Trong tuần đầu tháng 7/2026, truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ – dẫn đầu là cây bút kỳ cựu Abdulkadir Selvi của tờ Hürriyet – đồng loạt đưa tin Ankara có thể đã/ hoặc sắp hoàn tất, thương vụ chuyển nhượng các tổ hợp phòng không S-400 do Nga sản xuất cho một quốc gia vùng Vịnh, nhiều khả năng là Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) hoặc Qatar. Thông tin xuất hiện chỉ vài ngày sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump, trong chuyến thăm Ankara dự hội nghị thượng đỉnh NATO, tuyên bố Washington sẽ gỡ bỏ các lệnh trừng phạt CAATSA áp lên Thổ Nhĩ Kỳ và để ngỏ khả năng nối lại việc bán tiêm kích F-35. Một thương vụ vũ khí tưởng như mang tính kỹ thuật – bán lại một hệ thống phòng không đã qua sử dụng – hóa ra lại là một mắt xích quan trọng trong một bàn cờ ngoại giao phức tạp, kéo dài gần một thập kỷ, liên quan đến ít nhất bốn thực thể lớn: Thổ Nhĩ Kỳ, Mỹ, Nga và các quốc gia vùng Vịnh, chưa kể những hệ lụy gián tiếp tới tình hình địa chính trị – quân sự quốc tế.
Tính toán của Thổ Nhĩ Kỳ đã thay đổi
Năm 2017, Ankara ký hợp đồng mua bốn tổ hợp S-400 từ Nga, sau khi nhiều lần đàm phán mua hệ thống tương tự của Mỹ hoặc châu Âu gặp nhiều trắc trở. Năm 2019, các tổ hợp đầu tiền bắt đầu được bàn giao cho Thổ Nhĩ Kỳ. Vào thời điểm đó, Thổ Nhĩ Kỳ đang đối mặt với các mối đe dọa tên lửa tầm xa từ khu vực Syria, Iraq, Iran, trong khi quan hệ với Washington đang rạn nứt vì bất đồng ở Syria. Thậm chí, chính Mỹ và các đồng minh NATO cũng được xem là mối đe doạ đối với Thổ Nhĩ Kỳ khi lợi ích cấp bách của Ankara trong khu vực tỏ ra không phù hợp với lợi ích chiến lược của Mỹ. Việc mua S-400 khi đó vừa giải quyết nhu cầu phòng không cấp bách, vừa là một tuyên ngôn về “tự chủ chiến lược” của Ankara – quốc gia luôn muốn cân bằng giữa NATO và các cường quốc khác thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phương Tây.
Sở hữu S-400 trở thành con bài chiến lược giúp Thổ Nhĩ Kỳ đứng vững trước các sóng gió tại thời điểm đó, nhưng đổi lại, cái giá phải trả cũng không nhỏ. Chương trình sản xuất tiêm kích F-35 dành cho Thổ Nhĩ Kỳ bị chấm dứt. Đến tháng 12/2020, Washington chính thức áp lệnh trừng phạt theo Đạo luật Chống lại các đối thủ của Mỹ thông qua trừng phạt (CAATSA), nhắm vào cơ quan mua sắm quốc phòng của Thổ Nhĩ Kỳ[1]. Quốc hội Mỹ sau đó luật hóa một điều kiện nghiêm ngặt trong nhiều năm: Washington không thể bán F-35 cho Ankara chừng nào Thổ Nhĩ Kỳ còn sở hữu S-400. Mỹ lo ngại rằng việc vận hành hệ thống S-400 cùng với F-35 có thể làm tổn hại đến công nghệ nhạy cảm và có tác động tiêu cực tới hoạt động của các máy bay tàng hình trong NATO[2].
Sau nhiều năm từ thời điểm đó, vai trò khu vực của Thổ Nhĩ Kỳ đã thay đổi đáng kể. Ankara trở thành một trong số ít quốc gia duy trì được kênh đối thoại với cả Nga và Ukraine, đóng vai trò trung gian trong các thỏa thuận ngũ cốc, trao đổi tù binh, đồng thời vận dụng Công ước Montreux để hạn chế tàu chiến của cả hai bên đi qua eo biển Bosphorus. Thổ Nhĩ Kỳ cũng là nước cung cấp vũ khí (đặc biệt là máy bay không người lái Bayraktar) cho Ukraine, trong khi vẫn tránh tham gia các lệnh trừng phạt kinh tế chống Nga và duy trì quan hệ năng lượng chặt chẽ với Moskva. Song song đó, ngành công nghiệp quốc phòng nội địa của Thổ Nhĩ Kỳ phát triển vượt bậc: từ máy bay không người lái, tới hệ thống phòng không đa tầng “Vòm Thép” (Steel Dome), và đặc biệt là tiêm kích tàng hình nội địa KAAN – được kỳ vọng trở thành đối thủ cạnh tranh của F-35 trên thị trường xuất khẩu vũ khí, nhất là ở khu vực Nam bán cầu.
Sự phát triển về năng lực quốc phòng cũng như mức độ bị đe doạ khẩn cấp ở thời điểm cuối thập niên thứ hai vừa qua đã giảm đáng kể, sự tự tin của Thổ Nhĩ Kỳ đã gia tăng. Việc giữ lại một con dao găm sắc bén như S-400 dường như không còn cần thiết, nó sẽ trở thành rào cản lớn trong việc cải thiện quan hệ với các nước đồng minh, đặc biệt là Mỹ.
Hơn nữa, cuộc chiến giữa Mỹ, Israel nhằm vào Iran từ cuối tháng 2 đến nay đã bộc lộ sự yếu kém của các hệ thống phòng không trong khu vực. Nhiều nước vùng Vịnh đang tìm kiếm một giải pháp phòng không đủ tin cậy. Vì vậy, Thổ Nhĩ Kỳ có nhu cầu bán và không ít quốc gia vùng Vịnh có nhu cầu mua. Và thậm chí, kể cả khi việc bán S-400 cho một quốc gia vùng Vịnh, sau đó vì bất cứ lý do gì, hệ thống phòng không tối tân này lại được chuyển tiếp cho một quốc gia khác là điều hoàn toàn có khả năng xảy ra. Có quá nhiều quốc gia đang muốn có hệ thống này vì nhiều lí do khác nhau.
Nhiều năm trước, việc sở hữu S-400 mang lại sức răn đe lớn cho Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng giá trị chiến lược của hệ thống phòng không này đã thay đổi theo bối cảnh địa chính trị hiện tại.
Thứ nhất, sự không tương thích của S-400 với nền tảng kỹ thuật quân sự NATO của Thổ Nhĩ Kỳ. Là một thành viên của NATO, nền quốc phòng truyền thống của Thổ Nhĩ Kỳ hầu như đều vận hành theo tiêu chuẩn kỹ thuật của tổ chức này. Các chương trình phát triển công nghiệp quốc phòng của Ankara hầu hết đều dựa trên “chuẩn NATO” bất kể mức độ nội địa hoá là bao nhiêu. Việc tích hợp S-400 vào một hệ thống như vậy là rất khó, chưa kể việc duy trì vận hành S-400 về lâu dài sẽ có nguy cơ mất an toàn dữ liệu do quá trình phải hợp tác với Nga để bảo trì, nâng cấp.
Thứ hai, Thổ Nhĩ Kỳ đã từng bước phát triển các hệ thống thay thế được cho là tương đương, hoặc có thể đảm nhiệm được cơ bản các nhiệm vụ của S-400. Ví dụ, Thổ Nhĩ Kỳ đã tự phát triển được các hệ thống phòng không nội địa (như SİPER). Hơn nữa, trải qua 7 năm vận hành, tên lửa của các tổ hợp S-400 đã đi được nửa vòng đời sử dụng, chi phí bảo trì cũng đang trở thành một vấn đề với Thổ Nhĩ Kỳ.
Thứ ba, S-400 và F-35 đang tạo ra lựa chọn khó khăn cho Ankara. Giữa cái được và mất, thương vụ F-35 đang tỏ ra cần thiết với Thổ Nhĩ Kỳ hơn so với việc giữ lại S-400. Đây không phải là vấn đề kỹ thuật đơn thuần, đây là vấn đề về sức ép địa chính trị. Nhiều giải pháp đã từng được thảo luận giữa Mỹ và Thổ Nhĩ Kỳ về việc “loại bỏ S-400”, nhưng đều không phù hợp với những yêu cầu của cả hai. Cuối cùng, việc bán cho một nước thứ ba là giải pháp duy nhất có thể làm hài lòng cả Washington và Ankara[3]. Thương vụ này vừa mang lại nguồn tài chính lớn vừa có thể gỡ nút thắt ngoại giao cho Ankara.
Về phía Mỹ, việc thúc đẩy thương vụ F-35 cũng mang theo tính toán khác. Washington vừa có thể loại bỏ S-400, loại bỏ các rủi ro mà Nga có thể thu lại được mà còn có thể giải quyết được vấn đề “tự chủ” của Ankara. Trước áp lực trừng phạt, Thổ Nhĩ Kỳ đã đạt được thành công trong việc tự phát triển tiêm kích tàng hình thế hệ mới. Nếu bầu không khí chính trị căng thẳng với đồng minh tiếp diễn, Thổ Nhĩ Kỳ có thể tiếp tục có thêm các thành công mới, tăng tính tự chủ và dần rời xa khỏi quỹ đạo của Mỹ. Do đó, Mỹ có động lực để xuống thang, cùng Thổ Nhĩ Kỳ đạt được những thỏa thuận mới.
Ai thực sự đang muốn có S-400 của Thổ Nhĩ Kỳ?
Theo các nguồn tin quốc tế, hai cái tên được nhắc đến nhiều nhất là UAE và Qatar – hai quốc gia vùng Vịnh vừa trải qua cú sốc an ninh nghiêm trọng trong các đợt leo thang quân sự liên quan đến cuộc chiến giữa Mỹ, Israel với Iran từ cuối tháng 2 đến nay. Cả UAE và Qatar đều đã có quan hệ quốc phòng gắn bó với Ankara: Thổ Nhĩ Kỳ duy trì căn cứ quân sự tại Qatar, còn UAE là một trong những khách hàng lớn của ngành công nghiệp quốc phòng Thổ Nhĩ Kỳ (drone, tàu chiến, các hệ thống pháo). Một nguồn tin từ tờ The Wall Street Journal cho rằng, đã có một đề xuất và bên mua cụ thể sẽ là UAE. Việc bổ sung một lớp phòng không tầm xa độc lập – không nằm dưới sự kiểm soát trực tiếp của Mỹ được xem là hấp dẫn với các nước vùng Vịnh sau khi chứng kiến những lỗ hổng của lá chắn Mỹ trong thực chiến.
Ngoài ra, cũng cần nhắc tới hai kịch bản từng được đề cập trong quá khứ nhưng không thành hiện thực hoặc còn bỏ ngỏ: cựu Bộ trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Cavit Caglar từng gợi ý Ấn Độ hoặc Pakistan là khách hàng tiềm năng (năm 2024)[4]; và bản thân Nga cũng được cho là đã đề nghị mua lại chính các tổ hợp này để tái xuất khẩu cho nước khác – trong đó Ấn Độ, quốc gia đang chờ nhận thêm S-400 từ Nga nhưng bị trì hoãn vì Moskva phải ưu tiên sản xuất phục vụ chiến trường Ukraine.
Tuy nhiên, giới phân tích như Andrew Korybko (Asia Times) lưu ý rằng kịch bản này vấp phải nhiều trở ngại chính trị: Mỹ khó có thể chấp nhận để Thổ Nhĩ Kỳ gián tiếp tiếp tay cho Ấn Độ có thêm S-400, nhất là trong bối cảnh chính quyền Trump đang áp thuế trừng phạt New Delhi vì tiếp tục mua dầu Nga[5]. Vì vậy, phương án chuyển giao cho một nước vùng Vịnh – vốn có quan hệ tốt với cả Washington lẫn Ankara – được đánh giá khả thi hơn nhiều về mặt địa chính trị.
Một điều kiện tiên quyết không thể bỏ qua: theo hợp đồng gốc, việc chuyển nhượng S-400 cần có sự chấp thuận của Nga. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov xác nhận hai nước “vẫn đang duy trì liên lạc” về vấn đề này và gọi đây là “vấn đề hết sức nhạy cảm”[6] – cách nói cho thấy Moskva chưa “bật đèn xanh” chính thức nhưng cũng không phủ nhận khả năng đàm phán. Tuy nhiên, trên thực tế việc Thổ Nhĩ Kỳ bán S-400 không phải là vấn đề nghiêm trọng đối với Nga về mặt chiến lược. Thậm chí, khi chuyển giao S-400 cho Thổ Nhĩ Kỳ, chính Nga cũng đã từng khẳng định có thể bán S-400 cho Mỹ nếu Washington có nhu cầu[7]. Rắc rối chủ yếu đối với Nga nằm ở việc nếu không xử lý hài hòa về mặt chính trị sẽ tạo ra một tiền lệ tiêu cực, ảnh hưởng đến hợp tác kỹ thuật quân sự với các đối tác khác của Moskva.
Như vậy, bản chất của những rắc rối trong thương vụ S-400 của Thổ Nhĩ Kỳ không nằm ở năng lực phòng không của các tổ hợp S-400 – một vấn đề kỹ thuật thuần túy mà nằm ở việc tháo gỡ nút thắt pháp lý và chính trị giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Mỹ. Nói cách khác, cho dù “người mua” trên giấy tờ là UAE hay Qatar, thì cả Ankara và Washington mới là hai bên hưởng lợi lớn nhất. Và đối với Nga, nếu “gật đầu” cho thương vụ này diễn ra cũng không đơn thuần là một cử chỉ thiện chí, mà nhiều khả năng đi kèm những thỏa thuận ngầm khác, chẳng hạn liên quan tới hợp đồng khí đốt giữa hai nước hiện chưa được gia hạn, hoặc những vấn đề liên quan tới Ukraine và ở Trung Đông.
Tác động của việc Thổ Nhĩ Kỳ bán đi S-400
Đối với năng lực quốc phòng của Thổ Nhĩ Kỳ
Lợi ích lớn nhất và rõ ràng nhất là khả năng nối lại chương trình F-35 – dự án Thổ Nhĩ Kỳ đã trả trước khoảng 1,4 tỷ USD cho năm chiếc máy bay hiện đang nằm kho tại Mỹ[8]. Trước đây, khi bắt đầu đạt được thỏa thuận mua F-35, Ankara đã trước khoản tiền nói trên, nhưng khi thương vụ bị đình lại, việc thu hồi tiền của Thổ Nhĩ Kỳ trở nên bất khả thi. Nối lại thương vụ này, ít nhất Thổ Nhĩ Kỳ sẽ không vô cớ mất đi một khoản tiền không nhỏ. Việc dỡ bỏ CAATSA còn mở đường cho Ankara tiếp cận trở lại các hệ thống vũ khí và công nghệ quân sự tiên tiến khác của phương Tây, bao gồm khả năng mua hệ thống Patriot – điều mà chính họ từng bị từ chối gần một thập kỷ trước và là nguyên nhân gián tiếp dẫn tới thương vụ S-400 mua từ Nga. Thổ Nhĩ Kỳ cũng thoát khỏi gánh nặng bảo trì một hệ thống vũ khí gần như không thể tích hợp được theo tiêu chuẩn NATO, đồng thời theo tiết lộ của báo Hürriyet, còn thu về lợi nhuận tài chính từ chính việc bán lại.
Tuy nhiên, việc bán S-400 và tiếp tục hội nhập sâu vào nền tảng quân sự NATO sẽ phải đánh đổi bằng biểu tượng “tự chủ chiến lược” của Thổ Nhĩ Kỳ. Dù vỏ học cho thương vụ này là “bán cho nước thứ ba” thay vì “khuất phục trước sức ép của Mỹ”, vẫn có thể bị nhìn nhận là một bước lùi trong chiến lược cân bằng Đông – Tây mà Ankara theo đuổi suốt gần một thập kỷ. Ngoài ra, ngay cả khi CAATSA được gỡ bỏ, thương vụ F-35 vẫn cần phải vượt qua sự nghi kị trong Quốc hội Mỹ – nơi một nhóm nghị sĩ lưỡng đảng đã nhiều lần công khai phản đối việc bán F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ, viện dẫn lo ngại Ankara vẫn có thể chuyển giao dữ liệu kỹ thuật nhạy cảm cho Nga hoặc Trung Quốc, hay sử dụng F-35 để gây sức ép với các nước NATO khác như Hy Lạp trong tranh chấp lãnh thổ, hoặc triển khai tại khu vực Bắc Cyprus do Thổ Nhĩ Kỳ kiểm soát[9]. Ngoài ra, một số điều khoản dự thảo trong Đạo luật Ủy quyền Quốc phòng năm tài khóa 2027 (NDAA FY2027) còn yêu cầu Bộ Ngoại giao Mỹ phải xác nhận Thổ Nhĩ Kỳ không còn hậu thuẫn Hamas trước khi thương vụ được thông qua – cho thấy con đường trở lại F-35 của Ankara còn nhiều chông gai chứ không tự động hoàn tất chỉ vì đã bán xong S-400. Một rủi ro có thể thấy là Thổ Nhĩ Kỳ có thể vừa mất S-400, vừa không thể nhận được F-35 theo kế hoạch.
Tác động đối với các đối tác sẽ mua S-400
Nếu thương vụ hoàn tất, bên mua sẽ được bổ sung thêm một lớp phòng không tầm xa đáng tin cậy và hoạt động độc lập với cấu trúc chỉ huy của Mỹ. Điều này có ý nghĩa đặc biệt sau khi các nước vùng Vịnh chứng kiến sự cố hệ thống Patriot của Qatar không thể kích hoạt trong điều kiện bị tấn công. Việc sở hữu thêm một hệ thống phòng không đa dạng nguồn gốc giúp các quốc gia này giảm sự phụ thuộc hoàn toàn vào một nhà cung cấp duy nhất, đồng thời tăng khả năng đối phó với các mối đe dọa tên lửa và drone ngày càng phức tạp trong khu vực.
Tuy nhiên, bên mua cũng phải đối mặt với rủi ro tương tự những gì Thổ Nhĩ Kỳ từng trải qua: khả năng bị hạn chế tiếp cận vũ khí công nghệ cao của Mỹ nếu vận hành song song S-400 với các khí tài phương Tây. Chi phí bảo trì và huấn luyện vận hành một hệ thống đã qua sử dụng, cùng những vướng mắc pháp lý liên quan đến việc Nga – bên nắm giữ quyền tái xuất khẩu – có tiếp tục hỗ trợ kỹ thuật, phụ tùng thay thế hay không sau khi hệ thống đổi chủ cũng là một vấn đề lớn. Các nước này cũng chưa thực sự có được nguồn nhân lực có khả năng vận hành các tổ hợp S-400, việc phát huy được toàn bộ khả năng của hệ thống phòng không tối tân sẽ là một bài toán khó cho bên mua. Nếu quan hệ với Nga trở nên xấu đi, S-400 có thể trở nên vô hại khi không được sự hỗ trợ về kỹ thuật từ các chuyên gia Nga.
Mỹ có thể thu hoạch được gì
Đối với Washington, đây sẽ là một chiến thắng ngoại giao rõ rệt.
Thứ nhất, Mỹ sẽ đạt được mục tiêu theo đuổi suốt bảy năm: loại bỏ hoàn toàn sự hiện diện của khí tài quân sự Nga trên lãnh thổ một đồng minh NATO quan trọng bậc nhất trong khu vực – Thổ Nhĩ Kỳ hiện là lực lượng lục quân lớn thứ hai trong khối.
Thứ hai, việc dỡ CAATSA và nối lại bán F-35, Patriot cho Ankara mở ra một thị trường vũ khí trị giá hàng tỷ USD cho các tập đoàn quốc phòng Mỹ như Lockheed Martin và Raytheon – nguồn thu đáng kể trong bối cảnh cạnh tranh xuất khẩu vũ khí toàn cầu ngày càng gay gắt. Điều này cũng sẽ khiến Ankara tiếp tục phụ thuộc nhiều hơn vào Washington.
Thứ ba, về mặt địa chính trị, một Thổ Nhĩ Kỳ không còn S-400 sẽ giúp củng cố sự gắn kết của sườn phía nam NATO, đặc biệt trong bối cảnh hành lang chiến lược mới (TRIPP) đang hình thành dọc biên giới phía nam nước Nga – một khu vực mà Washington muốn tăng cường ảnh hưởng quân sự – kinh tế đối trọng với Moskva.
Dù vậy, không phải mọi thứ đều suôn sẻ với Mỹ. Việc trang bị F-35 – dòng tiêm kích tàng hình tối tân nhất của Mỹ – cho một quốc gia vẫn duy trì quan hệ gần gũi với Nga tiềm ẩn rủi ro an ninh dài hạn mà giới chuyên gia quốc phòng Mỹ liên tục cảnh báo: nguy cơ rò rỉ dữ liệu kỹ thuật, khả năng Ankara dùng F-35 gây sức ép với đồng minh NATO khác, hay tình huống máy bay Mỹ hiện diện tại các khu vực tranh chấp như Bắc Cyprus. Và nếu tiếp tục trì hoãn thương vụ F-35, uy tín của Mỹ sẽ suy giảm.
Ukraine có thể tận dụng được gì từ thương vụ này?
Ukraine không phải là bên tham gia trực tiếp vào thương vụ, nhưng vẫn có thể hưởng lợi gián tiếp ở một số khía cạnh.
Trước hết, việc một đồng minh NATO như Thổ Nhĩ Kỳ chính thức từ bỏ vũ khí do Nga sản xuất, đổi lấy sự hội nhập sâu hơn vào hệ thống vũ khí phương Tây, tạo thêm một tiền lệ chính trị có lợi cho Kiev trong nỗ lực thuyết phục các đối tác NATO còn do dự siết chặt hơn nữa quan hệ quốc phòng với Nga. Đồng thời, việc Ankara ngày càng gắn bó với hệ sinh thái vũ khí Mỹ – NATO, thay vì duy trì thế cân bằng mơ hồ như trước, về lý thuyết có thể khiến vai trò trung gian “hai mặt” của Thổ Nhĩ Kỳ giữa Nga và Ukraine dịch chuyển nhẹ theo hướng nghiêng về phương Tây, có lợi hơn cho Kiev, dù Ankara nhiều khả năng vẫn sẽ cố gắng giữ vai trò hòa giải để không đánh mất đòn bẩy ngoại giao với cả hai bên.
Ngoài ra, mặc dù việc Thổ Nhĩ Kỳ bán S-400 không liên quan nhiều đến vấn đề kỹ thuật, nhưng Ukraine cũng có thể lợi dụng vấn đề này phục vụ cho mặt trận tuyên truyền, hạ thấp uy tín của Nga trong bối cảnh chiến sự đang không có nhiều tiến triển tích cực cho Kiev.
Tác động đối với Nga
Đối với Nga, nếu Moskva đồng ý cho phép Thổ Nhĩ Kỳ bán S-400 cho bên thứ ba họ có thể có được một khoản đền bù hoặc lợi ích địa chính trị đi kèm. Đồng thời, họ vẫn sẽ bảo lưu được hình ảnh của một nước lớn, có tiếng nói “định đoạt” về số phận của các khí tài quân sự đã bán cho các đối tác. Uy tín trong thị trường quân sự không suy giảm quá lớn so với những gì truyền thông đã tô vẽ.
Tuy vậy, thương vụ này cũng sẽ tạo ra một tổn thất về mặt biểu tượng. Việc bán được S-400 cho một thành viên NATO như Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 2017 từng được xem là thắng lợi ngoại giao lớn của Nga, bởi nó tạo ra một vết rạn nứt hiếm có trong khối liên minh quân sự do Mỹ dẫn dắt. Nếu giờ đây Ankara chính thức từ bỏ hệ thống này để đổi lấy F-35 và hội nhập sâu hơn với phương Tây, “chiến thắng” mang tính biểu tượng đó của Nga sẽ dần bị lãng quên. Cũng có thể nói rằng, NATO đã bớt rạn nứt hơn, ít nhất là ở thời điểm hiện tại.
Ngoài ra, việc chuyển S-400 sang một nước thứ ba ở vùng Vịnh cũng có thể đặt ra mối lo ngại về khả năng kiểm soát công nghệ và bí mật quân sự của Nga. Mặc dù mối lo ngại này không phải là quá lớn bởi quan điểm của Nga trong việc xuất khẩu các hệ thống vũ khí tối tân như S-400 là khá cởi mở. Moskva không ngại việc sẵn sàng bán cho các nước phương Tây có quan hệ đồng minh với Mỹ.
Tác động đến quan hệ Thổ Nhĩ Kỳ – Nga
Quan hệ Ankara – Moskva vốn được xây dựng trên tinh thần thực dụng, “hợp tác trong bất đồng” – hai nước duy trì lợi ích chung về năng lượng, du lịch, xây dựng, nhưng cũng có lập trường trái ngược tại nhiều điểm nóng như Syria, Libya, Nagorno-Karabakh, và gần đây nhất là chính cuộc chiến Ukraine. Việc Thổ Nhĩ Kỳ bán đi S-400 – biểu tượng hợp tác quốc phòng lớn nhất giữa hai nước chắc chắn sẽ là một phép thử cho mối quan hệ thực dụng này.
Nếu thương vụ diễn ra suôn sẻ với sự đồng thuận (dù ngầm) của cả hai bên, kèm theo các thỏa thuận đền bù thỏa đáng, quan hệ song phương nhiều khả năng vẫn được duy trì ổn định – bởi cả Ankara lẫn Moskva đều có động cơ để không đẩy mâu thuẫn đi quá xa: Thổ Nhĩ Kỳ cần Nga trong việc ổn định cục diện khu vực (Syria, Kavkaz, Biển Đen), còn Nga cần Thổ Nhĩ Kỳ như một cửa ngõ thương mại – năng lượng quan trọng giữa lúc căng thẳng leo thang với phương Tây. Ngược lại, nếu quá trình đàm phán đổ vỡ hoặc Nga cảm thấy bị “qua mặt” trong thương vụ, nguy cơ rạn nứt lòng tin là hoàn toàn có thể xảy ra. Các nhóm lãnh đạo ở cả hai nước đều tồn tại những quan điểm khác nhau về vấn đề này.
Tuy vậy, xét tổng thể các yếu tố, thương vụ này không quá khó để có thể đạt được đồng thuận giữa tất cả các bên. Đây không phải là thời điểm khó khăn đối với cả hai nước. Nga và Thổ Nhĩ Kỳ thậm chí đã từng có những thời điểm đứng bên bờ vực chiến tranh (ví dụ sự kiện tiêm kích F-16 của Thổ Nhĩ Kỳ bắn hạ cường kích Su-24 của Nga năm 2015), nhưng cả hai vẫn vượt qua căng thẳng, duy trì mối quan hệ cộng sinh đặc biệt này.
Ankara nhiều khả năng sẽ tiếp tục chiến lược “đa dạng hóa” quan hệ đối tác quốc phòng – vừa khôi phục quan hệ với Mỹ thông qua thương vụ F-35, vừa không cắt đứt hoàn toàn hợp tác kinh tế với Nga, đúng như cách nước này đã hành xử suốt cuộc chiến Ukraine: không tham gia trừng phạt Nga nhưng vẫn bán vũ khí cho Ukraine, duy trì kênh đối thoại với cả Moskva và Kiev.
Theo đó, việc bán S-400 nên được nhìn nhận là một điều chỉnh chiến thuật để giải quyết một vấn đề cụ thể và cấp bách trước mắt, đó là cải thiện mối quan hệ với Washington nhưng chắc chắn không phải là “đoạn tuyệt” với Nga.
Vấn đề đặt ra đối với Việt Nam
Các động thái xoay quanh vấn đề S-400 của Thổ Nhĩ Kỳ vốn không liên quan trực tiếp đến Việt Nam, nhưng chắc chắn sẽ đặt ra những vấn đề cần xem xét nghiêm túc.
Nền tảng kỹ thuật quân sự của Việt Nam hiện nay mang dấu ấn lớn từ nền tảng khoa học – kỹ thuật quân sự của Nga (trước đây là Liên Xô). Các phương tiện quân sự chiến lược của Việt Nam phần lớn có nguồn gốc từ Nga. Do vậy, việc xuất hiện một “ngoại lệ” nằm ngoài/ hoặc không thể tích hợp với nền tảng kỹ thuật quân sự hiện có sẽ tạo ra một vấn đề lớn cả về mặt chính trị lẫn kỹ thuật quân sự.
Mặc dù Việt Nam theo đuổi chính sách Bốn không, trung lập, nỗ lực cân bằng quan hệ với các nước lớn, nhưng các chính sách này vốn được vận hành thuận lợi nhờ việc đảm bảo không phát sinh các xung khắc mới về quân sự. Sự xuất hiện của một phương tiện quân sự chiến lược khác biệt sẽ tạo ra tình thế tiến thoái lưỡng nan cho hoạt động đối ngoại quốc phòng. Điều đó hoàn toàn không có lợi đối với môi trường ngoại giao hiện có của Việt Nam, bố cục cân bằng trong quan hệ với các nước lớn của Việt Nam có thể bị ảnh hưởng.
Với quy mô kinh tế chưa đủ lớn, gánh nặng tài chính phát sinh từ sự “đa dạng” quá lớn về kĩ thuật quân sự ở tầm chiến lược sẽ gây ảnh hưởng lớn đến lộ trình hiện đại hoá quốc phòng của Việt Nam, khiến lộ hình hiện đại hoá kém bền vững hơn. Hơn nữa, không chỉ liên quan đến vấn đề tài chính, việc chuẩn bị về mặt con người để thích nghi với sự đa dạng này cũng là một rào cản không nhỏ. Tính thiếu thống nhất trong bộ máy tổ chức có thể sẽ xuất hiện, ảnh hưởng đến các hoạt động quốc phòng nói chung của Việt Nam.
Ngoài ra, tác động về mặt dư luận cũng không có lợi đối với Việt Nam. Một hiện tượng tương tự như “vấn đề S-400” của Thổ Nhĩ Kỳ nếu xuất hiện ở Việt Nam sẽ tạo ra sự phân hoá mạnh trong dư luận, có thể khiến sự đồng thuận xã hội bị rạn nứt, ảnh hưởng đến thế trận quốc phòng toàn dân.
Kết luận
Ý định bán S-400 của Thổ Nhĩ Kỳ nhìn bề ngoài chỉ là việc chuyển nhượng bốn tổ hợp phòng không đã qua sử dụng từ Ankara sang một quốc gia vùng Vịnh. Nhưng thực chất, đây là một nước cờ đa tầng phức tạp, nơi lợi ích thực sự không nằm ở giá trị quân sự của hệ thống vũ khí, mà nằm ở việc tháo gỡ một nút thắt ngoại giao đã kéo dài gần một thập kỷ giữa Ankara và Washington.
Trước mắt, người hưởng lợi rõ ràng nhất là Thổ Nhĩ Kỳ (với triển vọng trở lại chương trình F-35 và bình thường hóa quan hệ quốc phòng với Mỹ) và Mỹ (với việc loại bỏ khí tài Nga khỏi lãnh thổ một đồng minh NATO trọng yếu, đồng thời mở ra thị trường vũ khí mới cho các tập đoàn quốc phòng). Bên mua trực tiếp – nhiều khả năng là UAE hoặc Qatar – nhận được một lớp phòng không bổ sung trong bối cảnh an ninh khu vực bất ổn. Tuy nhiên, cho dù thương vụ này thành công thì đó mới chỉ là nước cờ khởi động trong tính toán đa tầng phức tạp của các bên. Lợi ích có được sau đó vẫn còn phụ thuộc vào phản ứng tiếp theo ở mỗi quốc gia liên quan.
Nga, có thể thu về một khoản lợi ích vật chất hoặc các ràng buộc chính trị nhất định, nhưng phải chấp nhận đánh đổi biểu tượng ngoại giao quan trọng mà thương vụ S-400 từng mang lại. Còn Ukraine, dù không phải là bên tham gia, vẫn có thể tận dụng sự kiện này phục vụ tuyên truyền nhằm hạ thấp uy tín của Nga. Tuy nhiên, cho đến khi có xác nhận chính thức từ cả bốn phía – Ankara, Washington, Moskva và bên mua – toàn bộ bức tranh này vẫn nên được nhìn nhận như một diễn biến đang tiếp diễn, với nhiều chi tiết có thể còn thay đổi trong thời gian tới./.
Tác giả: Hoàng Hải
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo:
[1] Michael R. Pompeo, The United States Sanctions Turkey Under CAATSA 231, https://2017-2021.state.gov/the-united-states-sanctions-turkey-under-caatsa-231/
[2] Gizem Nisa Demir (2026), What are CAATSA sanctions and what could lifting them mean for Türkiye?, https://www.aa.com.tr/en/turkiye/explainer-what-are-caatsa-sanctions-and-what-could-lifting-them-mean-for-turkiye/3991114
[3] Firat Kozok, Selcan Hacaoglu (2026), Turkey Seeks to Offload Russian Weapon to Secure F-35 Access, https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-07-10/turkey-seeks-russian-ok-for-s-400-exit-to-unlock-f-35-purchase
[4] Turkiye Today (2024), Former Minister of State Caglar urges Türkiye to abandon S-400 systems, https://www.turkiyetoday.com/turkiye/former-minister-urges-turkiye-to-abandon-s-400-systems-36734?s=1
[5] Andrew Korybko (2025), Turkey’s S-400s could be headed to India via Russia, https://asiatimes.com/2025/09/turkeys-s-400s-could-be-headed-to-india-via-russia/
[6] Tass (2026), Russia remains in contact with Turkey on S-400 issue — Kremlin, https://tass.com/politics/2158651
[7] Washington Post (2018), Q&A: Sanctioned Putin ally holds out hope that Trump will boost Russia ties, https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2018/02/10/qa-sanctioned-putin-ally-holds-out-hope-that-trump-will-boost-russia-ties/?utm_term=.3d03e42a1a93
[8] Hurriyet Daily News (2021), Turkey stakes its claim over F-35 payment: Erdoğan, https://www.hurriyetdailynews.com/turkey-stakes-its-claim-over-f-35-payment-erdogan-168795
[9] Laura Kelly and Filip Timotija (2026), Trump, eyeing F-35 reversal for Turkey, faces growing pressure ahead of NATO summit, https://thehill.com/policy/defense/5955871-trump-turkey-nato-f35-pushback/
[10] Jared Malsin , Robbie Gramer and Summer Said (2026), Turkey Aims to Offload Russian Air-Defense System as It Seeks to Buy U.S. F-35s, https://www.wsj.com/world/turkey-aims-to-offload-russian-air-defense-system-as-it-seeks-to-buy-u-s-f-35s-70d05162
