Tiến trình đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) đang bước vào giai đoạn mang tính quyết định nhưng cũng đầy thách thức. Nghịch lý cho thấy là trong khi nhu cầu sớm hoàn tất một văn kiện thực chất để duy trì ổn định trên Biển Đông trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, thì những điều kiện chính trị để đạt được lại ngày càng thu hẹp. Không chỉ những khác biệt vốn tồn tại giữa ASEAN và Trung Quốc chưa được giải quyết, tiến trình này còn chịu tác động mạnh mẽ từ sự gia tăng ảnh hưởng từ các nhân tố bên ngoài. Việc Mỹ và Philippines chủ động khơi lại giá trị pháp lý của Phán quyết Trọng tài năm 2016 đúng vào dịp kỷ niệm mười năm đã đã làm thay đổi đáng kể bối cảnh đàm phán. Diễn biến này đã góp phần tái định hình cục diện thương lượng, gia tăng sức ép đối với Trung Quốc và khiến mục tiêu xây dựng một COC có hiệu quả, cân bằng và được các bên đồng thuận trở nên phức tạp hơn đáng kể.
Về tình hình đàm phán COC hiện nay
Đã hơn hai mươi năm kể từ khi Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) được ký kết năm 2002 và gần một thập kỷ kể từ khi ASEAN và Trung Quốc khởi động đàm phán COC vào năm 2017. Đến giữa năm 2026, tiến trình xây dựng COC vẫn chưa đạt được bước đột phá. Mặc dù các bên nhiều lần tái khẳng định cam kết thúc đẩy sớm hoàn tất COC sau khi hoàn thành bản dự thảo đàm phán duy nhất (SDNT) và khởi động vòng đọc thứ ba của văn bản dự thảo, song tiến độ thực tế vẫn diễn ra chậm hơn nhiều so với kỳ vọng. Trong các tuyên bố chung của Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN – Trung Quốc, các Hội nghị Cấp cao ASEAN – Trung Quốc giai đoạn 2023–2026, đều được nhấn mạnh mục tiêu hướng tới một COC “hiệu quả, thực chất, phù hợp với luật pháp quốc tế, bao gồm Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982)”. Trở ngại lớn hiện nay không còn chỉ xuất phát từ những khác biệt giữa ASEAN và Trung Quốc nói chung, mà đang càng tập trung vào mâu thuẫn giữa Trung Quốc và Philippines sau Vụ Phán quyết năm 2016.*
Về bản chất, những khó khăn của tiến trình đàm phán chủ yếu xuất phát từ khác biệt về cách xác định đối tượng điều chỉnh của COC giữa ASEAN và Trung Quốc trong tiếp cận quản trị Biển Đông. Ở đó, phạm vi áp dụng của COC được phía Trung Quốc nhìn nhận theo mong muốn COC chỉ điều chỉnh các hành vi trên biển trong phạm vi tranh chấp hiện hữu và tránh đề cập trực tiếp đến các yêu sách chủ quyền hoặc quyền chủ quyền. Trong khi đó, phía Philippines thể hiện mong muốn phạm vi áp dụng phải đủ rộng để bảo đảm COC có thể điều chỉnh các hành động làm thay đổi nguyên trạng, quân sự hóa hoặc cản trở việc thực thi các quyền hợp pháp theo UNCLOS 1982.
Một điểm còn nhiều bất đồng khác là tính chất pháp lý của COC. ASEAN nhìn chung mong muốn COC trở thành một văn kiện có tính ràng buộc, quy định rõ nghĩa vụ của các bên và có cơ chế giám sát việc thực hiện nhằm khắc phục những hạn chế của DOC năm 2002 vốn không có cơ chế thực thi. Ngược lại, phía Trung Quốc thận trọng với một văn kiện có giá trị pháp lý do lo ngại các quy định ràng buộc có thể tạo cơ sở để quốc tế hóa tranh chấp trên Biển Đông.
Liên quan đến cơ chế thực thi và giải quyết tranh chấp cách hiểu giữa các bên cũng tồn tại những khác biệt. Một số nước ASEAN đề xuất COC cần thiết lập cơ chế tham vấn, giám sát và xử lý vi phạm nhằm nâng cao hiệu quả thực thi. Trong khi Trung Quốc chủ trương giải quyết các bất đồng thông qua tham vấn trực tiếp giữa các bên liên quan, phản đối việc thiết lập những cơ chế có thể tạo điều kiện cho sự can dự của các thiết chế tài phán quốc tế hoặc bên thứ ba.
Ngoài ra, sự khác biệt trong cách nhìn nhận vai trò của luật pháp quốc tế đã khiến nhiều điều khoản của COC liên quan đến quyền tài phán, giải thích và xử lý tranh chấp chưa thể thống nhất. Đa số quốc gia ASEAN khẳng định COC phải được xây dựng trên cơ sở phù hợp với UNCLOS 1982, đồng thời không làm phương hại đến các quyền và lợi ích hợp pháp mà các quốc gia ven biển được hưởng theo Công ước. Trong khi Trung Quốc luôn bác bỏ Phán quyết năm 2016 đồng thời phản đối việc đưa các cơ chế tài phán quốc tế trở thành cơ sở giải quyết tranh chấp.
Cần nhắc đến vai trò can dự của các nước ngoài khu vực. Phía Trung Quốc thể hiện mong muốn COC bao gồm các quy định hạn chế hoạt động quân sự hoặc hợp tác quốc phòng với các nước ngoài khu vực nếu không có sự đồng thuận của tất cả các bên liên quan. Quan điểm này phản ánh mục tiêu giảm sự hiện diện quân sự của Mỹ và các đồng minh tại Biển Đông. Ngược lại, phía Philippines, cho rằng COC không được làm ảnh hưởng đến quyền thiết lập quan hệ quốc phòng, hợp tác quân sự hoặc thực hiện các nghĩa vụ theo các hiệp ước song phương và đa phương mà nước này hiện có. Đây là vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Mỹ đang thúc đẩy chiến lược xây dựng mạng lưới đồng minh và đối tác tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Không chỉ tồn tại những bất đồng về nội dung, tiến trình đàm phán COC còn chịu tác động trực tiếp từ diễn biến thực địa trên Biển Đông. Từ năm 2024-2026 ghi nhận sự gia tăng đáng kể các vụ va chạm giữa lực lượng trên biển của Trung Quốc và Philippines tại Bãi Cỏ Mây, Bãi cạn Scarborough và một số khu vực khác trong quần đảo Trường Sa. Các vụ sử dụng vòi rồng công suất lớn, va chạm tàu, ngăn cản hoạt động tiếp tế của Philippines cũng như việc triển khai ngày càng thường xuyên lực lượng hải cảnh và dân quân biển của Trung Quốc đã làm gia tăng nguy cơ xung đột ngoài ý muốn. Mặc dù sau các cơ chế đối thoại song phương vào cuối năm 2024 và trong năm 2025, mức độ đối đầu có thời điểm được kiềm chế, song các điểm nóng vẫn chưa được xử lý căn bản. Thực tế này khiến bầu không khí đàm phán COC luôn chịu ảnh hưởng của các diễn biến trên biển, khi mỗi sự cố xảy ra đều làm suy giảm lòng tin chiến lược giữa các bên.
Tác động từ việc Phán quyết 2016 được khơi lại
Nhân dịp kỷ niệm mười năm Phán quyết của Tòa Trọng tài (2016-2026), ngày 12/7/2026 Mỹ, Philippines cùng các đối tác như Nhật Bản, Australia, Canada, Liên minh châu Âu (EU) đã đồng loạt đưa ra các tuyên bố tái khẳng định ý nghĩa pháp lý của phán quyết đối với Biển Đông. Bộ Ngoại giao Mỹ ban hành “Tuyên bố chung nhân kỷ niệm 10 năm Phán quyết của Tòa Trọng tài Biển Đông giữa Philippines và Trung Quốc” với 14 bên tham gia ký kết. Tuyên bố bằng văn bản rằng phán quyết năm 2016 cấu thành theo Phụ lục VII của UNCLOS là một cột mốc có tính chất chung thẩm, ràng buộc pháp lý và dứt khoát giữa Trung Quốc và Philippines. Trên cơ sở đó, Mỹ tiếp tục khẳng định lập trường yêu sách “đường chín đoạn” không có cơ sở pháp lý theo UNCLOS, kêu gọi các quốc gia tôn trọng luật pháp quốc tế, bảo đảm quyền tự do hàng hải và hàng không, đồng thời giải quyết các tranh chấp bằng các biện pháp hòa bình.
Bộ Ngoại giao Philippines cũng phát hành văn bản định hướng “Một thập kỷ của Nguyên tắc: Phán quyết Trọng tài và Câu chuyện của người Philippines” coi Phán quyết năm 2016 là nền tảng pháp lý quan trọng nhất để bảo vệ các quyền chủ quyền và quyền tài phán của mình tại Biển Tây Philippines, đồng thời tích cực vận động cộng đồng quốc tế tiếp tục công nhận và ủng hộ giá trị của phán quyết.
Ngược lại, lập trường của Trung Quốc hầu như không thay đổi kể từ năm 2016. Tuyên bố của Bộ Ngoại giao Trung Quốc ngày 12/7/2026 đã công khai đáp trả bằng thông cáo lập lại quan điểm phán quyết 2016 là vô hiệu, không có giá trị ràng buộc, cáo buộc Mỹ và các nước phương Tây lợi dụng phán quyết để can thiệp vào các vấn đề khu vực. Một tài liệu được thông qua với tên gọi “Tuyên bố của Bộ Ngoại giao Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa về việc một số quốc gia thổi phồng cái gọi là ‘Phán quyết Trọng tài Biển Đông’ 10 năm sau khi ban hành” tiếp tục khẳng định chủ quyền của Trung Quốc không bị ảnh hưởng bởi phán quyết và nhấn mạnh việc giải quyết tranh chấp chỉ thông qua đàm phán song phương trực tiếp giữa các nước liên quan. Lập trường này phản ánh mục tiêu lâu dài của Trung Quốc là duy trì cách tiếp cận “gác tranh chấp, cùng quản lý”.
Sự mâu thuẫn gay gắt trong lập trường về Việc Phán quyết năm 2016 đã khiến tiến trình đàm phán COC có thể trở nên phức tạp hơn bởi các bên đang tiếp cận vấn đề từ hai nền tảng pháp lý và chính trị khác nhau. Một mặt, củng cố lập luận rằng COC phải tương thích với UNCLOS và không được làm suy yếu các nguyên tắc pháp lý đã được xác lập. Mặt khác, khiến Trung Quốc thận trọng hơn trong đàm phán, bởi những lo ngại COC có thể trở thành công cụ gián tiếp hợp pháp hóa những nội dung mà nước này luôn bác bỏ.
Ý đồ của Mỹ
Mặc dù Mỹ không phải là một bên tranh chấp chủ quyền ở Biển Đông nhưng lại liên tục viện dẫn Phán quyết trong các tuyên bố ngoại giao từ năm 2023 đến nay cho thấy đây đã trở thành một công cụ trong chiến lược cạnh tranh dài hạn của Mỹ với Trung Quốc tại Biển Đông.
Trước hết, việc khơi lại Phán quyết năm 2016 xuất phát từ mục tiêu củng cố trật tự quốc tế dựa trên luật lệ – một trụ cột xuyên suốt của chính sách đối ngoại Mỹ trong nhiều năm qua. Trong các văn kiện như Chiến lược An ninh Quốc gia năm 2017 và năm 2022, Chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương năm 2022, Mỹ cho rằng UNCLOS 1982 cùng các cơ chế giải quyết tranh chấp quốc tế là nền tảng của trật tự hàng hải hiện đại. Theo cách tiếp cận của Mỹ, nếu một phán quyết được ban hành theo đúng cơ chế giải quyết tranh chấp của UNCLOS bị Trung Quốc phủ nhận hoàn toàn mà không tạo ra bất kỳ hệ quả chính trị hay ngoại giao nào sẽ làm suy giảm uy tín của luật pháp quốc tế và tạo tiền lệ xấu. Vì vậy, việc liên tục khẳng định giá trị của Phán quyết năm 2016 không chỉ nhằm bảo vệ kết quả của một vụ kiện mà còn nhằm duy trì hiệu lực của các thiết chế pháp lý quốc tế trong quản trị các vùng biển và đại dương góp phần duy trì trật tự dựa trên luật lệ tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Thứ hai, việc nhấn mạnh Phán quyết năm 2016 phục vụ mục tiêu bác bỏ tính chính danh của các yêu sách hàng hải của Trung Quốc. Mỹ khẳng định không đứng về bên nào trong các tranh chấp chủ quyền đối với các đảo, đá và thực thể ở Biển Đông, nhưng phản đối mạnh mẽ các yêu sách hàng hải mà Mỹ cho là vượt quá UNCLOS 1982. Từ sau khi Bộ Ngoại giao Mỹ công bố văn bản “Lập trường của Mỹ về các Yêu sách Hàng hải ở Biển Đông” ngày 13/7/2020, Mỹ chính thức coi yêu sách “đường chín đoạn” của Trung Quốc là phi pháp. Điều này giúp Mỹ kiểm soát khả năng Trung Quốc từng bước biến lợi thế kiểm soát thực địa thông qua việc duy trì sự hiện diện thường xuyên của lực lượng hải cảnh, dân quân biển và các hoạt động hành chính trên Biển Đông thành tính chính danh về pháp lý. Đây cũng là cơ sở để Mỹ tiếp tục triển khai các hoạt động tự do hàng hải (FONOPs) và các chuyến bay tuần tra nhằm thách thức những yêu sách hàng hải của các bên mà Mỹ cho là không phù hợp với UNCLOS.
Thứ ba, Mỹ muốn gây ảnh hưởng gián tiếp đến tiến trình đàm phán COC. Mỹ theo dõi sát tiến trình đàm phán COC bởi những tác động của nó đến cấu trúc an ninh khu vực cũng như lợi ích của Mỹ tại Biển Đông. Điều Mỹ quan ngại là khả năng một COC trong tương lai có thể bao gồm các điều khoản hạn chế hoạt động quân sự của các nước ngoài khu vực, hạn chế quyền tự do hàng hải hay không. Mỹ cũng không mong muốn COC trở thành một văn kiện gián tiếp hợp thức hóa các yêu sách hàng hải của Trung Quốc thông qua các quy định do chính các bên trong khu vực thỏa thuận. Vì vậy, việc liên tục nhắc lại giá trị của Phán quyết năm 2016 và UNCLOS là một cách để Mỹ định hình môi trường đàm phán, tạo sức ép chính trị nhằm bảo đảm rằng dù kết quả COC ra sao cũng phải phù hợp với luật pháp quốc tế và không làm phương hại đến các quyền tự do hàng hải, hàng không được quy định trong UNCLOS 1982 ở đây chính là quyền lợi của Mỹ.
Tính toán của Philippines
Sự chuyển giao quyền lực từ chính quyền Rodrigo Duterte sang chính quyền Marcos Jr. đã trở thành bước ngoặt lớn trong chính sách Biển Đông của Philippines. Nếu trong giai đoạn 2016–2022, Philippines chủ động “đóng băng” Phán quyết năm 2016 để tạo dư địa cải thiện quan hệ với Trung Quốc, thì dưới thời Tổng thống Marcos Jr., Phán quyết này được tái khẳng định như trụ cột pháp lý của chính sách Biển Đông.
Thứ nhất, mục tiêu lớn nhất nhất của Philippines là gia tăng lợi thế trong đàm phán với Trung Quốc. Trên thực tế, Philippines nhận thức rõ sự chênh lệch đáng kể về tiềm lực quân sự, kinh tế và năng lực thực thi trên biển giữa hai nước. Trong khi Trung Quốc sở hữu lực lượng hải quân và hải cảnh lớn cùng khả năng duy trì sự hiện diện thường xuyên tại các khu vực tranh chấp. Philippines khó có thể tạo ra sự cân bằng nếu chỉ bằng các biện pháp quân sự. Như vậy, chính phủ Tổng thống Marcos Jr. lựa chọn tận dụng quân bài pháp lý do Phán quyết năm 2016 mang lại để nâng cao vị thế trong thương lượng với Trung Quốc. Thay vì đối đầu trực tiếp bằng sức mạnh cứng, Philippines chủ trương đặt các tranh chấp trong khuôn khổ của UNCLOS 1982 và luật pháp quốc tế, qua đó làm giảm tính chính danh của các yêu sách hàng hải của Trung Quốc và tạo thêm đòn bẩy trong các cuộc đối thoại song phương cũng như đa phương.
Thứ hai, Philippines muốn tạo ảnh hưởng truyền thông nhằm quốc tế hóa vấn đề Biển Đông. Việc thường xuyên viện dẫn Phán quyết năm 2016 giúp Philippines thu hút sự ủng hộ chính trị từ Mỹ, Nhật Bản, Australia, Canada, EU, các nước G7 và nhiều đối tác khác, qua đó gia tăng sức ép ngoại giao đối với Trung Quốc. Có thể thấy ở dịp kỷ niệm mười năm Phán quyết vào tháng 7/2026 nói trên, nhiều quốc gia phương Tây đã đồng loạt ra tuyên bố bênh vực Philippines và kêu gọi các bên tôn trọng luật pháp quốc tế. Như vậy, chiến lược quốc tế hóa của Philippines đã đạt được những kết quả nhất định khi thu hút sự chú ý của phương Tây vào vấn đề Biển Đông, gắn lợi ích của Philippines với lợi ích của các quốc gia theo đuổi trật tự hàng hải dựa trên luật lệ.
Thứ ba, nhằm củng cố sự ủng hộ chính trị và trấn an dư luận trong nước. Trong những năm gần đây, Biển Tây Philippines đã trở thành một trong những vấn đề nhận được sự quan tâm và đồng thuận cao trong xã hội Philippines. Các cuộc khảo sát thăm dò cho thấy đa số người dân Philippines có quan điểm cứng rắn hơn đối với các hành động của Trung Quốc trên Biển Đông và ủng hộ việc chính phủ bảo vệ các quyền hàng hải theo UNCLOS. Trong bối cảnh đó, chính quyền Tổng thống Marcos Jr. liên tục khẳng định giá trị của Phán quyết năm 2016 vừa giúp củng cố tính chính danh của chính phủ trong việc thực hiện chính sách đối ngoại cứng rắn, vừa khẳng định quyết tâm bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán của Philippines trên biển. Đây cũng là cơ sở quan trọng để chính phủ thuyết phục dư luận trong nước ủng hộ việc mở rộng hợp tác quốc phòng với Mỹ và các đối tác an ninh khác, bao gồm việc triển khai Hiệp định Hợp tác quốc phòng tăng cường (EDCA), mở rộng các cuộc tập trận, tăng cường tuần tra chung.
Triển vọng COC trong thời gian tới
Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nước lớn gia tăng và tình hình Biển Đông vẫn tiềm ẩn nhiều bất ổn, triển vọng của tiến trình đàm phán COC sẽ tiếp tục chịu tác động đồng thời từ cả nhu cầu duy trì ổn định khu vực lẫn những khác biệt lợi ích giữa các bên liên quan. Xét trên tổng thể, có thể dự báo triển vọng của COC trong thời gian tới theo ba hướng chính.
Thứ nhất, tiến trình đàm phán vẫn sẽ tiếp tục được thúc đẩy bởi việc duy trì COC phù hợp với lợi ích của cả ASEAN và Trung Quốc. Về phía ASEAN, COC vẫn được xem là cơ chế quan trọng nhất để thể chế hóa DOC năm 2002, xây dựng các quy tắc ứng xử, tăng cường lòng tin. Do đó duy trì tiến trình đàm phán COC giúp ASEAN bảo đảm rằng các vấn đề an ninh Biển Đông vẫn được xử lý thông qua các diễn đàn do ASEAN dẫn dắt. Đối với Trung Quốc, việc tiếp tục thúc đẩy đàm phán COC cũng có lợi. Một là, giúp Trung Quốc duy trì hình ảnh là một cường quốc có trách nhiệm, ủng hộ giải quyết tranh chấp thông qua đối thoại và tôn trọng ASEAN. Hai là, việc duy trì cơ chế đàm phán ASEAN – Trung Quốc góp phần hạn chế quốc tế hóa vấn đề Biển Đông. Chính vì vậy, mặc dù tiến độ đàm phán có thể chậm và thường xuyên chịu tác động từ các biến động trên thực địa, song cả ASEAN và Trung Quốc đều không có lợi ích trong việc để tiến trình COC đổ vỡ hoàn toàn.
Thứ hai, triển vọng sớm hoàn tất một COC có tính thực chất và hiệu quả phải đối mặt với nhiều trở ngại hơn. Nguyên nhân không chỉ nằm ở những khác biệt trong nội dung đàm phán mà còn xuất phát từ sự thay đổi của môi trường chiến lược khu vực. Trên phương diện pháp lý, các bên vẫn chưa đạt được đồng thuận về nhiều vấn đề cốt lõi như phạm vi áp dụng của COC, mức độ ràng buộc, cơ chế giám sát và thực thi, phương thức giải quyết tranh chấp cũng như mối quan hệ giữa COC với UNCLOS 1982. Bên cạnh đó, việc Mỹ, Nhật Bản cùng mở rộng mạng lưới đối tác ven biển, khiến Trung Quốc có xu hướng coi kéo dài COC như một công cụ cần thiết để hạn chế sự can dự của các nước không liên quan. Điều này cho thấy tiến trình COC ngày càng chịu tác động trực tiếp từ cục diện cạnh tranh giữa các nước lớn, thay vì chỉ là vấn đề đàm phán giữa ASEAN và Trung Quốc như giai đoạn đầu.
Thứ ba, trong trường hợp COC được hoàn tất nhiều khả năng đây sẽ là kết quả của một sự thỏa hiệp chính trị hơn là một bước đột phá về pháp lý. Kinh nghiệm từ quá trình thương lượng DOC cho thấy thực tế đồng thuận dễ đạt được đối với các nội dung liên quan đến xây dựng lòng tin hơn là các vấn đề liên quan đến quyền và nghĩa vụ pháp lý. Vì vậy, nội dung chính của một văn kiện COC trong tương lai sẽ tập trung vào việc thiết lập các biện pháp phòng ngừa xung đột như tăng cường trao đổi thông tin, xây dựng đường dây nóng, quy trình thông báo trước đối với một số hoạt động trên biển, hợp tác tìm kiếm cứu nạn, bảo vệ môi trường biển, nghiên cứu khoa học biển. Ngược lại, những nội dung còn tranh cãi như hiệu lực của Phán quyết năm 2016, các yêu sách hàng hải của Trung Quốc, cơ chế cưỡng chế thực thi, quy định về quân sự hóa, hay vai trò của các nước ngoài khu vực sẽ tiếp tục được xử lý bằng công thức ngoại giao theo hướng mềm dẻo, dung hòa hoặc thậm chí để ngỏ nhằm tạo điều kiện cho các bên đạt được đồng thuận chính trị.
Điều này đồng nghĩa với việc ngay cả khi COC được ký kết, văn kiện này cũng khó có khả năng trở thành một cơ chế đủ mạnh để giải quyết tận gốc các tranh chấp chủ quyền và quyền tài phán trên Biển Đông. Thay vào đó, giá trị lớn nhất của COC sẽ nằm ở vai trò quản lý xung đột hơn là giải quyết xung đột. Nếu được thiết kế các nội dung hợp lý, COC có thể góp phần thiết lập các chuẩn mực ứng xử, tăng cường minh bạch và xây dựng lòng tin giữa các bên, qua đó hạn chế tối thiểu xảy ra xung đột quân sự. Tuy nhiên, những vấn đề cốt lõi liên quan đến chủ quyền lãnh thổ, phân định biển, hiệu lực của các cơ chế tài phán quốc tế vẫn sẽ tiếp tục được xử lý thông qua các cơ chế khác ngoài khuôn khổ COC.
Kết luận
Có thể thấy, việc Mỹ và Philippines chủ động khơi lại Phán quyết năm 2016 là một bước đi chiến lược nhằm định hình môi trường pháp lý và chính trị của Biển Đông trong bối cảnh mới. Đối với Philippines, Phán quyết năm 2016 là nền tảng để củng cố vị thế đàm phán, quốc tế hóa tranh chấp và tranh thủ sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế; đối với Mỹ, đây là công cụ để bảo vệ trật tự hàng hải dựa trên luật lệ, kiềm chế các yêu sách hàng hải của Trung Quốc và định hướng nội dung của COC theo hướng phù hợp với UNCLOS 1982. Ngược lại, Trung Quốc tiếp tục coi việc viện dẫn Phán quyết năm 2016 là nỗ lực chính trị nhằm gia tăng sức ép đối với Trung Quốc và không nên để phán quyết này trở thành cơ sở pháp lý của tiến trình đàm phán COC. Chính sự đối lập trong cách tiếp cận đó khiến triển vọng đạt được một COC có tính ràng buộc cao vẫn còn hạn chế. Trong tương lai, COC vẫn sẽ tiếp tục được thúc đẩy như một công cụ quản trị khu vực nhưng chủ yếu nhằm kiểm soát rủi ro và duy trì đối thoại hơn là một cơ chế có khả năng giải quyết dứt điểm các bất đồng về chủ quyền và quyền tài phán trên Biển Đông. Đây đồng thời cũng sẽ trở thành đặc trưng nổi bật của cấu trúc quản trị Biển Đông trong giai đoạn cạnh tranh nước lớn mà các nước ASEAN cần thích nghi lâu dài./.
*: các nước ASEAN khác như Malaysia, Brunei, Indonesia, Việt Nam tuy vẫn đấu tranh cho lợi ích trực tiếp ở Biển Đông nhưng không tạo ra mức độ đối đầu và sức ép lên tiến trình COC lớn như Philippines dưới thời Tổng thống Ferdinand Marcos Jr.
Tác giả: Phạm Quang Hiền
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
