Trong cuốn sách “Bốn tương lai: Cuộc sống hậu chủ nghĩa tư bản”, biên tập viên của tạp chí Jacobin, Peter Frase, mô tả bốn hệ thống hoàn toàn khác nhau có thể định hình tương lai của chính trị và kinh tế toàn cầu. Mỗi một hệ thống đều là một đề xuất đầy tham vọng, nhưng trước khi bất kỳ đề xuất nào trong số đó thành hiện thực, nhiều khả năng thế giới sẽ trải qua một giai đoạn khác của chủ nghĩa tư bản, kết hợp các yếu tố của nhiều đề xuất khác nhau.
Quá trình chuyển đổi này có thể kéo dài đến giữa thế kỷ. Chủ nghĩa tư bản khó có thể biến mất dễ dàng trong ngắn hạn hoặc trung hạn, nhưng nó cũng không thể tồn tại mãi mãi dưới hình thức hiện tại. Sự chuyển đổi kinh tế và chính trị đã trở nên không thể tránh khỏi, và toàn thế giới đang trải qua những thách thức mới trong quá trình này.
Quá trình chuyển đổi sẽ tạo ra các mạng lưới liên kết mới và những mối quan hệ đối tác thay đổi, cùng với những động thái ngoại giao và quân sự thường mâu thuẫn với nhau.
Các tuyến đường năng lượng đang chịu áp lực
Việc tìm kiếm sự cân bằng tạm thời trong chính trị toàn cầu phản ánh nhiều cuộc khủng hoảng mà nền kinh tế thế giới đang phải đối mặt. Số liệu của nửa đầu năm 2026 cho thấy rõ điều đó.
Theo Báo cáo Triển vọng và Thống kê Thương mại Toàn cầu của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), khối lượng thương mại hàng hóa toàn cầu đã vượt kỳ vọng, tăng trưởng 3,5% bất chấp những gián đoạn do chiến tranh ở Tây Á gây ra. Chuỗi cung ứng đã thích ứng với những gián đoạn trong thị trường năng lượng, phân bón và vận tải.
Mặc dù xuất khẩu dầu thô từ Tây Á giảm khoảng 24% so với cùng kỳ năm ngoái trong nửa đầu năm 2026, và xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) giảm 47%, nhưng sự gia tăng vận chuyển từ các nhà cung cấp khác đã hạn chế mức giảm toàn cầu xuống còn 6% đối với dầu thô và chỉ 1% đối với LNG. Thị trường phân bón cũng điều chỉnh khi các nhà cung cấp thay thế tham gia, mặc dù giá vẫn ở mức cao. Luồng thương mại được chuyển hướng qua các cảng và hành lang thay thế, trong khi sản lượng container toàn cầu tăng 3,9% tính đến tháng 7.
Do đó, WTO đã nâng dự báo tăng trưởng thương mại hàng hóa năm 2026 từ 1,9% lên 3,9%, và dự kiến sẽ đạt 4,1% vào năm 2027.
Sự bùng nổ thương mại AI
Nhu cầu mạnh mẽ liên quan đến đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) đã giúp bù đắp những thiệt hại do chiến tranh ở Tây Á gây ra.
Các sản phẩm bán dẫn, máy chủ và các mặt hàng khác hỗ trợ trí tuệ nhân tạo chiếm 47% tổng giá trị thương mại hàng hóa toàn cầu tăng lên trong nửa đầu năm 2026. Thương mại các sản phẩm này tăng mạnh 67% so với cùng kỳ năm ngoái, đẩy nhanh tốc độ mở rộng đã thể hiện rõ trong hai năm trước đó.
Tuy nhiên, lợi ích từ đầu tư vào trí tuệ nhân tạo và mở rộng thương mại lại được phân bổ không đồng đều. Thương mại dịch vụ và các khu vực bị ảnh hưởng bởi chiến sự chịu thiệt hại nặng nề hơn.
Ví dụ, thương mại dịch vụ dự kiến sẽ chỉ tăng trưởng 3,3% trong năm nay, thấp hơn đáng kể so với dự báo trước đó của WTO là 4,8%.
Bất chấp chiến tranh và căng thẳng địa chính trị, thương mại toàn cầu vẫn tiếp tục hoạt động, các chuỗi cung ứng thích ứng với sự gián đoạ. Cùng với đó, các lô hàng chuyển sang các tuyến đường và nhà cung cấp thay thế.
Thương mại vẫn duy trì bất chấp những rạn nứt
Một xu hướng mới đang nổi lên khi nền kinh tế thế giới thích ứng với sự phân mảnh địa chính trị. Khoảng một phần năm thương mại hàng hóa toàn cầu diễn ra giữa các nền kinh tế cách xa nhau về mặt địa chính trị.
Các xung đột ở Tây Á và rủi ro hậu cần ngày càng gia tăng đang định hình lại các tuyến đường thương mại. Trong khi thương mại của Mỹ với Trung Quốc giảm sút, quan hệ thương mại với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và Mexico tiếp tục mở rộng.
Việc tập trung sản xuất chiến lược ở một số quốc gia nhất định tạo ra một điểm yếu khác. Trung Quốc thống trị nguồn cung cấp nam châm động cơ điện, Hà Lan và Nhật Bản nắm giữ các vị trí quan trọng trong thiết bị sản xuất chất bán dẫn, và Đài Loan vẫn là trung tâm sản xuất chip tiên tiến.
Tuy nhiên, ẩn sau khả năng phục hồi này, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) xác định ba mối đe dọa lớn đối với nền kinh tế toàn cầu: giá năng lượng cao, nợ công gia tăng và sự mở rộng nhanh chóng của đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI).
Chi phí năng lượng đang đẩy lạm phát lên cao, trong khi gánh nặng nợ ngày càng tăng khiến việc huy động vốn trở nên khó khăn hơn. Trí tuệ nhân tạo (AI) hứa hẹn mang lại những lợi ích đáng kể về năng suất, nhưng những yêu cầu tài chính khổng lồ của nó lại tạo ra thêm rủi ro cho một hệ thống vốn đã chịu nhiều áp lực.
Chính sách thắt lưng buộc bụng
Cuộc cạnh tranh tiếp theo sẽ xoay quanh việc ai có thể sản xuất hiệu quả hơn, chứ không chỉ đơn thuần là ai có thể sản xuất nhiều hơn.
Những lợi ích về năng suất do trí tuệ nhân tạo mang lại có thể lan rộng nhanh chóng, nhưng tương đối ít quốc gia có đủ điều kiện để hưởng lợi đầy đủ. Sự bất bình đẳng do đó đe dọa làm sâu sắc thêm những chia rẽ kinh tế và chính trị hiện có.
Trong khi đó, sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra áp lực lạm phát riêng. Chi phí đầu tư lên tới hàng nghìn tỷ đô la, cùng với chi phí vận hành lên tới hàng trăm tỷ đô la, đang tạo ra những yêu cầu đặc biệt đối với nguồn lực tài chính.
Tình trạng thiếu hụt nguồn cung các mặt hàng thiết yếu do chiến tranh ở Tây Á và Ukraine có thể kéo dài đến năm 2027. Lãi suất trái phiếu tăng cao cũng sẽ khiến các chính phủ phải gánh khoản nợ khổng lồ dưới áp lực ngân sách ngày càng gia tăng.
Các nền kinh tế phát triển nằm trong số những nền kinh tế dễ bị tổn thương nhất. Những cú sốc về năng lượng và lương thực tiếp tục đẩy lạm phát lên cao, trong khi các chương trình điện khí hóa và nhu cầu điện ngày càng tăng từ các trung tâm dữ liệu gây thêm áp lực lên hệ thống năng lượng.
Các cuộc chiến thuế quan, chi tiêu quân sự và vay nợ công sẽ làm gia tăng thêm áp lực.
Tổng giám đốc IMF Kristalina Georgieva đã nhấn mạnh sự cần thiết của kỷ luật tiền tệ và những quyết định tài chính khó khăn khi các chính phủ đối mặt với những áp lực này.
Trong số các quốc gia đối mặt với những thách thức lớn nhất có thể kể đến Mỹ, Nhật Bản, Anh, Pháp, Ý và Đức.
Tại Pháp, những nỗ lực cắt giảm chi tiêu và đưa thâm hụt ngân sách đến gần mức trần 3% GDP theo Hiệp định Maastricht đã vấp phải sự phản kháng của người dân. Sức mua giảm sút, dịch vụ công cộng bị ảnh hưởng, và chính sách thắt lưng buộc bụng trở thành một chiến trường chính trị.
Nhật Bản đang đối mặt với những khó khăn kinh tế riêng, Thủ tướng Sanae Takaichi đang chịu áp lực phải dung hòa nhu cầu của người dân với những hạn chế về ngân sách của đất nước.
Cuộc tranh luận tương tự về chính sách thắt lưng buộc bụng và mức sống đang hiện hữu ở các nền kinh tế phát triển khác, đặc biệt là ở châu Âu.
Chủ nghĩa tân tự do đạt đến đỉnh điểm
Chủ nghĩa tân tự do đã chịu áp lực trong nhiều năm. Giờ đây, tình hình đang trở nên căng thẳng tột độ. Các nền kinh tế quốc gia và hệ thống tài chính quốc tế không thể tiếp tục duy trì tình trạng hiện tại mãi mãi.
Hãy xem xét quy mô nợ khổng lồ. Theo Viện Tài chính Quốc tế (IIF), nợ toàn cầu đã đạt 365,5 nghìn tỷ đô la trong nửa đầu năm 2026, tăng hơn 10 nghìn tỷ đô la. Chi phí vay vốn tăng cao và nhu cầu tài chính khổng lồ của chính phủ đã làm rung chuyển thị trường trái phiếu. Thống đốc Ngân hàng Anh Andrew Bailey đã cảnh báo về những nguy hiểm mà các chính phủ phải đối mặt khi năng lực tài chính bị suy giảm do tăng trưởng yếu và các cú sốc kinh tế liên tiếp.
Khi chi phí vay tăng trong khi tăng trưởng kinh tế suy yếu, việc quản lý nợ trở nên khó khăn hơn. Chính phủ phải đối mặt với áp lực ngày càng tăng trong việc tăng chi tiêu, ngay cả khi các nhà đầu tư yêu cầu lợi suất cao hơn để tài trợ cho khoản chi đó.
Thời kỳ kiếm tiền dễ dàng đã kết thúc
Báo cáo triển vọng kinh tế tháng 10 của IMF mô tả một nền kinh tế toàn cầu vẫn kiên cường nhưng ngày càng dễ bị tổn thương trước áp lực tài chính, căng thẳng thương mại leo thang và sự đảo ngược kỳ vọng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo.
Kỷ nguyên tín dụng giá rẻ đang dần khép lại, chấm dứt gần hai thập kỷ tiền tệ dễ dãi.
Trong phần lớn thời gian sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, lãi suất thấp đã cho phép các nhà hoạch định chính sách có nhiều không gian để điều chỉnh. Môi trường đó đang dần biến mất khi chi phí trả nợ tăng cao.
Trong khi đó, kỳ vọng về trí tuệ nhân tạo (AI) tiếp tục thúc đẩy thị trường chứng khoán tăng điểm. Các nhà sản xuất chip và thiết bị liên quan hàng đầu châu Á đang ghi nhận mức tăng trưởng xuất khẩu vượt bậc.
Nhưng sự hưng phấn xung quanh trí tuệ nhân tạo cũng đã trở nên thái quá. Định giá đang bị thổi phồng bởi kỳ vọng về lợi nhuận trong tương lai mà có thể sẽ không bao giờ đạt được ở quy mô mà các nhà đầu tư dự đoán.
Bong bóng cổ phiếu công nghệ không thể phình to mãi mãi. Câu hỏi duy nhất là khi nào và bằng cách nào sự trừng phạt sẽ đến. Thị trường trái phiếu hiện đang phải vật lộn với những áp lực mang tính cấu trúc, vốn đã gia tăng do cuộc chiến tranh giữa Mỹ và Israel chống lại Iran, bắt đầu từ ngày 28 tháng 2 .
Biến đổi khí hậu và khủng hoảng lương thực
Sự tương tác ngày càng gia tăng giữa các chu kỳ khí hậu tự nhiên và cuộc khủng hoảng khí hậu ngày càng trầm trọng đe dọa làm trầm trọng thêm các vấn đề về nguồn cung lương thực toàn cầu.
Hiện tượng El Nino mạnh – sự ấm lên định kỳ của nước biển Thái Bình Dương làm gián đoạn các hình thái thời tiết trên toàn cầu – có thể gây ra hạn hán kéo dài, lượng mưa quá mức và thiệt hại nghiêm trọng cho sản xuất nông nghiệp, đẩy giá lương thực lên cao và làm gia tăng áp lực lạm phát.
Các quốc gia Trung Mỹ phải đối mặt với nguy cơ hạn hán tái diễn, trong khi lượng mưa gió mùa ngày càng thất thường đe dọa sản xuất nông nghiệp ở một số khu vực châu Á. Châu Âu cũng đã trải qua đợt nắng nóng gay gắt và mực nước thấp, làm gián đoạn hoạt động giao thông trên các tuyến đường thủy chính như sông Rhine và Danube, với việc giảm lưu lượng giao thông đường sông có thể gây thiệt hại hàng tỷ euro.
Tác động đến các mặt hàng nông sản có thể rất đáng kể, đặc biệt là đường, hạt có dầu, dầu cọ và gạo, những mặt hàng rất dễ bị ảnh hưởng bởi hạn hán và mưa quá nhiều. Đối với các quốc gia nghèo hơn vốn đã phải vật lộn với chi phí nhập khẩu cao, một đợt tăng giá lương thực nữa có thể làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt và khiến các nhu yếu phẩm cơ bản ngày càng trở nên khó mua.
Do đó, IMF và các tổ chức quốc tế khác có thể phải đối mặt với nhu cầu hỗ trợ tài chính ngày càng tăng từ các quốc gia đang gặp khó khăn trong việc đảm bảo nguồn cung lương thực đầy đủ.
Một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời trong cuộc chiến thương mại
Mức nợ toàn cầu kỷ lục và nguy cơ sụp đổ thị trường trái phiếu một lần nữa vẫn là những mối nguy hiểm lớn nhất đối với hệ thống tài chính.
Sự điều chỉnh mạnh mẽ của cổ phiếu công nghệ có thể làm trầm trọng thêm thiệt hại, tiềm ẩn nguy cơ gây ra bất ổn tài chính trên diện rộng và thậm chí là khủng hoảng ngân hàng.
Hầu như không quốc gia nào có thể tránh khỏi ảnh hưởng của tình trạng thiếu hụt nguồn cung kéo dài và giá cả leo thang, đặc biệt là trong lĩnh vực năng lượng và thực phẩm. Với nợ toàn cầu ở mức kỷ lục và thị trường tài chính ngày càng dễ bị tổn thương, nền kinh tế thế giới đang rất cần không gian để thở.
Cuộc chiến thuế quan giữa Washington và Bắc Kinh đã tạm lắng xuống trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ, mặc dù những diễn biến tiếp theo vẫn còn nhiều điều chưa chắc chắn. Các nền kinh tế phát triển của châu Âu đang chịu áp lực kinh tế nặng nề, trong khi chi phí ngày càng tăng của cuộc khủng hoảng khí hậu càng làm trầm trọng thêm khó khăn của họ.
Cả Washington lẫn EU đều không dễ dàng gánh chịu một cuộc đối đầu quân sự lớn khác, bất kể giới lãnh đạo chính trị của họ có liều lĩnh đến đâu.
Cả Mỹ và Trung Quốc đều có những lý do chính đáng để giảm bớt sự đối đầu, ít nhất là tạm thời. Một cuộc chiến thuế quan không kiểm soát sẽ gây thêm thiệt hại cho thương mại, đầu tư công nghệ và sự ổn định tài chính, trong khi một giai đoạn tương đối yên bình có thể tạo điều kiện cho nền kinh tế đang gặp khó khăn của cả hai nước có thêm thời gian để xoay xở.
Thách thức tiềm ẩn của đa cực
Thế giới khó có thể chia rẽ rõ rệt thành hai phe đối địch như thời Chiến tranh Lạnh. Thay vào đó, một hình thức đa cực liên kết phức tạp và nguy hiểm hơn đang nổi lên, trong đó các quốc gia có thể hợp tác quân sự với Mỹ, duy trì quan hệ kinh tế với Trung Quốc và theo đuổi quan hệ đối tác năng lượng với Nga cùng một lúc.
Đa cực đã trở thành một điều cần thiết, nhưng cho đến khi các quy tắc và sự cân bằng quyền lực được thiết lập, mỗi trung tâm ảnh hưởng mới lại tiềm ẩn một nguy cơ xung đột khác.
Ngay cả một giải pháp tạm thời ở Ukraine cũng khó có thể đảm bảo hòa bình lâu dài ở châu Âu, nơi NATO và EU có thể tìm kiếm những đấu trường mới để đối đầu với Nga, dù là ở các nước Baltic, Moldova hay Kaliningrad.
Tây Á không có thời gian nghỉ ngơi
Trong khi các cường quốc tìm kiếm những giải pháp tạm thời ở những nơi khác, Tây Á vẫn là chiến trường, nơi người dân phải gánh chịu những tổn thất nặng nề nhất. Vùng bất ổn trải dài từ Maroc đến Afghanistan, từ Síp đến Iran, và từ Thổ Nhĩ Kỳ đến Oman, vượt xa không gian lãnh thổ truyền thống gắn liền với cái gọi là “Dự án Trung Đông mở rộng” của Washington.
Vùng Sừng châu Phi cũng trở thành một phần của những tính toán này, với Ethiopia, Eritrea, Somalia, Puntland, Somaliland và Djibouti bị cuốn vào cuộc tranh giành các tuyến đường hàng hải, vị trí quân sự và hành lang thương mại. Hiệp định Quốc phòng Chung Mecca được Ả Rập Xê Út, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan ký kết vào tháng 8, phản ánh sự phụ thuộc ngày càng tăng vào các thỏa thuận quân sự khu vực.
Hiệp ước được kích hoạt vào tháng 10 trong bối cảnh Ả Rập Xê Út tái bùng phát xung đột với Yemen, mặc dù Ankara đã loại trừ việc gửi quân tham chiến thay mặt Riyadh, thay vào đó chỉ đề nghị hỗ trợ phòng thủ. Chủ nghĩa đế quốc phương Tây ngày càng dựa vào các cường quốc khu vực để giữ gìn trật tự và bảo vệ lợi ích của mình, để lại những “cảnh sát” mới được bổ nhiệm phải giải quyết những vấn đề nan giải.
Những đêm không ngủ trong cung điện
Khắp Tây Á, các kế hoạch xây dựng đường ống dẫn năng lượng, đường sắt, đường cao tốc và hành lang thương mại mới đang được vạch ra để tránh eo biển Hormuz và Bab al-Mandab. Ngay cả vấn đề biên giới cũng đang được tính đến khi các cường quốc trong khu vực đánh giá lại vị thế của mình và chuẩn bị cho những biến động tiếp theo.
Trục Kháng chiến vẫn chưa bị đánh bại, và Ả Rập Xê Út đã phải vật lộn để cố gắng khuất phục các lực lượng vũ trang Yemen liên kết với Ansarallah (Houthi) bất chấp nhiều năm can thiệp quân sự.
Bahrain vẫn dễ bị tổn thương trước nguy cơ bất ổn tái diễn trong cộng đồng người Shia chiếm đa số, trong khi Lebanon đối mặt với nguy cơ một cuộc nội chiến khác. Căng thẳng vẫn tiếp diễn xung quanh Síp, và Israel cùng Thổ Nhĩ Kỳ đang vướng vào cuộc đấu tranh gay gắt giành ảnh hưởng ở Syria, nơi các lợi ích đối lập ngày càng giao thoa với các kế hoạch xây dựng hành lang năng lượng mới .
Tại Damascus, Ahmad al-Sharaa, người tự xưng là Tổng thống Syria, trước đây là thủ lĩnh Al-Qaeda với biệt danh Abu Mohammad al-Julani, đang bị giằng xé giữa các thế lực khu vực và quốc tế. Việc ông ta có thể nắm quyền được bao lâu khi phải cân bằng những yêu cầu trái ngược nhau này vẫn là một câu hỏi bỏ ngỏ.
Trong khi đó, các quốc gia quân chủ vùng Vịnh đã đầu tư những khoản tiền khổng lồ vào việc chuyển đổi nền kinh tế của họ từ các trung tâm xuất khẩu năng lượng thành các trung tâm về công nghệ tài chính, trí tuệ nhân tạo và cơ sở hạ tầng dữ liệu, bất động sản và thương mại quốc tế.
Tham vọng của họ, được hậu thuẫn bởi các khoản đầu tư trị giá hàng nghìn tỷ đô la, giờ đây phải đối mặt với hậu quả của một cuộc chiến đã phơi bày điểm yếu của chính cơ sở hạ tầng mà các kế hoạch đa dạng hóa của họ phụ thuộc vào.
Sau khi đã chịu những tổn thất đáng kể, các nhà lãnh đạo vùng Vịnh có thể phải chờ đến mùa xuân năm sau để hiện thực hóa tham vọng hậu dầu mỏ của họ. Trong những cung điện xa hoa, các vị vua và tiểu vương vùng Vịnh giờ đây ngủ không yên giấc, lo sợ cách mạng trong nước và tên lửa từ nước ngoài.
Biên dịch: Hoàng Hải
Tác giả Suleyman Karan là một chuyên gia kinh tế chính trị người Thổ Nhĩ Kỳ, tốt nghiệp sau đại học tại Đại học Istanbul. Ông từng giữ cương vị Tổng biên tập của nhiều tờ báo có tiếng ở Tây Á.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
