tạo ra chuỗi hành vi quản lý nhà nước liên tục tại các thực thể tranh chấp, qua đó tích lũy bằng chứng về việc thực thi quyền tài phán và từng bước vô hiệu hóa phán quyết năm 2016. Các nhà nghiên cứu Học viện Ngoại giao Việt Nam nhận định chuỗi biện pháp “đường cơ sở – khu bảo tồn” tại Scarborough là việc Trung Quốc dùng công cụ pháp luật trong nước để “khẳng định và củng cố yêu sách chủ quyền”[10].
Thứ hai, cạnh tranh diễn ngôn, phản bác cáo buộc và thay đổi nhận thức về vai trò của Trung Quốc. Thông qua các báo cáo khoa học, Trung Quốc tự định vị là người bảo vệ hệ sinh thái, đồng thời quy trách nhiệm suy thoái san hô cho Philippines. Nhà nghiên cứu Ray Powell (Đại học Stanford) gọi đây là “chiến tranh pháp lý môi trường”, ví như việc “kẻ phóng hỏa tự phong mình làm chỉ huy cứu hỏa”[11].
Thứ ba, mở rộng kiểm soát thực địa dưới ngưỡng xung đột. Danh nghĩa bảo tồn cho phép Hải cảnh Trung Quốc tuần tra, cấm ra vào, xua đuổi tàu thuyền nước ngoài như một hoạt động “thực thi pháp luật môi trường”, ít gây phản ứng hơn các biện pháp quân sự công khai. Học giả Lowell Bautista (Đại học Western Sydney) nhận xét: “Bằng cách khoác cho hành động của mình ngôn ngữ bảo vệ môi trường, Trung Quốc đang củng cố sự kiểm soát hành chính”[12].
Thứ tư, phục vụ lợi ích chiến lược, quân sự và kinh tế. Dữ liệu hải dương học, địa hình đáy biển, khí tượng thu được từ các trạm, phao, tàu nghiên cứu mang tính lưỡng dụng, phục vụ cả dự báo thời tiết lẫn tác chiến tàu ngầm, chống tàu ngầm; đồng thời hỗ trợ đánh giá tài nguyên như băng cháy, khoáng sản đáy biển. Vị trí của Scarborough gần eo biển Luzon – Bashi còn gắn với tính toán của Trung Quốc về một kịch bản khủng hoảng ở eo biển Đài Loan[13].
Thứ năm, xây dựng hình ảnh “cường quốc xanh” và giành quyền định hình luật chơi. Thông qua sách trắng, hội nghị quốc tế và hợp tác khoa học, Trung Quốc muốn chứng minh mình là chủ thể có năng lực và trách nhiệm trong quản trị biển, từ đó tạo lợi thế trong đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) và các cơ chế quản trị đại dương đa phương.
Các biện pháp triển khai của Trung Quốc trên các phương diện pháp lý, truyền thông và thực địa
Trên phương diện pháp lý
Về hệ thống luật, Trung Quốc đã xây dựng một hệ thống luật nhằm làm cơ sở cho các hành động của mình trên Biển Đông. Luật Bảo vệ Môi trường Biển sửa đổi, có hiệu lực từ năm 2024, theo tuyên bố của Trung Quốc tuân thủ các nguyên tắc phối hợp đất liền – biển và quản trị hệ thống, tăng cường đáng kể công tác phòng chống ô nhiễm, bảo vệ đa dạng sinh học biển và giám sát môi trường biển[14]. Đáng chú ý, luật này mở rộng phạm vi áp dụng tới cả hành vi xảy ra ngoài vùng biển thuộc quyền tài phán của Trung Quốc nhưng gây hại cho vùng biển này, đồng thời giao Hải cảnh giám sát, xử lý vi phạm, kể cả trong các khu bảo tồn tự nhiên[15]. Ngày 12/3/2026, Quốc hội Trung Quốc thông qua Bộ luật Sinh thái và Môi trường gồm 1.242 điều, có hiệu lực từ 15/8/2026, thay thế 10 đạo luật, trong đó có Luật Bảo vệ Môi trường Biển[16]. Bộ luật xem môi trường biển, lưu vực sông và các vùng đất ven biển là một thể thống nhất không thể tách rời, thực hiện quy hoạch thống nhất và quản trị hệ thống. Các luật hàng hải hiện hành khác như Luật Bảo vệ Hải đảo và Luật Thủy sản (sửa đổi tháng 12/2025)[17] được liên kết với bộ luật này để tạo thành một khung pháp lý toàn diện, thiết lập các yêu cầu ràng buộc đối với quản trị hệ thống và bảo tồn sinh thái ở Biển Đông. Ngoài ra, tỉnh Quảng Đông, Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây và tỉnh Hải Nam đã ban hành các quy định địa phương về bảo tồn san hô dựa trên điều kiện riêng của từng khu vực[18].
Song song, khung pháp lý cho lực lượng thực thi được hoàn thiện. Luật Hải cảnh (2021) cho phép Hải cảnh “sử dụng mọi biện pháp cần thiết, bao gồm vũ khí” và phá dỡ công trình của nước ngoài trên các thực thể mà Trung Quốc tuyên bố chủ quyền[19]; Quy định về trình tự thực thi pháp luật hành chính của Hải cảnh (Lệnh số 3, hiệu lực từ 15/6/2024) cho phép tạm giữ người nước ngoài bị nghi vi phạm tới 60 ngày[20].
Về tuyên bố đường cơ sở và thiết lập khu bảo tồn, ngày 01/3/2024, Trung Quốc công bố đường cơ sở lãnh hải phía Bắc vịnh Bắc Bộ; Việt Nam đề nghị Trung Quốc tôn trọng UNCLOS và Hiệp định phân định vịnh Bắc Bộ năm 2000[21]. Ngày 10/11/2024, hai ngày sau khi Philippines ban hành Luật các Vùng biển, Trung Quốc ra Tuyên bố về đường cơ sở lãnh hải của đảo Hoàng Nham (bãi cạn Scarborough)[22] và gửi lưu chiểu lên Liên hợp quốc vào tháng 12/2024[23]. Tháng 9/2025, Trung Quốc tuyên bố thành lập khu bảo tồn thiên nhiên cấp quốc gia tại đây, rộng 3.523,67 ha, đối tượng bảo vệ chính là hệ sinh thái rạn san hô[24]. Trung Quốc cho biết đây là “một biện pháp quan trọng để duy trì sự đa dạng, ổn định và bền vững của hệ sinh thái tự nhiên của đảo Hoàng Nham”, đồng thời kêu gọi “tăng cường giám sát và thực thi pháp luật đối với tất cả các hoạt động bất hợp pháp và trái phép liên quan đến khu bảo tồn thiên nhiên”[25].
Bản đồ xác định vị trí Trung Quốc xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên ở bãi cạn Scarborough
Ngày 01/8/2026, Bộ Tài nguyên Thiên nhiên, Cục Lâm nghiệp và Thảo nguyên Quốc gia, Hải cảnh Trung Quốc và Chính quyền Nhân dân tỉnh Hải Nam cùng ban hành 16 điều khoản về các biện pháp quản lý khu bảo tồn[26]. Ông Chen Danhong, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Tài nguyên Thiên nhiên tuyên bố: “Các biện pháp này tạo cơ sở thể chế cho công tác quản lý bảo vệ và thực thi pháp luật”. Theo đó, Bộ Tài nguyên Thiên nhiên chịu trách nhiệm khảo sát ranh giới và bảo vệ các điểm cơ sở lãnh hải; Cục Biển Đông thuộc Bộ này là cơ quan quản lý được chỉ định, đảm nhiệm bảo vệ hằng ngày, giám sát tài nguyên và phục hồi sinh thái; chính quyền tỉnh Hải Nam phối hợp với Hải cảnh trong thực thi pháp luật hành chính. Khu bảo tồn được chia thành vùng bảo vệ cốt lõi rộng 1.242,55 ha và vùng kiểm soát chung rộng 2.281,12 ha. Mọi hoạt động ra vào đều bị cấm, trừ khi được pháp luật cho phép hoặc do cơ quan quản lý tổ chức; việc đánh bắt cá, khai thác khoáng sản, khai thác các rạn san hô và trai tai tượng đều bị cấm nếu không được phép. Hải cảnh sẽ thiết lập chế độ tuần tra thường xuyên để ngăn chặn, báo cáo vi phạm; các hành vi vi phạm bị xử lý theo Bộ luật Sinh thái và Môi trường, Luật Quản lý Sử dụng Vùng biển, Luật Bảo vệ Hải đảo, Luật Bảo vệ Động vật hoang dã, Luật Hải cảnh và Điều lệ về khu bảo tồn thiên nhiên. Giáo sư Jin Yongming (Đại học Hải dương Trung Quốc) thừa nhận đây là “bước tiến quan trọng trong bảo vệ quyền và lợi ích biển hợp pháp của Trung Quốc tại đảo Hoàng Nham”[27], cho thấy mục đích chủ quyền đứng sau lớp vỏ bảo tồn.
Về phương diện quy hoạch, Trung Quốc tuyên bố đến năm 2025, khoảng 27.000 km² “lằn ranh đỏ” bảo tồn biển đã được thiết lập trong khu vực Biển Đông nhằm bảo vệ các hệ sinh thái quan trọng, đa dạng sinh học và môi trường sống chủ chốt[28]; giai đoạn 2021–2025 có 262 dự án phục hồi sinh thái biển được triển khai với tổng vốn hơn 21,3 tỷ NDT[29]. Trung Quốc còn duy trì lệnh cấm đánh bắt cá mùa hè đơn phương hằng năm (từ 01/5 đến 16/8, áp dụng cho vùng biển phía Bắc vĩ tuyến 12°, bao gồm cả quần đảo Hoàng Sa của Việt Nam) với danh nghĩa bảo vệ nguồn lợi thủy sản[30]; Việt Nam liên tục phản đối, khẳng định lệnh cấm vi phạm chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa[31].
Trên phương diện thực địa
a) Nâng cấp cơ sở hạ tầng trên hướng Biển Đông
Trên các đảo nhân tạo ở Trường Sa, Trung Quốc đã vận hành các trạm quan trắc khí tượng, giám sát môi trường và các trạm nghiên cứu của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS) tại đá Chữ Thập, Xu Bi, Vành Khăn từ giai đoạn 2019–2020[32]; trạm trên đá Xu Bi cập nhật nhiệt độ, độ mặn, độ pH nước biển 10 phút một lần[33]. Tháng 8/2026, CAS công bố phê duyệt Trạm quan trắc, nghiên cứu thực địa môi trường sinh thái biển quần đảo Trung Sa, bao trùm bãi ngầm Macclesfield và bãi cạn Scarborough, phối hợp với các trạm ở Hoàng Sa, Trường Sa thành mạng lưới quan trắc rạn san hô trên toàn Biển Đông[34].
Tại Hoàng Sa, từ năm 2023 thành phố Tam Sa triển khai ươm trồng san hô ở vùng biển nhóm An Vĩnh, đến năm 2025 đã trồng 100.000 cá thể[35]. Nghịch lý là cũng tại Hoàng Sa, từ tháng 10/2025, Trung Quốc bồi đắp quy mô lớn tại đá Hải Sâm với khoảng 22 tàu nạo vét hoạt động đồng thời[36], tạo ra khoảng 1.490 mẫu Anh (khoảng 6 km²) đất mới – đợt bồi đắp lớn nhất của Trung Quốc kể từ năm 2017[37]; truyền thông Trung Quốc mô tả công trình phục vụ “dự báo thời tiết và nghiên cứu khoa học”[38]. Việt Nam đã nhiều lần yêu cầu Trung Quốc chấm dứt ngay hoạt động bồi đắp, xây dựng trái phép tại đá Hải Sâm và đảo Ba Ba[39].
Tại Scarborough, tháng 10/2025 lắp đặt ít nhất hai phao quan trắc môi trường[40]; đến tháng 6/2026, Philippines đã phát hiện 8 phao, ăng-ten và vật thể khác, cùng dải phao chắn cửa phá[41]; từ ngày 25/5 đến 17/6/2026, một nền tảng nổi kích thước 6 x 6 m được đặt trong lòng phá[42], được Trung Quốc mô tả là cơ sở lấy mẫu, thí nghiệm tạm thời của Viện Hải dương học Biển Đông thuộc CAS[43].
b) Điều động lực lượng quân sự, chấp pháp, tàu cá hỗ trợ
Hoạt động nghiên cứu luôn có lực lượng chấp pháp, dân quân biển bảo đảm. Năm 2023, tàu khảo sát Hướng Dương Hồng 10 hoạt động 28 ngày trong vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của Việt Nam, có lúc được khoảng một chục tàu hộ tống[44]; năm 2024, tàu Hải Dương Địa Chất 12 hoạt động cách bờ biển Philippines khoảng 27 hải lý với sáu tàu dân quân đi kèm[45]; năm 2026, tàu Hướng Dương Hồng 33 khảo sát khu vực bãi Cỏ Mây, bãi Sa Bin, đá Vành Khăn với tàu hải cảnh 5309 hộ tống[46].
Tại Scarborough, chỉ một tuần sau quyết định thành lập khu bảo tồn, ngày 16/9/2025, Hải cảnh Trung Quốc đã dùng vòi rồng đối với tàu Philippines[47]; ngày 13/10/2025, lần đầu tiên Hải cảnh viện dẫn “khu bảo tồn thiên nhiên” trong cảnh báo vô tuyến xua đuổi tàu Philippines, khi có 11 tàu hải cảnh, 11 tàu dân quân và ba tàu hải quân Trung Quốc có mặt tại bãi cạn[48]. Đúng ngày ban hành quy chế quản lý (01/8/2026), Chiến khu Nam Bộ tổ chức diễn tập hải – không quân, còn Hải cảnh diễn tập lên tàu kiểm tra, bắt giữ, cưỡng chế lai dắt quanh bãi cạn Scarborough[49]. Trung Quốc thường xuyên sử dụng những tàu cỡ lớn nhằm ngăn chặn sự tiếp cận của Philippines: ngày 11/8/2025, tàu tuần tra 3104 của Hải cảnh – tàu hộ vệ lớp 056 do Hải quân chuyển giao – cùng tàu khu trục tên lửa dẫn đường lớp 052D Quế Lâm (164) đã tự đâm vào nhau trong lúc truy đuổi tàu Philippines, gây hư hại cho tàu 3104[50]; một năm sau, Trung Quốc thừa nhận hai thủy thủ tử vong trong vụ việc[51].
Dân quân biển đội lốt tàu cá đóng vai trò “cánh tay nối dài”: năm 2025, trung bình 241 tàu dân quân hiện diện mỗi ngày ở Trường Sa, mức cao kỷ lục[52]. Tháng 4/2025, Hải cảnh đổ bộ lên bãi Sandy Cay (gần đảo Thị Tứ), trương cờ, thu thập “chứng cứ” và thu gom rác, kết hợp khẳng định chủ quyền với khảo sát sinh thái[53]. Ở Hoàng Sa, lực lượng chấp pháp Trung Quốc truy đuổi, tấn công ngư dân Việt Nam, như vụ 10 ngư dân Quảng Ngãi bị đánh đập, cướp tài sản ngày 29/9/2024[54].
Đánh giá thực trạng triển khai và kết quả đạt được
Lực lượng, trang bị phục vụ hoạt động nghiên cứu môi trường sinh thái
Về lực lượng, Trung Quốc huy động một hệ thống đa tầng gồm: (i) cơ quan quản lý: Bộ Tài nguyên Thiên nhiên (trực tiếp là Cục Biển Đông, Trung tâm Sinh thái Biển Đông, Viện Nghiên cứu Phát triển Biển Đông), Bộ Sinh thái và Môi trường (Viện Khoa học Môi trường Hoa Nam), chính quyền tỉnh Hải Nam và thành phố Tam Sa; (ii) lực lượng khoa học: Viện Hải dương học Biển Đông (Quảng Châu), Viện Hải dương học (Thanh Đảo), Viện Khoa học và Kỹ thuật Biển sâu (Tam Á) thuộc CAS, Cục Điều tra Địa chất Hải dương Quảng Châu và nhiều trường đại học; (iii) lực lượng bảo đảm: Hải cảnh, Hải quân, dân quân biển; (iv) các viện chính sách đảm nhiệm diễn giải, truyền thông như Viện Nghiên cứu Nam Hải quốc gia Trung Quốc, Viện Nghiên cứu các vấn đề Biển Trung Quốc. Ưu thế về lực lượng thể hiện rõ trong sản xuất tri thức: trong 769 công trình về rạn san hô Biển Đông trên cơ sở dữ liệu Web of Science, tác giả Trung Quốc chiếm 550 công trình, vượt xa Australia (71) và Mỹ (70)[55].
Về phương tiện, đội tàu nghiên cứu, khảo sát của Trung Quốc liên tục được bổ sung và hoạt động ngày càng sâu vào vùng biển của các nước. Bên cạnh các tàu Hướng Dương Hồng 10, Hướng Dương Hồng 33, Hải Dương Địa Chất 4, 8, 10, 12, tháng 5/2024 Trung Quốc đưa vào hoạt động tàu Hải Dương Địa Chất 26 – tàu khảo sát địa chất đảo, rạn tổng hợp đầu tiên; chỉ ít ngày sau, tàu này đã hoạt động trái phép trong vùng biển Việt Nam và bị Việt Nam yêu cầu chấm dứt[56]. Tàu khoan biển sâu Mộng Tưởng (11/2024), có khả năng khoan sâu tới 11.000 m, đã thực hiện chuyến khảo sát đầu tiên ở Biển Đông năm 2026[57]. Tháng 6–7/2025, tàu Bắc Điều 996 khảo sát khoảng 2.000 km², trong đó khoảng 1.100 km² nằm trong EEZ của Việt Nam ngoài khơi Cam Ranh[58]. Tại Philippines, Lực lượng Bảo vệ bờ biển ghi nhận 21–28 lượt tàu nghiên cứu Trung Quốc trong EEZ của nước này chỉ trong 7 tháng đầu năm 2025[59]; theo Quân đội Philippines, số tàu nghiên cứu, khảo sát Trung Quốc được theo dõi gần đây tăng từ 33 lên 44, trong đó 16 tàu có lộ trình bất thường[60]. Từ 11/8 đến 08/9/2026, tàu Hải Dương Địa Chất 10 khảo sát quanh Scarborough nhằm “hiểu toàn diện đặc điểm địa chất cơ bản và môi trường sinh thái”[61].
Về trang thiết bị quan trắc, tháng 6/2025, các nhà khoa học Trung Quốc đã triển khai một nền tảng nghiên cứu dạng phao ở Biển Đông có thể theo dõi cả biến đổi khí quyển và đại dương, ngay cả trong gió mạnh như bão. Neo ở độ sâu 3.500 m (11.400 feet), hệ thống này được thiết kế để quan sát đồng bộ, nhiều lớp, trải dài 10 km (6,2 dặm) vào khí quyển và 1 km xuống đại dương, theo Viện Hải dương học thuộc CAS ở Thanh Đảo, đơn vị dẫn đầu dự án[62]. Khác với các phao nổi được triển khai đơn lẻ được nhận diện lần lượt ở biển Hoàng Hải và Biển Đông từ năm 2018 đến 2023 với công nghệ hạn chế, động thái triển khai hệ thống phao nghiên cứu đa năng lần này ở Biển Đông đã đồng thời giúp Trung Quốc đạt được cả 03 mục tiêu quan trọng trong chiến lược kiện toàn một mạng lưới hợp tác quản lý đại dương trong khái niệm “cộng đồng chung vận mệnh trên biển” do Trung Quốc điều phối, với các đặc điểm: (A) có tính vượt trội về kỹ thuật viễn thám so với các hệ thống quan sát đại dương đương đại; (B) có tính đồng bộ khi được triển khai quy mô lớn từ biển Hoàng Hải đến biển Hoa Đông và Biển Đông; và (C) có tính lưỡng dụng khi hoàn toàn có thể chuyển dịch mục tiêu từ phục vụ các hoạt động dân sự sang quân sự. Ngoài ra, Trung Quốc sử dụng rộng rãi tàu lượn ngầm: Philippines đã thu giữ ít nhất 5 thiết bị có nguồn gốc Trung Quốc trong giai đoạn 7/2022–12/2024, có khả năng đo độ sâu, độ mặn, nhiệt độ phục vụ lập bản đồ đáy biển[63]; cùng với đó là phương tiện lặn điều khiển từ xa (ROV), thiết bị bay không người lái và kỹ thuật ADN môi trường (eDNA) trong khảo sát sinh học[64].
Về lực lượng bảo đảm, cường độ hiện diện của Hải cảnh tăng đột biến, nhất là tại Scarborough. Theo AMTI, số ngày – tàu Hải cảnh tại đây tăng từ 516 (năm 2024) lên 1.099 (năm 2025); riêng 6 tháng đầu năm 2026 đã đạt 933, trung bình 156 ngày – tàu/tháng; các tàu hải cảnh duy trì vành đai khoảng 30 hải lý quanh bãi cạn, bên trong có 6–8 tàu dân quân thường trực[65]. Tại bãi Sa Bin, con số này tăng gần gấp ba, từ 139 lên 405 ngày – tàu[66].
Kết quả, báo cáo đã công bố
Tính đến tháng 5/2026, Trung Quốc tuyên bố đã thiết lập hơn 170 khu bảo tồn biển với nhiều cấp độ khác nhau ở Biển Đông, bao gồm các hệ sinh thái, môi trường sống và bãi đẻ trứng của các loài quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng cũng như các loài biểu tượng; trong số đó có 7 khu bảo tồn thiên nhiên cấp quốc gia tham gia bảo vệ rạn san hô[67]. Trung Quốc cũng đã thiết lập một hệ thống giám sát sinh thái toàn diện và thường xuyên: từ khi bắt đầu Kế hoạch 5 năm lần thứ 14 (2021–2025), các cơ quan chức năng đã tiến hành khảo sát và giám sát môi trường sinh thái, tài nguyên và các chỉ số cảnh báo sớm ở các khu vực ven biển, các đảo và rạn san hô trọng điểm; các trạm giám sát dài hạn được thiết lập để theo dõi chất lượng môi trường, sức khỏe hệ sinh thái rạn san hô và đa dạng sinh học[68].
Về kết quả nghiên cứu, một khảo sát năm 2025 cho thấy vùng biển xung quanh các đảo và rạn san hô “mở rộng” ở Trường Sa là nơi sinh sống của 335 loài san hô tạo rạn, chiếm 75,3% tổng số loài san hô tạo rạn đã biết ở Biển Đông; tại một số khu vực của đá Vành Khăn (Trung Quốc gọi là Mỹ Tế) và đá Châu Viên (Trung Quốc gọi là Hoa Dương), độ che phủ của san hô sống “có thể so sánh với rạn san hô Great Barrier nổi tiếng”[69]. Tháng 6/2026, Trung Quốc công bố báo cáo khảo sát “hố xanh” (blue hole) tại Hoàng Nham, ghi nhận qua hai năm khảo sát 165 loài san hô cứng, 184 loài cá và hơn 2.700 loài thông qua phân tích eDNA[70]. Nghiên cứu về hệ sinh thái thấm lạnh (cold seep) cũng được đẩy mạnh, với việc Viện Hải dương học Biển Đông khởi công cơ sở nghiên cứu cấp quốc gia, gồm cả phòng thí nghiệm có người ở dưới biển sâu[71].
Đặc biệt, từ năm 2024, Trung Quốc công bố dày đặc các báo cáo sinh thái tại những thực thể đang tranh chấp với Philippines:
– Tháng 7/2024: các cơ quan thuộc Bộ Sinh thái và Môi trường công bố báo cáo điều tra đầu tiên về môi trường sinh thái bãi cạn Scarborough (Trung Quốc gọi là đảo Hoàng Nham), khẳng định không phát hiện xyanua, ghi nhận 109 loài san hô cứng[72]; Bộ Tài nguyên Thiên nhiên công bố báo cáo về bãi Cỏ Mây (Trung Quốc gọi là bãi Nhân Ái), quy trách nhiệm suy thoái san hô và ô nhiễm cho tàu BRP Sierra Madre của Philippines[73].
– Tháng 8/2024: báo cáo về Bãi Sa Bin (Trung Quốc gọi là rạn san hô Tiên Tân) ghi nhận độ che phủ san hô trung bình 24,7%, quy trách nhiệm cho tàu tuần duyên Philippines neo đậu trong phá[74].
– Tháng 4/2025: báo cáo đầu tiên về bãi Sandy Cay (Trung Quốc gọi là Thiết Tuyến) và đá Ba Đầu (Trung Quốc gọi là Ngưu Ách), cho rằng độ che phủ san hô tại Sandy Cay giảm khoảng 68,9% so với năm 2016, một phần do Philippines xây dựng trên đảo Thị Tứ[75].
– Tháng 11–12/2025: Bộ Sinh thái và Môi trường công bố báo cáo năm 2025 về Hoàng Nham (134 loài san hô tạo rạn, độ che phủ trung bình 29,8%)[76]; Bộ Tài nguyên Thiên nhiên công bố báo cáo điều tra hệ sinh thái rạn san hô Hoàng Nham dựa trên dữ liệu giai đoạn 1985–2025 (135 loài, độ che phủ 38,8% ở khu vực phía Đông Bắc)[77].
– Tháng 8/2026: Cục Biển Đông công bố Bản tin cảnh báo sớm và giám sát sinh thái biển năm 2025 – lần đầu đánh giá tổng thể 9 đảo, rạn thuộc Hoàng Sa, Trung Sa và Trường Sa, theo đó Hoàng Sa “có dấu hiệu phục hồi tích cực”, còn bãi Sandy Cay và bãi Cỏ Mây suy thoái nghiêm trọng do tác động từ phía Philippines[78]. Toàn văn các báo cáo này chưa được công khai[79].
Nhận định chung
Thứ nhất, hoạt động nghiên cứu môi trường sinh thái của Trung Quốc đã chuyển từ các khảo sát đơn lẻ sang một hệ thống đồng bộ “luật – quy hoạch – trạm quan trắc – tàu khảo sát – báo cáo – thực thi – truyền thông”, phạm vi mở rộng từ Hoàng Sa, Trường Sa tới Scarborough. Tần suất công bố báo cáo tăng nhanh và có xu hướng định kỳ hóa; chuyên gia Yang Xiao (Viện Nghiên cứu Quan hệ quốc tế hiện đại Trung Quốc), người tham gia biên soạn báo cáo năm 2025 về Scarborough, cho rằng các báo cáo toàn diện như vậy sẽ trở thành thông lệ[80].
Thứ hai, độ tin cậy khoa học của các kết quả còn nhiều vấn đề. Các báo cáo không được thẩm định độc lập, phần lớn không công bố toàn văn; số liệu thiếu nhất quán giữa các cơ quan (về Scarborough, Bộ Sinh thái và Môi trường đưa ra 134 loài và độ che phủ 29,8%, trong khi Bộ Tài nguyên Thiên nhiên đưa ra 135 loài và 38,8%); con số 335 loài tương đương 75,3% hàm ý Biển Đông chỉ có khoảng 445 loài san hô tạo rạn, trong khi một nghiên cứu khác của chính các nhà khoa học Trung Quốc ghi nhận 571 loài[81]. Trước đề nghị của Philippines về một cuộc kiểm toán môi trường quốc tế độc lập tại Scarborough (5/2024), Trung Quốc chỉ đáp lại rằng Philippines nên tự xem xét lại hành vi của mình[82].
Thứ ba, có sự mâu thuẫn rõ rệt giữa diễn ngôn và hành động. Khu bảo tồn Scarborough “trùng khớp rõ ràng” với khu vực bị tàn phá do khai thác trai, ước khoảng 1.900 mẫu Anh – mức tồi tệ nhất trong 39 rạn được AMTI khảo sát[83]; việc bồi đắp đá Hải Sâm từ tháng 10/2025 với hàng chục tàu nạo vét cho thấy “bảo vệ sinh thái” không phải là ưu tiên thực sự của Trung Quốc.
Thứ tư, xét theo mục đích chiến lược, hoạt động này đã đem lại cho Trung Quốc những kết quả nhất định. Một là, việc đưa ra, công bố báo cáo về hiện trạng sinh thái tại các thực thể thuộc chủ quyền, quyền chủ quyền của quốc gia khác là bước “xâm lấn chủ quyền nhận thức”, từng bước tạo ấn tượng Trung Quốc là bên đang thực hiện quản lý. Hai là, việc xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên, ban hành lệnh cấm xâm nhập, khai thác với mục đích tuyên bố là bảo vệ thiên nhiên nhưng lại có chế tài xử lý, có cơ quan xử lý ở vùng biển của nước khác giúp Trung Quốc xua đuổi sự tiếp cận của tàu thuyền nước ngoài mà không gây quá nhiều căng thẳng ngoại giao. Thực tế, AMTI đánh giá mức độ hiện diện của Trung Quốc tại Scarborough đã bước vào “vùng chưa có tiền lệ”[84].
Dự báo xu hướng, tác động và hàm ý đối với Việt Nam
Dự báo xu hướng
Thời gian tới, hoạt động này nhiều khả năng được đẩy mạnh theo các xu hướng sau:
Một là, nhân rộng các mô hình như tại Scarborough. Với Bộ luật Sinh thái và Môi trường làm nền tảng pháp lý thống nhất, Trung Quốc có thể lập thêm khu bảo tồn, “lằn ranh đỏ” tại các thực thể tranh chấp khác, trước hết ở Hoàng Sa, nơi Trung Quốc kiểm soát hoàn toàn hoặc những nơi đã có báo cáo sinh thái như bãi Sa Bin, đá Ba Đầu, bãi Sandy Cay.
Hai là, “cứng hóa” hạ tầng dưới danh nghĩa khoa học: từ phao, nền tảng nổi tạm thời tiến tới các cấu trúc bán cố định thuộc Trạm quan trắc Trung Sa. Collin Koh (Trường Nghiên cứu Quốc tế S. Rajaratnam, Singapore) cảnh báo khả năng xây dựng “một tiền đồn nhỏ dưới danh nghĩa bảo vệ khu bảo tồn thiên nhiên, hoặc để ‘tạo điều kiện’ cho các hoạt động du lịch và tham quan”[85].
Ba là, gia tăng thực thi pháp luật “xanh”: Hải cảnh viện dẫn quy chế khu bảo tồn, Lệnh số 3 và Luật Hải cảnh để lên tàu kiểm tra, bắt giữ, xử phạt tàu thuyền nước ngoài.
Bốn là, tàu nghiên cứu tăng cường hoạt động trong EEZ, thềm lục địa các nước, thu thập dữ liệu lưỡng dụng.
Năm là, mở rộng “mặt trận” diễn ngôn sang các bên khác ngoài Philippines. Theo AMTI, đến tháng 5/2026 Việt Nam đã bồi đắp khoảng 2.771 mẫu Anh, diện tích rạn bị ảnh hưởng tương đương 66% của Trung Quốc[86]; Trung Quốc có thể dùng “báo cáo sinh thái” để công kích Việt Nam, đồng thời lồng ghép các điều khoản “hợp tác môi trường” có lợi cho mình vào COC, vốn được đặt mục tiêu hoàn tất trong năm 2026[87].
Đánh giá tác động, ảnh hưởng tới khu vực
Động thái của Trung Quốc ở bãi cạn Scarborough không chỉ đơn thuần là một sáng kiến bảo tồn, mà còn báo hiệu ý định của Bắc Kinh trong việc chuyển đổi cơ sở lập trường của mình tại bãi cạn từ các cuộc xung đột hàng hải lẻ tẻ sang việc điều tiết pháp lý và hành chính liên tục. Bằng cách chính thức hóa quyền tài phán của mình thông qua luật môi trường, Trung Quốc dường như đang hạ thấp ngưỡng cho một cuộc đối đầu quân sự trực tiếp, đồng thời củng cố các tuyên bố chủ quyền thông qua các thể chế dân sự[88].
Việc thành lập khu bảo tồn thiên nhiên như tại bãi cạn Scarborough có khả năng định hình lại quan hệ song phương giữa Trung Quốc với các quốc gia có tranh chấp trong khu vực và ảnh hưởng đến cán cân chiến lược ở Biển Đông. Ở cấp độ song phương, việc quản lý thể chế hóa các khu vực bảo tồn thiên nhiên có thể sẽ chấm dứt tình trạng tương tác “vùng xám” không rõ ràng, vốn đã mang lại sự linh hoạt về chiến thuật cho các bên. Một khi việc thực thi bắt đầu, không gian hoạt động của ngư dân các quốc gia trong khu vực sẽ bị thu hẹp, làm gia tăng áp lực trong nước buộc phải phản ứng thông qua các biện pháp phản đối ngoại giao hoặc phối hợp với các đối tác an ninh.
Tuy nhiên, cách tiếp cận này tiềm ẩn những rủi ro rõ ràng. Mặc dù được biện minh bằng quản trị sinh thái, động thái này vẫn sẽ bị coi là sự mở rộng quyền kiểm soát hành chính, khiến các nước buộc phải tăng cường hợp tác hàng hải và răn đe. Việc kiểm soát quá mức có thể làm leo thang đối đầu, trong khi việc thực thi không đầy đủ sẽ làm suy yếu uy tín của các quy định mới; chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026 đã có 112 ngày xảy ra tương tác giữa tàu Hải cảnh Trung Quốc và tàu Philippines tại Scarborough[89]. Lực lượng Trung Quốc thường xuyên ngăn cản tàu chính phủ và dân sự Philippines bằng những biện pháp mà Hải cảnh Trung Quốc mô tả là “thực thi pháp luật”, gồm vòi rồng, tia laser, thiết bị âm thanh tầm xa và đâm va. Ben Lewis, đồng sáng lập PLATracker, nhận định đây “lại là một ví dụ khác về việc Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa sử dụng ‘chiến tranh pháp lý’ như một công cụ để khẳng định hiện trạng mới nhằm ủng hộ các tuyên bố chủ quyền lãnh thổ bất hợp pháp của họ trong khu vực”[90].
Ở cấp độ khu vực, các biện pháp đơn phương gây bất ổn cho ASEAN và làm phức tạp thêm đàm phán COC; Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 58 (7/2025) ghi nhận quan ngại về “thiệt hại đối với môi trường biển” làm xói mòn lòng tin[91]. Vấn đề cũng bị quốc tế hóa: Canada bác bỏ “nỗ lực sử dụng bảo vệ môi trường như một cách để giành quyền kiểm soát bãi cạn Scarborough”[92], Mỹ bác bỏ “những nỗ lực của Trung Quốc nhằm thực thi ‘khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia’ gây bất ổn”[93].
Đối với hoạt động trên biển và công tác đấu tranh bảo vệ chủ quyền, lợi ích biển của Việt Nam, Ben Lewis đã nhấn mạnh lịch sử sử dụng “luật pháp tùy tiện” của Trung Quốc trong các tranh chấp thông qua trường hợp khu bảo tồn thiên nhiên ở bãi cạn Scarborough[94], và sự tùy tiện này hoàn toàn có thể được lặp lại tại các khu vực thuộc chủ quyền, quyền chủ quyền của Việt Nam.
Thứ nhất, tại quần đảo Hoàng Sa, nguy cơ Trung Quốc áp dụng “mô hình Scarborough” là rất lớn khi đã có sẵn hạ tầng (thành phố Tam Sa, cơ sở ươm san hô, đảo nhân tạo tại đá Hải Sâm), lệnh cấm đánh bắt hằng năm và lực lượng chấp pháp thường trực. Một khu bảo tồn tại Hoàng Sa sẽ cho Trung Quốc thêm “cơ sở pháp lý” (theo cách nói của họ) để bắt giữ, xử phạt ngư dân Việt Nam; các nhà nghiên cứu Học viện Ngoại giao đã cảnh báo mô hình này có thể được nhân rộng tại Hoàng Sa và một số thực thể ở Trường Sa[95].
Thứ hai, tại Trường Sa, Việt Nam có thể rơi vào thế bất lợi khi Trung Quốc dùng các báo cáo “khoa học” để quy trách nhiệm suy thoái sinh thái cho hoạt động xây dựng của Việt Nam như đã làm với Philippines.
Thứ ba, tại vùng EEZ và thềm lục địa, hoạt động của tàu nghiên cứu Trung Quốc (Hướng Dương Hồng 10 năm 2023, Hải Dương Địa Chất 26 năm 2024, Bắc Điều 996 năm 2025) cho thấy nguy cơ thu thập dữ liệu trái phép, vi phạm Điều 246 UNCLOS, đồng thời gây sức ép đối với hoạt động dầu khí của Việt Nam; năm 2025, tàu Hải cảnh Trung Quốc vẫn có 42 ngày hiện diện tại bãi Tư Chính[96].
Thứ tư, việc Trung Quốc gần như độc quyền dữ liệu, công bố khoa học về sinh thái Biển Đông có thể làm lệch nhận thức quốc tế. Tuy nhiên, phản ứng của cộng đồng quốc tế trước “chiến tranh pháp lý môi trường” của Trung Quốc cũng tạo điều kiện để Việt Nam tranh thủ ủng hộ cho lập trường dựa trên UNCLOS.
Hàm ý chính sách và kiến nghị đối với Việt Nam
Một là, tăng cường theo dõi, dự báo: xây dựng cơ sở dữ liệu về văn bản pháp lý, báo cáo sinh thái và hoạt động tàu nghiên cứu Trung Quốc; phối hợp với các sáng kiến minh bạch hàng hải quốc tế.
Hai là, đấu tranh pháp lý – ngoại giao kịp thời, nhất quán: phản đối bằng công hàm đối với mọi biện pháp “sinh thái – hành chính” của Trung Quốc liên quan tới Hoàng Sa, Trường Sa và vùng biển Việt Nam để tránh bị coi là mặc nhiên thừa nhận; khẳng định hoạt động bảo vệ môi trường không tạo ra chủ quyền; viện dẫn các Điều 123, 192, 194, 246 UNCLOS và phán quyết năm 2016.
Ba là, chủ động trên mặt trận khoa học: đầu tư quan trắc độc lập tại Trường Sa và vùng biển Việt Nam, công bố kết quả trên tạp chí quốc tế; công khai tiêu chuẩn môi trường trong hoạt động xây dựng của Việt Nam để hạn chế điểm yếu.
Bốn là, đổi mới truyền thông: sử dụng dữ liệu của bên thứ ba có uy tín để làm rõ mâu thuẫn giữa diễn ngôn “bảo vệ sinh thái” và hoạt động phá hủy rạn san hô của Trung Quốc.
Năm là, thúc đẩy hợp tác đa phương: phối hợp với Philippines, Malaysia và các nước ASEAN đưa nội dung hợp tác bảo vệ môi trường biển dựa trên luật pháp quốc tế vào COC; nghiên cứu các sáng kiến như “Công viên hòa bình Scarborough” do học giả Việt Nam đề xuất[97].
Sáu là, củng cố hiện diện thực địa: duy trì hoạt động thường xuyên của Kiểm ngư, Cảnh sát biển, hỗ trợ ngư dân bám biển; xây dựng phương án theo dõi, ứng phó với tàu nghiên cứu nước ngoài, như cách tàu Kiểm ngư 471 bám sát tàu Bắc Điều 996 năm 2025[98].
Tác giả: Phạm Quang Phúc
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]Harrison Pretat (2023), “Deep Blue Scars: Environmental Threats to the South China Sea”, Asia Maritime Transparency Initiative (AMTI) – CSIS, 18/12/2023, https://amti.csis.org/deep-blue-scars-environmental-threats-to-the-south-china-sea/
[2]Tòa Trọng tài Thường trực – PCA (2016), “Press Release No. 11: The South China Sea Arbitration (The Republic of the Philippines v. The People’s Republic of China)”, 12/07/2016, https://docs.pca-cpa.org/2016/07/PH-CN-20160712-Press-Release-No-11-English.pdf
[3]Ban Thư ký Công ước Đa dạng sinh học – CBD (2022), “COP15: Final text of Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework”, 22/12/2022, https://www.cbd.int/article/cop15-final-text-kunming-montreal-gbf-221222
[4]Tân Hoa xã (2022), “高举中国特色社会主义伟大旗帜 为全面建设社会主义现代化国家而团结奋斗——在中国共产党第二十次全国代表大会上的报告” [Báo cáo Chính trị tại Đại hội XX Đảng Cộng sản Trung Quốc], gov.cn, 25/10/2022, https://www.gov.cn/xinwen/2022-10/25/content_5721685.htm
[5]Bộ Sinh thái và Môi trường Trung Quốc (2022), “生态环境部等6部门联合印发《”十四五”海洋生态环境保护规划》” [Bộ Sinh thái và Môi trường cùng 6 bộ, ngành liên tịch ban hành Quy hoạch bảo vệ môi trường sinh thái biển thời kỳ “Kế hoạch 5 năm lần thứ 14”], mee.gov.cn, 17/01/2022, https://www.mee.gov.cn/ywdt/hjywnews/202201/t20220117_967330.shtml
[6]China Daily HK (2024), “China issues white paper on marine eco-environmental protection”, 11/07/2024, https://chinadailyhk.com/hk/article/587790
[7]Tân Hoa xã (2025), “以海洋经济高质量发展推进海洋强国建设” [Thúc đẩy xây dựng cường quốc biển bằng phát triển kinh tế biển chất lượng cao], Xinhua, 14/07/2025, https://www.xinhuanet.com/politics/20250714/b092589e326b4227a182b7f309aee5aa/c.html
[8]Zhang Haiwen (2026), “经略蓝色国土 谱写向海图强新篇章” [Kinh lược lãnh thổ xanh, viết chương mới hướng biển để trở nên hùng mạnh], Nhân dân Chính hiệp báo, 03/04/2026, https://www.rmzxw.com.cn/c/2026-04-03/3895949.shtml
[9]Edward Sing Yue Chan (2026), “China seeks greater leadership in ocean governance”, East Asia Forum, 20/04/2026, https://eastasiaforum.org/2026/04/20/china-seeks-greater-leadership-in-ocean-governance/
[10]Nguyễn Khánh Trọng, Nguyễn Nhật Linh (2025), “China’s Nature Reserve at Scarborough Shoal: Purpose, Predictions and Impacts”, Viện Biển Đông – Học viện Ngoại giao, 05/12/2025, https://en.nghiencuubiendong.vn/chinas-nature-reserve-at-scarborough-shoal-purpose-predictions-and-impacts.56897.anews
[11]Aaron-Matthew Lariosa (2025), “Philippines Rejects Chinese Scarborough Shoal Nature Reserve Claim”, USNI News, 15/09/2025, https://news.usni.org/2025/09/15/philippines-rejects-chinese-scarborough-shoal-nature-reserve-claim
[12]Toby Mann, Sunny Wang (2025), “China announces new nature reserve on contested Scarborough Shoal”, ABC News (Australia), 12/09/2025, https://www.abc.net.au/news/2025-09-12/beijing-nature-reserve-scarborough-shoal-south-china-sea/105766320
[13]Nguyễn Khánh Trọng, Nguyễn Nhật Linh (2025), tlđd.
[14]Yang Jing (2026), “Better governance has improved South China Sea ecology”, China Daily, 04/05/2026, https://www.chinadaily.com.cn/a/202605/04/WS69f80ebca310d6866eb46d4f.html
[15]Ủy ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc (2023), “中华人民共和国海洋环境保护法” [Luật Bảo vệ Môi trường Biển nước CHND Trung Hoa, sửa đổi năm 2023], gov.cn, 24/10/2023, https://www.gov.cn/yaowen/liebiao/202310/content_6911482.htm
[16]Ulrike Glück, Ray Li (2026), “China Introduces Landmark Ecological and Environmental Code”, CMS Law, 15/04/2026, https://cms.law/en/chn/legal-updates/china-introduces-landmark-ecological-and-environmental-code; xem thêm: Tân Hoa xã (2026), “China adopts landmark legislation to propel green modernization”, NPC/China Daily, 13/03/2026, https://subsites.chinadaily.com.cn/npc/2026-03/13/c_1168116.htm
[17]Tân Hoa xã (2025), “China revises Fisheries Law”, NPC/China Daily, 29/12/2025, https://subsites.chinadaily.com.cn/npc/2025-12/29/c_1151053.htm
[18]Yang Jing (2026), tlđd.
[19]Zachary Haver (2021), “China Passes Law Allowing Coastguard to Use Force Against Foreign Vessels”, Radio Free Asia, 22/01/2021, https://www.rfa.org/english/news/china/coastguard-law-01222021190658.html
[20]AFP (2024), “China’s new rules allow detention of foreigners in South China Sea”, Malay Mail, 15/06/2024, https://www.malaymail.com/news/world/2024/06/15/chinas-new-rules-allow-detention-of-foreigners-in-south-china-sea/139889
[21]RFA Staff (2024), “Hanoi asks Beijing to abide by law while drawing baseline in Gulf of Tonkin”, Radio Free Asia, 15/03/2024, https://www.rfa.org/english/news/vietnam/tonkin-baseline-03152024042026.html
[22]Bộ Ngoại giao Trung Quốc (2024), “Foreign Ministry Spokesperson’s Remarks on China’s release of the Baselines and Base Points of the Territorial Sea Adjacent to Huangyan Dao”, fmprc.gov.cn, 10/11/2024, https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202411/t20241110_11524122.html
[23]“Statement of the Government of the People’s Republic of China on the Baselines of the Territorial Sea Adjacent to Huangyan Dao” (2024), UN.ORG, https://www.un.org/depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/DEPOSIT/ChnMzn165StatementEN.pdf; xem thêm: China Daily HK (2024), “China submits to UN baselines of Huangyan Dao territorial waters, nautical charts”, 03/12/2024, https://chinadailyhk.com/hk/article/599274
[24]Tân Hoa xã (2025), “China releases details of Huangyan Dao national nature reserve”, english.gov.cn, 11/09/2025, https://english.www.gov.cn/news/202509/11/content_WS68c2639dc6d00fa19f7a25c5.html
[25]Malay Mail (2025), “China escalates South China Sea presence with new reserve at disputed Scarborough Shoal”, 11/09/2025, https://www.malaymail.com/news/world/2025/09/11/china-escalates-south-china-sea-presence-with-new-reserve-at-disputed-scarborough-shoal/190702
[26]Li Menghan (2026), “Rules tighten island’s protection”, China Daily, 03/08/2026, https://europe.chinadaily.com.cn/a/202608/03/WS6a6fd9ffa310986e2b468940.html; xem thêm: Tân Hoa xã (2026), “China issues management rules for Huangyan Dao National Nature Reserve”, Xinhua, 01/08/2026, https://english.news.cn/20260801/b0ea8ece30a245719aa0217843bd5025/c.html
[27]Li Menghan (2026), “Rules tighten island’s protection”, tlđd.
[28]Yang Jing (2026), tlđd.
[29]CGTN (2026), “Ecological assessment shows South China Sea islands, reefs in good condition”, 14/08/2026, https://news.cgtn.com/news/2026-08-14/Assessment-shows-South-China-Sea-islands-reefs-in-good-condition-1PBOtSyqWv6/p.html
[30]CGTN (2026), “Thousands of fishing boats return to sea as China’s fishing season begins”, 17/08/2026, https://news.cgtn.com/news/2026-08-17/China-s-fishing-boats-return-to-sea-as-summer-moratorium-ends-1PG6iwhzGg0/share_amp.html
[31]Reuters (2023), “Vietnam opposes China’s unilateral South China Sea fishing ban”, KFGO, 20/04/2023, https://kfgo.com/2023/04/20/vietnam-opposes-chinas-unilateral-south-china-sea-fishing-ban/; Ngọc Anh (2025), “Vietnam rejects China’s fishing ban”, VnExpress International, 15/05/2025, https://e.vnexpress.net/news/news/vietnam-rejects-china-s-fishing-ban-4886541.html; Báo Điện tử Chính phủ (2026), “Viet Nam responds to China’s announcement of fishing ban in East Sea”, 05/05/2026, https://en.baochinhphu.vn/viet-nam-responds-to-chinas-announcement-of-fishing-ban-in-east-sea-11126050515153499.htm
[32]Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc – CAS (2020), “New Research Stations Come into Operation on Nansha Islands”, 23/03/2020, https://english.cas.cn/head/202003/t20200323_231665.shtml; China Daily (2019), “Facilities launched to protect Nansha Islands’ ecosystems”, 04/01/2019, https://www.chinaservicesinfo.com/s/201901/04/WS5c2f1a20498e27e33802ab34/facilities-launched-to-protect-nansha-islands-ecosystems.html
[33]CGTN (2026), “How is China protecting the South China Sea on all fronts?”, 14/07/2026, https://news.cgtn.com/news/2026-07-14/How-is-China-protecting-the-South-China-Sea-on-all-fronts–1OLGwRpgV2M/p.html
[34]Li Menghan (2026), “New marine observation station expands South China Sea reef network”, China Daily, 20/08/2026, https://www.chinadaily.com.cn/a/202608/20/WS6a8705f7a3106bc57421c9dc.html; Liu Zhen (2026), “China to build environmental monitoring station near disputed Scarborough Shoal”, South China Morning Post, 19/08/2026, https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3364581/china-build-environmental-monitoring-station-near-disputed-scarborough-shoal
[35]Global Times (2025), “Sansha in S.China plants 100,000 coral seedlings, establishing largest artificial coral breeding base around Xisha Islands”, 31/08/2025, https://www.globaltimes.cn/page/202508/1342159.shtml
[36]The Maritime Executive (2026), “China is Dredging Out Another Island Outpost in the South China Sea”, 15/02/2026, https://maritime-executive.com/article/china-is-dredging-out-another-island-outpost-in-the-south-china-sea
[37]Monica Sato (2026), “Antelope Reef Could Now Be the Largest Island in the South China Sea”, AMTI – CSIS, 19/03/2026, https://amti.csis.org/antelope-reef-could-now-be-the-largest-island-in-the-south-china-sea/
[38]Greg Torode (2026), “China Completes First Stage of Work at Disputed South China Sea Reef, Images Show”, Reuters/gCaptain, 19/08/2026, https://gcaptain.com/china-completes-first-stage-of-work-at-disputed-south-china-sea-reef-images-show/
[39]Taejun Kang (2026), “Vietnam protests China’s development of disputed reef in South China Sea”, Radio Free Asia, 23/03/2026, https://rfa.org/english/southchinasea/2026/03/23/vietnam-china-paracels-antelope-reef/; Viet Nam News (2026), “Việt Nam protests China’s illegal reclamation, construction in Hoàng Sa”, 28/08/2026, https://vietnamnews.vn/politics-laws/1798565/viet-nam-protests-china-s-illegal-reclamation-construction-in-hoang-sa.html
[40]Monica Sato (2025), “Chinese Buoys at Scarborough Shoal”, AMTI – CSIS, 05/11/2025, https://amti.csis.org/chinese-buoys-at-scarborough-shoal/
[41]The Maritime Executive (2026), “Philippines Raise Alarm Over New Chinese Structures at Scarborough Shoal”, 11/06/2026, https://maritime-executive.com/article/philippines-raise-alarm-over-new-chinese-structures-at-scarborough-shoal
[42]Monica Sato (2026), “Occupational Risk? Chinese Presence Surges at Scarborough Shoal”, AMTI – CSIS, 02/07/2026, https://amti.csis.org/occupational-risk-chinese-presence-surges-at-scarborough-shoal/
[43]Tân Hoa xã (2026), “China confirms survey at Huangyan Dao, dismisses ‘structure removal’ under external pressure”, Xinhua, 17/06/2026, https://english.news.cn/20260617/2f7d140a1d32425cb6b0ebbbc0092a74/c.html
[44]Reuters (2023), “Chinese vessels ignore Vietnam call to leave”, Inquirer, 27/05/2023, https://newsinfo.inquirer.net/1775309/chinese-vessels-ignore-vietnam-call-to-leave; Viet Nam News (2023), “Việt Nam demands China withdraw survey ship, vessels from Vietnamese waters”, 25/05/2023, https://vietnamnews.vn/politics-laws/1543090/viet-nam-demands-china-withdraw-survey-ship-vessels-from-vietnamese-waters.html
[45]Franco Jose C. Baroña (2024), “Chinese research ship intrudes into PH waters”, The Manila Times, 24/09/2024, https://manilatimes.net/2024/09/24/news/national/chinese-research-ship-intrudes-into-ph-waters/1973595
[46]Raymond Carl Dela Cruz (2026), “PCG monitors illegal Chinese research, militia vessels in KIG waters”, Philippine News Agency, 07/05/2026, https://www.globalsecurity.org/military/library/news/2026/05/mil-260507-pna01.htm
[47]Toby Mann (2025), “China accuses Philippines of ‘illegal’ intrusion at its new nature reserve”, ABC News (Australia), 16/09/2025, https://www.abc.net.au/news/2025-09-16/china-accuses-philippines-of-illegal-intrusion-at-new-reserve/105781038
[48]Cristina Chi (2025), “For first time, China used ‘nature reserve’ in barring access to Scarborough”, Philstar, 14/10/2025, https://www.philstar.com/headlines/2025/10/14/2479851/first-time-china-used-nature-reserve-barring-access-scarborough
[49]Feng Fan (2026), “China strengthens Huangyan Dao control through PLA, CCG drills, reserve rules; moves deter provocations: experts”, Global Times, 02/08/2026, https://www.globaltimes.cn/page/202608/1367371.shtml
[50]Aaron-Matthew Lariosa (2025), “VIDEO: Chinese Warship, Cutter Collide in South China Sea”, USNI News, 11/08/2025, https://news.usni.org/2025/08/11/chinese-coast-guard-navy-ships-collide-in-south-china-sea-during-blockade-attempt-against-philippine-forces
[51]The Maritime Executive (2026), “After One Year, China Acknowledges Fatal South China Sea Collision”, 09/08/2026, https://maritime-executive.com/article/after-one-year-china-acknowledges-fatal-south-china-sea-collision
[52]Monica Sato (2026), “All Together Now: China’s Militia in 2025”, AMTI – CSIS, 23/02/2026, https://amti.csis.org/all-together-now-chinas-militia-in-2025/
[53]Hu Yuwei, Fan Wei (2025), “Exclusive: China Coast Guard enforces sovereignty, cleans up waste at Tiexian Jiao in South China Sea”, Global Times, 24/04/2025, https://www.globalsecurity.org/military/library/news/2025/04/mil-250424-globaltimes03.htm
[54]AFP (2024), “Vietnam condemns China’s ‘brutal behavior’ in fisher attack”, Philstar, 03/10/2024, https://www.philstar.com/world/2024/10/03/2389840/vietnam-condemns-chinas-brutal-behavior-fisher-attack/amp/
[55]Junhui Chen và cộng sự (2025), “Mapping the research framework and key trends of coral reefs in the South China Sea”, Frontiers in Marine Science, 16/07/2025, https://www.frontiersin.org/journals/marine-science/articles/10.3389/fmars.2025.1619275/pdf
[56]ECNS (2024), “China commissions first integrated geological survey vessel in Hainan”, 24/05/2024, https://www.ecns.cn/news/cns-wire/2024-05-24/detail-iheasacm9357449.shtml; Báo Điện tử Chính phủ (2024), “Viet Nam demands China end illegal survey operation in Vietnamese waters”, 07/06/2024, https://en.baochinhphu.vn/viet-nam-demands-china-end-illegal-survey-operation-in-vietnamese-waters-111240607101142834.htm
[57]The Maritime Executive (2024), “China Commissions its First Deep Ocean Drillship”, 22/11/2024, https://maritime-executive.com/article/china-commissions-its-first-deep-ocean-drillship; Li Menghan (2026), “Deep-sea drilling expedition a major advance for China”, China Daily HK, 28/09/2026, https://www.chinadailyhk.com/article/640252
[58]Du Lan (2025), “Chinese ship conducts survey off Vietnam but Hanoi’s state media stays silent”, Radio Free Asia, 26/06/2025, https://rfa.org/english/southchinasea/2025/06/26/vietnam-china-survey-ship/; Micah McCartney (2025), “Vietnam Intercepts China Research Ship Near Coast”, Newsweek, 08/07/2025, https://www.newsweek.com/vietnam-protests-china-ocean-research-ship-survey-eez-2096040
[59]Job Manahan (2025), “Coast guard: Around 21 to 28 Chinese research vessels spotted in Philippine EEZ this year”, ABS-CBN News, 04/08/2025, https://www.abs-cbn.com/news/nation/2025/8/4/coast-guard-around-21-to-28-chinese-research-vessels-spotted-in-philippine-eez-this-year-1452
[60]GMA News (2026), “AFP reports increase in Chinese research vessels in WPS”, 18/08/2026, https://www.gmanetwork.com/news/topstories/nation/998939/afp-reports-increase-in-chinese-research-vessels-in-wps/story/
[61]Meredith Chen (2026), “Chinese research ship completes month-long mission near Scarborough Shoal”, South China Morning Post, 16/09/2026, https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3367708/chinese-research-ship-completes-month-long-mission-near-scarborough-shoal
[62]Ling Xin (2025), “Chinese team deploys new all-in-one research buoy in the South China Sea”, South China Morning Post, 27/06/2025, https://www.scmp.com/news/china/science/article/3316073/chinese-team-deploys-new-all-one-research-buoy-south-china-sea
[63]The Maritime Executive (2025), “Philippines Says Chinese Sea Gliders Were Used for Covert Mapping”, 15/04/2025, https://maritime-executive.com/article/philippines-says-chinese-sea-gliders-were-used-for-covert-mapping
[64]Liu Xin, Fan Wei (2026), “China discovers globally rare coral reef blue hole at Huangyan Dao, first verified of its kind in the country”, Global Times, 26/06/2026, https://www.globaltimes.cn/page/202606/1364489.shtml
[65]Monica Sato (2026), “Occupational Risk? Chinese Presence Surges at Scarborough Shoal”, tlđd.
[66]Monica Sato (2026), “Eyes on the Prize: CCG Patrols Prioritize Scarborough in 2025”, AMTI – CSIS, 29/01/2026, https://amti.csis.org/eyes-on-the-prize-ccg-patrols-prioritize-scarborough-in-2025/
[67]Yang Jing (2026), tlđd.
[68]Yang Jing (2026), tlđd.
[69]Yang Jing (2026), tlđd.
[70]Liu Xin, Fan Wei (2026), tlđd.
[71]Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc – CAS (2025), “China Launches Construction of Cold-seep Ecosystem Research Facility”, 03/03/2025, https://english.cas.cn/newsroom/cas_media/202503/t20250303_902833.shtml
[72]Hu Yuwei, Fan Wei (2024), “China releases first investigative report on ecological environment near Huangyan Dao, no cyanide found”, Global Times, 10/07/2024, https://www.globaltimes.cn/page/202407/1315754.shtml
[73]CGTN (2024), “Ren’ai Jiao’s ecosystem damaged by illegally grounded Philippine vessel: report”, 08/07/2024, https://news.cgtn.com/news/2024-07-08/Illegally-grounded-Philippine-military-vessel-damages-ecosystem-at-Ren-ai-Jiao-report-1v4l8gnEUvK/share_amp.html
[74]Yan Dongjie (2024), “Report reveals damage to Xianbin Reef by Philippines”, China Daily, 31/08/2024, https://www.chinadaily.com.cn/a/202408/31/WS66d2509ea3108f29c1fc95c9.html
[75]CGTN (2025), “China issues first report on ecosystems of Tiexian Jiao, Niu’e Jiao”, 25/04/2025, https://news.cgtn.com/news/2025-04-25/China-issues-first-report-on-ecosystems-of-Tiexian-Jiao-Niu-e-Jiao-1CQZTzX9RK0/share_amp.html
[76]Wang Qi, Fan Wei (2025), tlđd.
[77]China Daily HK (2025), “Huangyan coral reefs healthy, says report”, 29/12/2025, https://www.chinadailyhk.com/hk/article/626168
[78]CGTN (2026), “Ecological assessment shows South China Sea islands, reefs in good condition”, tlđd.
[79]Dannie Peng (2026), “Beijing issues ecological report to solidify South China Sea claims amid US row”, South China Morning Post, 15/08/2026, https://scmp.com/news/china/diplomacy/article/3364152/beijing-issues-ecological-report-solidify-south-china-sea-claims-amid-us-row
[80]Wang Qi, Fan Wei (2025), tlđd.
[81]Junhui Chen và cộng sự (2025), tlđd.
[82]Jason Gutierrez (2024), “Philippines demands China ‘open’ Scarborough Shoal for global, environmental audit”, RFA/BenarNews, 21/05/2024, https://www.rfa.org/english/news/southchinasea/philippines-china-scarborough-audit-05212024143931.html
[83]Monica Sato (2025), “China’s Nature Reserve at Scarborough—More than a Decade Too Late”, AMTI – CSIS, 18/09/2025, https://amti.csis.org/chinas-nature-reserve-at-scarborough-more-than-a-decade-too-late/
[84]Monica Sato (2026), “Occupational Risk? Chinese Presence Surges at Scarborough Shoal”, tlđd.
[85]Aaron-Matthew Lariosa (2025), “Philippines Rejects Chinese Scarborough Shoal Nature Reserve Claim”, tlđd.
[86]Monica Sato (2026), “Keeping Score: Vietnam’s Spratly Island Overhaul Continues”, AMTI – CSIS, 08/05/2026, https://amti.csis.org/keeping-score-vietnams-spratly-island-overhaul-continues/
[87]Camille Diola (2026), “Philippines targets end-2026 for South China Sea code of conduct”, Philstar, 10/06/2026, https://www.philstar.com/headlines/2026/06/10/2534209/philippines-targets-end-2026-south-china-sea-code-conduct
[88]Ma Bo, Li Zishu (2025), “China’s Nature Reserve at Scarborough Shoal Isn’t Just About Conservation”, The Diplomat, https://archive.ph/4HUDo#selection-1161.5-1161.78
[89]Monica Sato (2026), “Occupational Risk? Chinese Presence Surges at Scarborough Shoal”, tlđd.
[90]Aaron-Matthew Lariosa (2025), “Philippines Rejects Chinese Scarborough Shoal Nature Reserve Claim”, tlđd.
[91]Bernama (2025), “Asean warns South China Sea tensions rising over land reclamation, urges restraint and faster Code of Conduct talks”, Malay Mail, 12/07/2025, https://malaymail.com/news/world/2025/07/12/asean-warns-south-china-sea-tensions-rising-over-land-reclamation-urges-restraint-and-faster-code-of-conduct-talks/183670
[92]Cristina Chi (2025), “More nations air concern vs China’s Scarborough nature reserve”, Philstar, 15/09/2025, https://www.philstar.com/headlines/2025/09/15/2472981/more-nations-air-concern-vs-chinas-scarborough-nature-reserve/amp/
[93]Al Jazeera (2026), “US slams Chinese ‘nature reserve’ as effort to claim South China Sea”, 08/08/2026, https://www.aljazeera.com/news/2026/8/8/us-slams-chinese-nature-reserve-as-effort-to-claim-south-china-sea
[94]Aaron-Matthew Lariosa (2025), “Philippines Rejects Chinese Scarborough Shoal Nature Reserve Claim”, tlđd.
[95]Nguyễn Khánh Trọng, Nguyễn Nhật Linh (2025), tlđd.
[96]Monica Sato (2026), “Eyes on the Prize: CCG Patrols Prioritize Scarborough in 2025”, tlđd.
[97]Vũ Hải Đăng, Trần Thị Huyền Trang (2025), “Scarborough Peace Park: The Road to Peace and Sustainability in the South China Sea”, AMTI – CSIS, 21/11/2025, https://amti.csis.org/scarborough-peace-park-the-road-to-peace-and-sustainability-in-the-south-china-sea/
[98]Du Lan (2025), tlđd.
