Nhật Bản đang bước vào một giai đoạn chiến lược mới trong kỷ nguyên tái cấu trúc trật tự Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, khi môi trường an ninh khu vực ngày càng phức tạp và cạnh tranh gia tăng giữa các cường quốc. Từ hình ảnh quốc gia hòa bình sau Thế chiến II, Tokyo đang dần chuyển mình thành cường quốc chủ động với vai trò tích cực hơn trong gìn giữ và định hình trật tự khu vực. Dưới các chính quyền gần đây, Nhật Bản không chỉ củng cố liên minh với Mỹ mà còn mở rộng hợp tác chiến lược với Ấn Độ, Úc và ASEAN. Sáng kiến Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở để thể hiện rõ tư duy đối ngoại chủ động và định hướng luật lệ của Tokyo. Song song đó, Nhật cũng từng bước điều chỉnh chính sách quốc phòng gia tăng chỉ tiêu quân sự và thảo luận về khả năng phản công. Những thay đổi này cho thấy nỗ lực của Nhật Bản trong việc cân bằng giữa di sản hiến pháp hòa bình và nhu cầu tự cường trong một trật tự khu vực đang dịch chuyển mạnh mẽ.
Từ quốc gia hòa bình đến nhu cầu tái định vị chiến lược.
Sau gần tám thập niên kể từ khi ban hành Hiến pháp hòa bình năm 1947, Nhật Bản đang trải qua một bước ngoặt chiến lược sâu sắc. Điều 9, biểu tượng cho cam kết từ bỏ chiến tranh từng giúp Tokyo xây dựng hình ảnh quốc gia hòa bình để tập trung vào phát triển kinh tế và đóng vai trò cường quốc dân sự trong “một quỹ đạo” do Mỹ dẫn dắt. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương cùng với sự suy giảm tương đối của sức mạnh Mỹ và sự trỗi dậy của Trung Quốc, mô hình an ninh cũ của Nhật Bản đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Từ một quốc gia dựa chủ yếu vào chiếc ô an ninh của Washington, Tokyo buộc phải đối mặt với câu hỏi cốt lõi: Làm thế nào để bảo đảm an ninh quốc gia và duy trì vị thế trong một trật tự khu vực đang tái cấu trúc nhanh chóng.
Những biến động địa chính trị những năm gần đây, từ việc Triều Tiên liên tục thử tên lửa đạn đạo, xung đột Nga – Ukraine, cho đến căng thẳng leo thang tại eo biển Đài Loan và Biển Đông đã khiến Nhật Bản nhận ra rằng chủ nghĩa hòa bình thụ động không còn đủ sức đáp ứng thách thức mới. Các chính quyền kế tiếp, đặc biệt dưới thời Thủ tướng Shinzo Abe và Kishida Fumio đã từng bước diễn giải lại Điều 9 làm thúc đẩy chiến lược đóng góp chủ động cho hòa bình, qua đó mở rộng phạm vi can dự của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản ra ngoài lãnh thổ quốc gia. Việc công bố Chiến lược An ninh Quốc gia (2022) với định hướng tăng gấp đôi chi tiêu quốc phòng lên 2% GDP, một động thái chưa từng có kể từ sau Thế chiến II cho thấy Tokyo đang từng bước chuyển hóa từ quốc gia hòa bình sang cường quốc phòng vệ tiên tiến.
Sự tái định vị chiến lược của Nhật Bản không chỉ là phản ứng trước môi trường an ninh biến động, mà còn là biểu hiện của tầm nhìn địa chính trị mới. Trong khuôn khổ sáng kiến Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở. Nhật Bản không còn giới hạn vai trò của mình trong khu vực Đông Á mà mở rộng sang không gian hàng hải trải dài từ Ấn Độ Dương đến Thái Bình Dương. Tokyo xem đây là không gian chiến lược thống nhất nơi tự do hàng hải, pháp quyền và kết nối hạ tầng là nền tảng cho trật tự ổn định. Thông qua việc tăng cường hợp tác với Ấn Độ, Úc và ASEAN, Nhật đang khẳng định vai trò kiến trúc sư trật tự khu vực thay vì chỉ là người thụ hưởng an ninh do Mỹ bảo trợ. Sự phối hợp trong khuôn khổ Bộ Tứ và các dự án hạ tầng như “Đối tác cơ sở hạ tầng chất lượng” (Partnership for Quality Infrastructure) phản ánh rõ xu hướng này.
Tuy nhiên, tiến trình này vẫn chịu nhiều ràng buộc nội tại và đối ngoại. Trong nước, dư luận Nhật Bản vẫn chia rẽ về việc tái vũ trang và tăng chi tiêu quốc phòng, mối lo ngại rằng điều này có thể đi ngược lại tinh thần hòa bình hậu chiến. Ở bên ngoài, ký ức lịch sử về chủ nghĩa quân phiệt Nhật vẫn khiến các nước láng giềng như Trung Quốc và Hàn Quốc theo dõi sát sao mọi động thái chiến lược của Tokyo. Bởi vậy, Nhật Bản đang nỗ lực duy trì thế cân bằng tinh tế giữa chủ động chiến lược và tự kiềm chế chính trị giữa việc gia tăng năng lực răn đe và cam kết duy trì trật tự dựa trên luật lệ do Mỹ dẫn dắt.
Hiện nay, nhu cầu tái định vị chiến lược của Nhật Bản không chỉ mang tính tất yếu mà còn mang ý nghĩa định hình lâu dài cho trật tự khu vực. Nhật đang tìm cách hòa giải giữa hai bản sắc tưởng chừng đối lập: một bên là di sản quốc gia hòa bình, bên kia là vai trò cường quốc chủ động trong khi bảo đảm an ninh tập thể. Sự chuyển mình này thể hiện nỗ lực của Tokyo nhằm thích ứng với thực tế rằng, trong thế kỷ XXI nơi quyền lực cứng và mềm đan xen chỉ có một Nhật Bản chủ động tự cường và linh hoạt mới có thể duy trì được ảnh hưởng, đồng thời đóng góp thiết thực cho hòa bình và ổn định của khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đang định hình lại từng ngày.
Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở là một công cụ tái khẳng định vị thế chiến lược
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, sáng kiến Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở đã trở thành công cụ trọng tâm giúp Nhật Bản tái khẳng định vị thế chiến lược của mình. Khởi xướng bởi Thủ tướng Shinzo Abe vào năm 2016, FOIP không chỉ là một khẩu hiệu ngoại giao mà là tầm nhìn chiến lược mang tính hệ thống để phản ánh sự dịch chuyển trong tư duy an ninh và đối ngoại của Tokyo. Từ vai trò quốc gia hòa bình thụ động sau Thế chiến II sang hình ảnh cường quốc kiến tạo trật tự. Trong bối cảnh đó, trật tự khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đang tái cấu trúc nhanh chóng, FOIP trở thành nền tảng để Nhật Bản mở rộng ảnh hưởng, cân bằng quyền lực và định hình các chuẩn mực mới trong quan hệ quốc tế.
Về cốt lõi, FOIP dựa trên ba trụ cột chiến lược: (1) Bảo đảm thượng tôn pháp luật, tự do hàng hải và thương mại mở. (2) Thúc đẩy kết nối hạ tầng chất lượng cao và phát triển bền vững. (3) Củng cố hòa bình và ổn định thông qua hợp tác an ninh – phát triển.
Thông qua đó, Nhật Bản hướng tới việc hình thành một không gian thống nhất trải dài từ Ấn Độ Dương đến Thái Bình Dương nơi luật lệ và tính minh bạch là cơ sở cho hợp tác. Đây chính là phản ứng chiến lược của Nhật Bản trước sự trỗi dậy ngày càng quyết đoán của Trung Quốc và những thách thức đối với tự do hàng hải ở Biển Đông cũng như sự suy giảm tương đối trong cam kết của Hoa Kỳ đối với khu vực. Trong cách tiếp cận này, FOIP giúp Nhật không chỉ bảo vệ lợi ích an ninh – kinh tế sống còn mà còn định vị mình như một trụ cột duy trì trật tự quốc tế dựa trên luật lệ.
FOIP đồng thời là nền tảng cho ngoại giao mạng lưới của Nhật Bản. Thông qua việc phối hợp chặt chẽ với Mỹ, Ấn Độ và Úc trong khuôn khổ Bộ Tứ. Nhật Bản đã nâng tầm quan hệ đối tác chiến lược với các nước cùng chí hướng, hình thành vòng cung ổn định nhằm duy trì cân bằng quyền lực trong khu vực. Không chỉ dừng ở khía cạnh an ninh, Nhật Bản còn tận dụng FOIP để thúc đẩy sức mạnh mềm và ảnh hưởng kinh tế, thông qua các dự án như PQI đối trọng với Sáng kiến Vành đai và Con đường BRI của Trung Quốc. Sự phối hợp giữa FOIP và chính sách hành động hướng Đông của Ấn Độ hay chiến lược Ấn Độ Dương của Úc cho thấy Nhật Bản đã chuyển từ vị thế người thụ hưởng trật tự sang kiến trúc sư chiến lược trong cấu trúc khu vực mới.
Điều đáng chú ý hơn, trong phiên bản cập nhật FOIP năm 2023 dưới thời Thủ tướng Kishida Fumio đã thể hiện một bước tiến về tư duy chiến lược và tính bao trùm. Thay vì chỉ tập trung vào đối trọng, Nhật Bản nhấn mạnh mục tiêu hợp tác vì phát triển bền vững hướng đến hỗ trợ các quốc gia Đông Nam Á, Nam Á và châu Phi thông qua các dự án hạ tầng chuyển đổi số và ứng phó biến đổi khí hậu. Sự điều chỉnh này giúp FOIP trở thành một mô hình hợp tác toàn diện kết hợp giữa quyền lực cứng và mềm về cạnh tranh và hợp tác phù hợp với môi trường quốc tế phức tạp hậu đại dịch và xung đột Nga – Ukraine.
Tuy nhiên, việc triển khai FOIP cũng đối mặt với nhiều thách thức. Một mặt, Nhật Bản phải duy trì thế cân bằng tinh tế giữa việc củng cố liên minh với Mỹ và tránh đối đầu trực tiếp với Trung Quốc đối tác thương mại lớn nhất. Mặt khác, Nhật Bản cần đảm bảo rằng FOIP không bị các quốc gia Đông Nam Á nhìn nhận như một khuôn khổ liên minh loại trừ mà là một sáng kiến bao trùm dựa trên luật lệ và tôn trọng chủ quyền. Việc Nhật Bản đẩy mạnh hợp tác thực chất với ASEAN thông qua Tuyên bố Tokyo 2023 vì FOIP, cho thấy nước này đang nỗ lực điều chỉnh cách tiếp cận để duy trì tính hấp dẫn và bền vững cho sáng kiến này.
Nhìn chung, FOIP đã trở thành trục chính trong chiến lược tái định vị của Nhật Bản, vừa là công cụ bảo vệ lợi ích quốc gia, vừa là phương tiện thể hiện vai trò lãnh đạo khu vực. Trong bối cảnh trật tự quốc tế đang chuyển dịch từ đơn cực sang đa cực, FOIP giúp Nhật Bản khẳng định năng lực kiến tạo một quốc gia không chỉ đi theo trật tự mà còn định hình trật tự. Từ đó, Nhật Bản đang chứng minh rằng bản sắc quốc gia hòa bình không mâu thuẫn với vai trò cường quốc chủ động mà chính sự hòa hợp giữa hai yếu tố này mới là nền tảng giúp Nhật Bản duy trì ảnh hưởng, uy tín và tính chính danh trong kỷ nguyên Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do, rộng mở và cạnh tranh không ngừng định hình.
Cường quốc có trách nhiệm trong trật tự khu vực mới
Trong bối cảnh trật tự khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đang tái định hình sâu sắc, Nhật Bản nổi lên không chỉ như một cường quốc kinh tế, mà còn như một cường quốc có trách nhiệm chủ động, kiềm chế và gắn bó với các nguyên tắc của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ (do Mỹ dẫn dắt). Sự trỗi dậy của Trung Quốc, cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung, cùng với những thách thức phi truyền thống như an ninh năng lượng, biến đổi khí hậu và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu đã tạo nên một môi trường đầy biến động. Trong bối cảnh đó, Nhật Bản lựa chọn không theo đuổi con đường quân sự hóa cực đoan, mà hướng đến việc đóng góp chủ động cho hòa bình và ổn định khu vực, phù hợp với di sản chính trị pháp lý hậu chiến nhưng cũng phản ánh tầm nhìn chiến lược của một quốc gia đã trưởng thành về vai trò quốc tế.
Trước hết, khái niệm cường quốc có trách nhiệm của Nhật Bản được thể hiện qua sự kết hợp giữa chủ nghĩa hòa bình và chủ động chiến lược. Dù đã từng bước điều chỉnh chính sách quốc phòng cũng như tăng ngân sách an ninh, tái diễn giải Điều 9 Hiến pháp, hay mở rộng hợp tác an ninh song phương và đa phương. Nhật Bản vẫn duy trì lập trường phòng vệ mang tính răn đe không sử dụng vũ lực như công cụ chính trị. Chiến lược này giúp Nhật vừa củng cố năng lực tự cường vừa tránh tạo cảm giác đe dọa cho các nước láng giềng yếu tố then chốt để duy trì tính chính danh chiến lược trong khu vực. Sự điều chỉnh khéo léo này phản ánh bản lĩnh của một quốc gia hiểu rõ rằng sức mạnh không chỉ đến từ vũ khí mà còn từ sự tin cậy và tính ổn định trong hành xử quốc tế.
Bên cạnh đó, Nhật Bản đang sử dụng sức mạnh kinh tế và ngoại giao như công cụ chủ đạo để duy trì trật tự khu vực dựa trên luật lệ. Nhật Bản không chỉ tài trợ cho phát triển hạ tầng ở Đông Nam Á, Nam Á và châu Phi mà còn lan tỏa các giá trị về minh bạch, bền vững và tôn trọng chủ quyền. Những chính sách này giúp Nhật Bản định hình quy tắc cuộc chơi mà không cần dựa vào cưỡng chế quân sự một hình thức quyền lực mềm chiến lược, kết hợp giữa lợi ích và chuẩn mực. Qua đó tạo dựng hình ảnh một cường quốc đáng tin cậy.
Trên bình diện toàn cầu, Nhật Bản cũng thể hiện thông qua ngoại giao đa phương và định chế quốc tế. Là một trong những nhà tài trợ lớn nhất của Liên Hợp Quốc và các tổ chức quốc tế, Nhật luôn thúc đẩy cải tổ thể chế toàn cầu theo hướng công bằng và hiệu quả hơn. Việc Nhật Bản vận động cho ghế thường trực trong Hội đồng Bảo an không đơn thuần là khát vọng quyền lực mà là mong muốn đảm nhận vai trò lãnh đạo có trách nhiệm góp phần định hình trật tự quốc tế minh bạch và dựa trên luật lệ, điều mà Nhật Bản luôn xem là nền tảng cho hòa bình lâu dài.
Tổng thể, trong kỷ nguyên hậu đơn cực, Nhật Bản đang chứng minh rằng sức mạnh có trách nhiệm chính là dạng quyền lực bền vững nhất. Thông qua FOIP, hợp tác trong Quad và các sáng kiến phát triển đa phương, Nhật Bản không chỉ bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn góp phần duy trì trật tự khu vực mở ổn định và dựa trên luật lệ. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, hình ảnh một Nhật Bản chủ động nhưng kiềm chế, mạnh mẽ nhưng đáng tin đang trở thành trụ cột không thể thiếu của trật tự Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương mới, nơi trách nhiệm và bản sắc hòa bình cùng định hình vai trò của một cường quốc thế kỷ XXI.
Nhật Bản và bước chuyển của thời đại
Trong hơn một thập kỷ qua, Nhật Bản đã bước vào một giai đoạn chuyển mình mang tính cấu trúc, trong khi môi trường chiến lược ở Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương biến động nhanh chóng và những giả định truyền thống về an ninh vốn định hình chính sách của Nhật Bản suốt thời kỳ hậu chiến không còn phù hợp. Từ một quốc gia phụ thuộc vào chủ nghĩa hòa bình mang tính hiến định. Nhật Bản đang từng bước tái cấu hình vai trò của mình như một trung tâm quyền lực mới nổi trong trật tự khu vực. Sự trỗi dậy của Trung Quốc, sự phân mảnh của hệ thống thương mại toàn cầu, chiến lược phòng thủ chủ động trong Chiến lược An ninh Quốc gia 2022 và nhu cầu đảm bảo dòng chảy thương mại và năng lượng qua các tuyến biển trọng yếu đã buộc phải từ bỏ tư duy an ninh tối giản vốn duy trì nhiều thập kỷ.
Đáng chú ý, giai đoạn 2025 trở đi chứng kiến sự gia tăng chưa từng có trong mức độ tích hợp giữa chính sách đối nội và đối ngoại của Nhật Bản. Những cải cách kinh tế – công nghệ, chuyển đổi năng lượng, gia tăng chi tiêu quốc phòng lên 2% GDP và cải tổ cơ chế ra quyết định chiến lược đều phản ánh một Nhật Bản quyết tâm tự chủ hơn trong một thế giới ít chắc chắn hơn. Đồng thời, sự củng cố của nhóm G7, liên kết ba bên Mỹ – Nhật – Hàn, sự hội tụ lợi ích với Ấn Độ, Australia và ASEAN cũng như cách Nhật Bản phát triển các sáng kiến FOIP mang tính định hình quy tắc cho thấy Nhật Bản không chỉ điều chỉnh chính sách vì an ninh quốc gia mà còn đang nỗ lực kiến tạo trật tự khu vực phù hợp với lợi ích dài hạn của mình.
Từ đó, bước chuyển của Nhật Bản không chỉ là sự thay đổi về năng lực hay ngân sách quốc phòng mà là quá trình tái xác định bản sắc chiến lược từ quốc gia hòa bình sang quốc gia kiến tạo quy tắc, từ vị trí phụ thuộc vào liên minh Mỹ sang vai trò chủ động trong cấu trúc an ninh đa tầng của khu vực. Điều này không chỉ phản ánh sự biến đổi của thời đại nơi cạnh tranh cường quốc trở thành trạng thái thường trực mà còn cho thấy Nhật Bản đang bước vào thời kỳ mà trách nhiệm chiến lược và tự chủ chiến lược ngày càng trở thành hai mặt song hành của sức mạnh quốc gia trong thế kỷ XXI./.
Tác giả: Nam Minh
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo:
Ministry of Foreign Affairs of Japan (MOFA). (2023). Japan’s Vision for a Free and Open Indo-Pacific (FOIP). https://www.mofa.go.jp/policy/page25e_000278.html
Ministry of Defense of Japan (MOD). (2022). Japan’s National Security Strategy, National Defense Strategy & Defense Buildup Program. https://www.mod.go.jp/en/d_policy/index.html
Center for Strategic and International Studies (CSIS). (2023). Escalating Japan-China Tensions: Insights from the Past and Prospects for the Future. https://www.csis.org/analysis/escalating-japan-china-tensions-insights-past-and-prospects-future
East Asia Forum. (2023). Japan’s Indo-Pacific Strategy: Drivers and Constraints. https://eastasiaforum.org/
The Diplomat. (2023). Japan and the Free and Open Indo-Pacific Vision. https://thediplomat.com/2025/12/unpacking-the-local-impact-of-chinas-mega-projects-on-kyrgyzstans-regions/
Prime Minister’s Office of Japan (Kantei). (2022). Japan’s Efforts for a Free and Open Indo-Pacific. https://www.kantei.go.jp/jp/104/statement/2025/1121kaiken.html
