“Tre già, măng mọc” - một quy luật tưởng như giản dị, nhưng trong chính trị, sự chuyển giao từ thế hệ lãnh đạo này sang thế hệ khác chưa bao giờ là một quá trình đơn giản. Những đồn đoán mới nhất về sức khỏe của Tập Cận Bình đã một lần nữa đưa câu hỏi về “hậu Tập” trở lại. Sau hơn một thập niên quyền lực tập trung quanh cá nhân Tập Cận Bình, sự chuyển giao trong tương lai sẽ không chỉ đặt ra câu hỏi về người kế nhiệm, mà còn là phép thử đối với khả năng duy trì ổn định, vận hành bộ máy và bảo đảm tính liên tục của hệ thống chính sách Trung Quốc.
Bối cảnh
Cuối tháng 9/2026, ngay trước thềm chuyến thăm cấp nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch Tập Cận Bình tới Mỹ (23-25/9), những thông tin đồn đoán về sức khỏe của ông Tập một lần nữa xuất hiện và thu hút sự chú ý. Trước đó, trong hai ngày từ 12-13/9/2026, Trung Quốc tham dự Hội nghị Thượng đỉnh BRICS lần thứ 18 tại New Delhi, Ấn Độ. Tại đây, ông Tập Cận Bình tham dự các phiên họp của hội nghị và có cuộc gặp với Thủ tướng Narendra Modi bên lề sự kiện. Tuy nhiên, đến tối ngày 12/9, ông Tập không tham dự tiệc gala do Thủ tướng Modi chủ trì tại Bharat Mandapam. Theo thông tin từ báo Mint – một trong những trang báo kinh doanh lớn của Ấn Độ cho biết nguyên nhân khi đó chưa được xác định rõ, dù các nguồn tin thân cận cho biết ông đã trở về khách sạn để nghỉ [1].
Đáng chú ý, sự việc diễn ra trong bối cảnh chuyến thăm Mỹ của ông Tập đã được lên kế hoạch từ trước, sau khi Nhà Trắng hồi tháng 5 xác nhận Tổng thống Donald Trump sẽ đón ông Tập tới Mỹ vào mùa thu. Tuy nhiên, phải đến ngày 21/9, thời gian cụ thể của chuyến thăm mới được Bộ Ngoại giao Trung Quốc (MFA) chính thức công bố. Khoảng trống thông tin này sau đó ngay lập tức trở thành một trong những điểm được các nguồn không chính thức viện dẫn khi lan truyền đồn đoán về sức khỏe của ông Tập.
Nguồn tin và xu hướng lan truyền tin đồn
Thông tin này chủ yếu bắt nguồn từ các bài đăng trên mạng xã hội quốc tế, đặc biệt là nền tảng X (trước đây là Twitter). Một trong những nguồn đầu tiên là bài đăng của Tạ Vạn Quân – một nhân vật hoạt động chính trị người Trung Quốc ở nước ngoài. Tài khoản này sau đó tiếp tục đăng tải các cáo buộc chưa được xác thực về phản ứng của ông Modi tại hội nghị và việc ông Tập được cho là được đưa tới Bệnh viện 301 ở Bắc Kinh cấp cứu.
Nhìn chung, các lập luận này dựa trên việc ghép nối một loạt tín hiệu có thật nhưng chưa đủ sức xác định về mặt y tế. Trước hết, tại phiên khai mạc Hội nghị BRICS ngày 12/9, khi Thủ tướng Narendra Modi đang phát biểu, ông bất ngờ dừng lại, quay về phía ông Tập và hỏi “Is it okay?”; ông Tập sau đó gật đầu và phiên phát biểu tiếp tục. Một số nguồn cho rằng khoảnh khắc này có thể liên quan đến vấn đề thiết bị phiên dịch hoặc microphone, nhưng trên mạng xã hội, điều này nhanh chóng được diễn giải thành dấu hiệu ông Tập “không ổn” về sức khỏe [2]. Mảnh ghép thứ hai là việc ông Tập không tham dự tiệc gala BRICS tối 12/9. Đây là sự kiện có thật, song nguyên nhân ban đầu không được phía Trung Quốc hoặc Ấn Độ công bố. Một số nguồn truyền thông dẫn lời những người am hiểu sự việc cho rằng ông Tập không khỏe và trở về khách sạn nghỉ ngơi; tuy nhiên, ngay cả tờ Wall Street Journal cũng không có thông tin xác nhận ông mắc bệnh nghiêm trọng, bị đột quỵ hay ngất xỉu [3]. Chính khoảng trống giữa “ông Tập thực sự vắng mặt” và “vì sao ông vắng mặt” đã tạo điều kiện để các giả thuyết về sức khỏe được đưa vào cùng một câu chuyện.
Từ hai dấu hiệu trên, một số tài khoản tiếp tục bổ sung các hình ảnh và sự kiện khác để tạo thành một chuỗi bằng chứng. Chẳng hạn, hình ảnh ông Tập lên máy bay sau khi kết thúc chuyến thăm Ấn Độ được một số tài khoản diễn giải là ông đi lại khó khăn, bước không vững hoặc phải vịn vào người khác. Một số nhân vật chỉ trích chính quyền Trung Quốc cũng góp phần khuếch tán các suy đoán về sức khỏe của ông Tập như nhà bình luận người Mỹ Gordon G. Chang hay nhà hoạt động người Hoa ở hải ngoại Tăng Nhất Phàm dẫn lời một người được bà giới thiệu là cựu quan chức Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ), suy đoán ông Tập có thể bị teo tiểu não [4].
Thực tế, đây không phải lần đầu những đồn đoán về sức khỏe và khả năng duy trì quyền lực của ông Tập xuất hiện tại thời điểm diễn ra các sự kiện chính trị quan trọng. Trước thềm Đại hội XX của ĐCSTQ năm 2022, mạng xã hội từng lan truyền tin đồn cho rằng ông bị đảo chính và quản thúc tại gia; những tin đồn này xuất hiện trong bối cảnh ông vắng mặt trước công chúng sau Hội nghị Thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) và được lan truyền mạnh trên Twitter, trong đó một số nguồn có liên hệ với phong trào Pháp Luân Công [5]. Tháng 8/2023, việc ông bất ngờ vắng mặt tại Diễn đàn Doanh nghiệp BRICS ở Johannesburg dù đã được lên lịch phát biểu tiếp tục làm dấy lên suy đoán về tình trạng sức khỏe. Vài tuần sau, việc ông không tham dự Hội nghị G20 tại New Delhi càng thu hút sự chú ý, dù các nguồn tin quốc tế cũng đưa ra những cách lý giải khác, trong đó có quan hệ Trung – Ấn và các cân nhắc ngoại giao [6]. Đến tháng 7/2024, các bài đăng trên mạng xã hội tiếp tục cáo buộc ông Tập bị đột quỵ trong một cuộc họp của Đảng; tuy nhiên, Reuters xác minh những hình ảnh được dùng để làm bằng chứng thực tế được chụp từ tháng 3/2024 và cho biết không có bằng chứng đáng tin cậy hoặc xác nhận chính thức về việc ông bị đột quỵ tại thời điểm đó [7]. Sang năm 2025, những nội dung chú ý đến tình trạng thể chất, dáng đi của ông vẫn tiếp tục xuất hiện, dù chưa hình thành một vụ việc tương tự các đợt tin đồn trước. Thậm chí, cuộc trò chuyện giữa ông Tập và Tổng thống Nga Vladimir Putin về tuổi thọ, ghép tạng và khả năng con người sống tới 150 tuổi tại lễ duyệt binh ở Bắc Kinh tháng 9/2025 cũng thu hút sự quan tâm của truyền thông quốc tế [8].
Dễ nhận thấy, các đồn đoán này có sự liên tục và tính lặp lại cao. Chúng thường xuất hiện trước hết trên mạng xã hội, đặc biệt là X, hoặc từ các tài khoản của cộng đồng người Hoa hải ngoại và một số mạng lưới truyền thông đối lập với Bắc Kinh, thay vì bắt nguồn từ các hãng thông tấn lớn. Riêng đối với ông Tập, chưa có nguồn độc lập đáng tin cậy xác nhận cáo buộc đột quỵ hoặc nhập viện và thực tế Tập Cận Bình vẫn thực hiện chuyến thăm cấp nhà nước tới Mỹ và hội đàm với Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng. Ngược lại, bài đăng của nguồn khởi phát đã bị X gắn nhãn là “Community Note” (tạm dịch: Ghi chú cộng đồng) nhằm chỉ ra thông tin gây hiểu lầm trong bài đăng. Về phía Ấn Độ, ngày 17/9, Bộ Ngoại giao Ấn Độ (MEA) thông qua tài khoản Fact Check đã cảnh báo các bài đăng liên quan đến tình trạng sức khỏe của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphosa là “gây hiểu lầm” và mang tính “ác ý” [9]. Tuy nhiên, Indian Express đồng thời lưu ý rằng phía Nam Phi xác nhận ông Ramaphosa thực sự gặp vấn đề sức khỏe sau khi tham dự Hội nghị BRICS và được khuyến nghị nghỉ ngơi, qua đó cho thấy tuyên bố của MEA cần được hiểu trong phạm vi kiểm chứng các cáo buộc lan truyền trên mạng, chứ không phải một xác nhận rằng mọi thông tin về tình trạng sức khỏe của các lãnh đạo đều không có cơ sở.
Nếu Trung Quốc bước vào giai đoạn “hậu Tập”
Dù những tin đồn hiện nay có đúng hay không, bài toán kế nhiệm Tập Cận Bình cuối cùng vẫn là vấn đề không thể né tránh. Sức khỏe chỉ có thể khiến câu hỏi này xuất hiện sớm hơn; còn về bản chất, mọi hệ thống chính trị đều phải đối mặt với việc chuyển giao quyền lực khi người lãnh đạo không còn khả năng hoặc không còn điều kiện tiếp tục cầm quyền.
Nội bộ lãnh đạo Trung Quốc sẽ ưu tiên duy trì sự thống nhất của hệ thống
Trong nội bộ ĐCSTQ, vấn đề trước hết sẽ là duy trì tính liên tục của quyền lực và ngăn quá trình chuyển giao biến thành cạnh tranh quyền lực công khai. Bài toán này đặc biệt phức tạp bởi Tập Cận Bình đồng thời nắm giữ ba vị trí trung tâm của hệ thống chính trị Trung Quốc: Tổng Bí thư ĐCSTQ, Chủ tịch nước và Chủ tịch Quân ủy Trung ương. Ba vị trí này không có cùng một cơ chế kế nhiệm, khiến một sự thay đổi đột ngột ở vị trí trung tâm không thể được giải quyết chỉ bằng một quy trình duy nhất.
Ở cấp nhà nước, Điều 84 Hiến pháp Trung Quốc quy định khi chức vụ Chủ tịch nước bị khuyết, Phó Chủ tịch nước sẽ kế nhiệm – hiện nay là Hàn Chính; nếu cả Chủ tịch và Phó Chủ tịch cùng khuyết, Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội sẽ tạm thời thực hiện chức vụ Chủ tịch nước cho đến khi Quốc hội bầu bổ sung. Trong khi đó, đối với vị trí Tổng Bí thư, Điều 23 Điều lệ ĐCSTQ quy định Tổng Bí thư do Hội nghị Trung ương bầu từ các thành viên Thường vụ Bộ Chính trị; cùng điều này quy định thành phần Quân ủy Trung ương do Trung ương Đảng quyết định và Chủ tịch Quân ủy chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động của cơ quan này. Bên cạnh đó, Điều 62(6) Hiến pháp trao cho Quốc hội quyền bầu Chủ tịch Quân ủy Trung ương, trong khi Điều 93 xác lập chế độ Chủ tịch chịu trách nhiệm của Quân ủy Trung ương.
Như vậy, quy định pháp lý có thể nhanh chóng xử lý sự khuyết chức của Chủ tịch nước, nhưng không tự động xác định người kế nhiệm của ông Tập trên cả ba cương vị. Vì thế, trong trường hợp xấu nhất nếu ông Tập đột ngột qua đời hoặc mất khả năng lãnh đạo mà chưa có phương án kế nhiệm rõ ràng, việc lựa chọn Tổng Bí thư và Chủ tịch Quân ủy Trung ương sẽ phải được xử lý trong Trung ương. Thực tế, những người cuối cùng – hoặc một người nắm ba vị trí này hoàn toàn có thể được quyết định thông qua thương lượng không chính thức giữa các tinh hoa Đảng. Trong một kịch bản như vậy, vai trò của Ban Thường vụ Bộ Chính trị cũng có thể trở nên đặc biệt quan trọng. Financial Times từng dẫn lời Frank Pieke khi so sánh nguy cơ này với những cuộc đấu tranh quyền lực từng diễn ra sau cái chết của Stalin [10]. Vì thế, trong một tình huống đặc biệt bất ổn, các quy định của Điều 23 có thể được diễn giải theo hướng cho phép Trung ương nhanh chóng tổ chức quá trình lựa chọn lãnh đạo mới, nhưng một người kế nhiệm vẫn cần tạo dựng sự ủng hộ rộng rãi trong Trung ương để tránh làm quá trình chuyển giao trở thành một cuộc tranh chấp công khai.
Chính vì vậy, một kịch bản ít phụ thuộc vào xử lý khẩn cấp là Tập Cận Bình chuẩn bị trước một người kế nhiệm và từng bước tạo điều kiện để người này tiếp quản cả ba vị trí. Trước Đại hội XX, Đinh Tiết Tường và Trần Mẫn Nhĩ từng được giới quan sát đặc biệt chú ý, chủ yếu nhờ quan hệ gần gũi với ông Tập, độ tuổi phù hợp để tiếp tục ở lại Ban Thường vụ sau năm 2027 và khả năng được đưa vào các vị trí chuẩn bị cho vai trò lãnh đạo cao nhất. Đinh Tiết Tường khi đó nổi bật nhờ thời gian dài làm việc sát với Tập Cận Bình, trong khi Trần Mẫn Nhĩ được chú ý bởi quá trình thăng tiến nhanh dưới thời ông Tập. Sau Đại hội XX, phạm vi suy đoán tiếp tục mở rộng: Lý Cường, với vị trí số hai trong Thường vụ Bộ Chính trị, và Thái Kỳ, một trong những cộng sự thân cận nhất của ông Tập, được một số học giả và nhà phân tích xem là những cái tên cần theo dõi trong trường hợp chuyển giao đột ngột [11]; trong khi các lãnh đạo như Doãn Lực và Trần Văn Thanh cũng xuất hiện trong các phân tích dài hạn về thế hệ lãnh đạo tiếp theo.
Cho đến nay, chưa có thông tin công khai chính thức xác nhận người kế nhiệm của Tập Cận Bình và câu hỏi “ai sẽ kế nhiệm?” vẫn chưa thể có câu trả lời rõ ràng. Việc chưa công khai xác định người kế nhiệm cũng có thể được lý giải từ một nghịch lý phổ biến của quá trình kế nhiệm trong các hệ thống tập quyền. Một mặt, một người kế nhiệm được chuẩn bị từ sớm có thể giúp quá trình chuyển giao diễn ra có trật tự và giảm nguy cơ tranh chấp khi nhà lãnh đạo rời khỏi vị trí. Mặt khác, để có thể thực sự tiếp quản quyền lực, người kế nhiệm phải được trao đủ vị thế, nguồn lực và uy tín chính trị; chính quá trình đó lại có thể tạo ra một trung tâm quyền lực mới ngay bên cạnh nhà lãnh đạo đương nhiệm, tức “thế lưỡng nan về kế nhiệm” [12]. Chính nghịch lý đó cũng khiến khả năng Tập Cận Bình đã âm thầm sàng lọc hoặc chuẩn bị một người kế nhiệm không thể bị loại trừ, dù hiện chưa có bằng chứng công khai để xác định đó là ai. Việc không công khai một người kế nhiệm không nhất thiết đồng nghĩa với việc quá trình lựa chọn chưa diễn ra. Trong một hệ thống quyền lực được cá nhân hóa cao, nhà lãnh đạo hoàn toàn có thể có động cơ giữ kín quá trình.
Khoảng trống quyền lực có thể làm thay đổi cách Trung Quốc ra quyết định
Dưới thời Tập Cận Bình, mô hình hoạch định chính sách của Trung Quốc ngày càng nhấn mạnh “thiết kế tầng đỉnh”, theo đó các định hướng cải cách lớn được xác lập và điều phối từ cấp Trung ương Đảng. Nghiên cứu về Ủy ban Trung ương về Cải cách toàn diện và sâu rộng (CCCDR) cho thấy cơ chế này giúp tập trung hóa việc xác lập chương trình nghị sự và hình thành chính sách cải cách, đồng thời tăng cường chỉ đạo, giám sát đối với các cơ quan cấp dưới. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra một nghịch lý rằng, dù việc hoạch định ở cấp trung ương trở nên nhất quán hơn, chỉ đạo từ trên xuống không bảo đảm chính sách được thực thi hiệu quả tại địa phương do khác biệt về điều kiện và nguồn lực [13].
Trường hợp Kế hoạch hành động ba năm cải thiện môi trường sống nông thôn cho thấy rõ sự phụ thuộc giữa định hướng trung ương và năng lực thực thi. Vấn đề cải thiện môi trường nông thôn đã được Tập Cận Bình thúc đẩy từ khi ông còn là Bí thư Tỉnh ủy Chiết Giang năm 2003, nhưng phải đến năm 2017, sau khi được đưa vào chương trình nghị sự cải cách cấp trung ương, kế hoạch hành động quốc gia mới được thông qua. Việc triển khai sau đó cần sự tham gia phối hợp của 18 bộ, ủy ban và các chính quyền địa phương [13]. Từ đó cho thấy trung tâm lãnh đạo có thể đưa một vấn đề vào chương trình nghị sự quốc gia và huy động bộ máy thực thi, nhưng việc chuyển hóa định hướng thành kết quả cụ thể vẫn phụ thuộc vào sự phối hợp liên ngành và mức độ thích ứng với điều kiện địa phương.
Từ cơ chế đó, có thể xây dựng hai giả định về tác động của một khoảng trống quyền lực sau ông Tập. Nếu người kế nhiệm được chuẩn bị trước và duy trì các cơ chế điều phối hiện hành, các chương trình cải cách đã được phê duyệt có thể tiếp tục được triển khai theo kế hoạch; khi đó, thay đổi nhân sự ở cấp cao chưa chắc làm thay đổi đáng kể quy trình ra quyết định. Ngược lại, nếu chuyển giao diễn ra đột ngột và chưa hình thành được thẩm quyền lãnh đạo mới rõ ràng, các cơ quan có thể phải chờ xác nhận về ưu tiên chính trị, đầu mối điều phối hoặc trách nhiệm thực hiện. Với những chính sách liên quan đến nhiều bộ ngành và địa phương, sự bất định này có thể biểu hiện qua việc rà soát lại kế hoạch, điều chỉnh tiến độ hoặc thay đổi cách phân công nhiệm vụ. Đây là suy luận từ cấu trúc hoạch định và thực thi hiện nay, chứ không phải bằng chứng cho thấy các chương trình cụ thể chắc chắn sẽ bị đình trệ.
Cũng cần tránh giả định rằng tập trung hóa đồng nghĩa với việc toàn bộ chính sách đều được quyết định trực tiếp bởi một cá nhân bởi chính quyền cấp dưới vẫn có thể đổi mới hoặc điều chỉnh cách thực hiện, dù phản ứng có thể mang tính hình thức hoặc làm sai lệch mục tiêu ban đầu. Vì vậy, khoảng trống quyền lực có thể làm thay đổi không chỉ ai quyết định, mà còn cách quyết định được tiếp nhận và thực hiện.
Tính liên tục và bất định trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc
Trong hơn một thập niên dưới thời Tập Cận Bình, an ninh quốc gia, hiện đại hóa quân đội, tự chủ công nghệ và cạnh tranh chiến lược với Mỹ ngày càng được nhấn mạnh trong chương trình nghị sự của Trung Quốc. Tuy nhiên, các ưu tiên này không đồng nhất với lựa chọn cá nhân của ông Tập. Một số mục tiêu đối ngoại cốt lõi, đặc biệt là vấn đề chủ quyền và Đài Loan, đã được duy trì qua nhiều thế hệ lãnh đạo. Theo Viện Brookings nhận định, dưới thời Tập, Bắc Kinh phần lớn tiếp tục cách tiếp cận hai hướng đã hình thành từ thời Hồ Cẩm Đào: (i) vừa thúc đẩy giao lưu và thống nhất hòa bình và (ii) vừa duy trì sức ép nhằm ngăn Đài Loan tuyên bố độc lập [14]. Theo phân tích này, những thay đổi trong chính sách của Tập Cận Bình chủ yếu nằm ở cách điều chỉnh trước diễn biến chính trị tại Đài Loan và tương quan Mỹ – Trung, hơn là sự thay thế hoàn toàn mục tiêu chiến lược trước đó.
Điều đó gợi ý cần phân biệt tính liên tục của mục tiêu với tính bất định của quá trình ra quyết định. Một nhà lãnh đạo kế nhiệm có thể tiếp tục xem chủ quyền, an ninh quốc gia và vị thế quốc tế là những lợi ích cốt lõi, nhưng vẫn có thể thay đổi thứ tự ưu tiên, cách phối hợp giữa các cơ quan hoặc ngưỡng chấp nhận rủi ro khi theo đuổi các mục tiêu ấy. Chẳng hạn, trong vấn đề Đài Loan, việc duy trì mục tiêu ngăn chặn độc lập không tự động xác định Bắc Kinh sẽ ưu tiên gây sức ép quân sự, sử dụng công cụ kinh tế – ngoại giao hay kết hợp các biện pháp này ở mức độ nào. Các lựa chọn cụ thể còn phụ thuộc vào đánh giá của lãnh đạo về tình hình hai bờ, phản ứng của Mỹ và khả năng thực thi của PLA. Vì vậy, sự liên tục về mục tiêu không loại trừ khả năng thay đổi về phương thức và nhịp độ hành động.
Từ hai hướng kịch bản đã được xác lập, ta có thể xem xét các giả định sau. Nếu quá trình kế nhiệm được chuẩn bị trước, người kế nhiệm có thể kế thừa các ưu tiên chiến lược và cơ chế điều phối hiện hành, giúp hạn chế gián đoạn trong hoạch định và thực thi. Dù vậy, vẫn có thể xuất hiện điều chỉnh về nhân sự, phân công hoặc cách triển khai để người lãnh đạo mới củng cố thẩm quyền và định hình dấu ấn chính sách như đã phân tích. Nếu chuyển giao diễn ra đột ngột hoặc gây bất đồng trong giới lãnh đạo, bất định có thể tăng lên ở khâu xác lập thẩm quyền, thống nhất đánh giá tình hình và lựa chọn phương án hành động. Trong trường hợp này, các cơ quan có thể thận trọng hơn khi đưa ra quyết định nhạy cảm, hoặc ngược lại, có thể xuất hiện sức ép thể hiện sự kiên định với những ưu tiên đã được tuyên bố.
Vì vậy, tác động của chuyển giao quyền lực đối với chính sách đối ngoại Trung Quốc không nên được giản lược thành việc Bắc Kinh sẽ trở nên “mềm mỏng hơn” hay “khó đoán hơn”. Điều cần theo dõi là mức độ liên tục giữa mục tiêu chiến lược, cơ chế ra quyết định và năng lực thực thi. Các đối tác của Trung Quốc có thể tiếp tục nhận thấy sự ổn định trong những tuyên bố về lợi ích cốt lõi, nhưng vẫn phải đánh giá lại độ tin cậy của các cam kết, tính nhất quán trong thông điệp và khả năng kiểm soát quá trình thực thi của lãnh đạo mới. Với Mỹ và các đồng minh châu Á, điều này đặc biệt liên quan đến việc đánh giá tín hiệu và rủi ro khủng hoảng tại eo biển Đài Loan; với ASEAN và các đối tác khác, vấn đề có thể nằm ở tính dự đoán trong hành vi ngoại giao, kinh tế và an ninh của Bắc Kinh. Những phản ứng đó không nhất thiết dẫn đến việc các nước thay đổi chính sách căn bản, nhưng có thể khiến họ tăng cường theo dõi, chuẩn bị nhiều phương án ứng phó và thận trọng hơn khi dựa vào những cam kết được đưa ra trong giai đoạn chuyển tiếp.
Những yêu cầu đặt ra với người kế nhiệm
Bài toán kế nhiệm không chỉ là thách thức riêng của Trung Quốc, các cường quốc như Mỹ và Nga cũng phải giải quyết vấn đề duy trì tính liên tục của lãnh đạo và bảo đảm bộ máy nhà nước vận hành ổn định khi người đứng đầu rời nhiệm sở. Với Tập Cận Bình, vấn đề kế nhiệm càng đáng chú ý bởi ông đã nắm quyền trong thời gian dài, xóa bỏ giới hạn nhiệm kỳ Chủ tịch nước năm 2018 và tiếp tục giữ vị trí Tổng Bí thư sau Đại hội XX. Sau khi lên nắm quyền vào năm 2012, ông Tập không chỉ củng cố vị trí Tổng Bí thư mà còn đưa quyền quyết định về nhiều lĩnh vực chiến lược về gần trung tâm quyền lực do ông đứng đầu. Đến năm 2021, Tập Cận Bình đã trở thành nhân vật có vị trí áp đảo trong hệ thống chính trị Trung Quốc khi nắm quyền đối với Đảng, quân đội và nhiều lĩnh vực hoạch định chính sách – quá trình trực tiếp làm suy yếu các chuẩn mực chia sẻ quyền lực được hình thành từ thập niên 1980. Khi đó, Đặng Tiểu Bình và các lãnh đạo kế nhiệm đã xây dựng một loạt quy tắc nhằm hạn chế việc quyền lực tập trung quá mức vào một cá nhân, trong đó có giới hạn nhiệm kỳ, tuổi nghỉ hưu, lãnh đạo tập thể và cơ chế chuyển giao quyền lực tương đối có thể dự đoán. Mô hình này được thể hiện rõ trong quá trình chuẩn bị cho thế hệ lãnh đạo thứ năm. Tại Đại hội XVII năm 2007, thay vì chỉ định ngay một “người kế nhiệm” duy nhất, ĐCSTQ đã đưa Tập Cận Bình và Lý Khắc Cường vào Thường vụ Bộ Chính trị cùng một nhóm các lãnh đạo trẻ, được Brookings gọi là một “nhóm kế nhiệm” [15] Cách sắp xếp này phản ánh xu hướng đề cao lãnh đạo tập thể và tạo ra sự chuẩn bị có hệ thống cho quá trình chuyển giao quyền lực giai đoạn 2012-2013. Tuy nhiên, trong quá trình chuẩn bị cho Đại hội XVIII, vai trò của ông Tập dần được xác định rõ hơn. Đến tháng 2/2012, Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) đã gọi Tập Cận Bình là “người kế nhiệm” [16] được xác định rõ của Hồ Cẩm Đào; khi đó ông đồng thời giữ chức Phó Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương và là thành viên Thường vụ Bộ Chính trị. Những vị trí này tạo ra một lộ trình kế nhiệm tương đối rõ ràng khi ông Tập sẽ tiếp nhận vị trí Tổng Bí thư tại Đại hội XVIII, sau đó trở thành Chủ tịch nước và theo thông lệ tiếp quản vị trí đứng đầu Quân ủy Trung ương.
Vì thế, một sự thay đổi ở vị trí lãnh đạo cao nhất của Trung Quốc sẽ không chỉ là sự thay đổi nhân sự. Nó có thể tạo ra đồng thời ba bài toán về ổn định nội bộ, tính chính danh trong nước và tính liên tục của các chính sách, chiến lược đối nội và đối ngoại.
Thứ nhất, người kế nhiệm phải thiết lập được quyền kiểm soát thực tế đối với Đảng, quân đội và bộ máy hành chính, trong đó đặc biệt khó khăn là xử lý mạng lưới nhân sự đã được hình thành dưới thời Tập Cận Bình.
Thực tiễn cho thấy, chỉ riêng trong năm 2026, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Tập Cận Bình, PLA đã trải qua đợt điều tra và xử lý kỷ luật quy mô lớn đối với các tướng lĩnh cấp cao. Tháng 1/2026, hai nhân vật cấp cao nhất của PLA là Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương Trương Hựu Hiệp và Chủ nhiệm Bộ Tham mưu Liên hợp Lưu Chấn Lập bị điều tra, khiến trong sáu tướng được bổ nhiệm vào Quân ủy Trung ương năm 2022 chỉ còn một tướng tại chức là Trương Thăng Dân. Việc cả những tướng lĩnh từng do chính ông Tập bổ nhiệm (bao gồm cả các nhân vật có quan hệ lâu năm với ông) cũng trở thành đối tượng điều tra cho thấy quá trình tái cấu trúc nhân sự quân đội đang diễn ra ở cấp độ rất sâu. Đến tháng 7/2026, Tập Cận Bình trực tiếp ký và trao quân hàm Thượng tướng cho Trương Thự Quang và Vương Cương, trong đó Trương Thự Quang đồng thời được bổ nhiệm đứng đầu cơ quan kiểm tra kỷ luật của Quân ủy Trung ương (CMC). Từ năm 2012, các biện pháp chấn chỉnh và xử lý đã nhiều lần hướng tới các cấp chỉ huy và cơ quan chủ chốt trong quân đội Trung Quốc, dẫn đến những thay đổi đáng kể về nhân sự và tổ chức. Riêng giai đoạn 2023 – 2024, những cuộc điều tra liên quan đến Lực lượng Tên lửa và lĩnh vực mua sắm quốc phòng phần nào làm dấy lên thêm câu hỏi về tính liêm chính trong hệ thống chỉ huy và quản lý trang bị. Các động thái này diễn ra sau khi nhiều lãnh đạo cấp cao của PLA bị điều tra, khiến bộ máy CMC bị thu hẹp mạnh, và được xem là dấu hiệu ông Tập đang bắt đầu xây dựng lại đội ngũ chỉ huy ở cấp cao nhất.
Điều này khiến bài toán kế nhiệm sau Tập Cận Bình trở nên phức tạp hơn đáng kể. Người kế nhiệm sẽ không chỉ tiếp nhận các chức vụ mà ông Tập đang nắm giữ, mà phải tiếp quản một cấu trúc quyền lực đã được tái định hình sâu rộng trong hơn một thập niên. Quy mô cuộc chiến chống tham nhũng, tiêu cực trong PLA cũng cho thấy một nghịch lý. Khả năng ông Tập loại bỏ hàng loạt quan chức cấp cao cho thấy mức độ kiểm soát chính trị sâu rộng đối với quân đội. Nhưng quá trình này đồng thời làm xáo trộn cơ cấu chỉ huy, khi nhiều vị trí bị bỏ trống hoặc phải giao cho những sĩ quan chưa có nhiều kinh nghiệm ở cương vị mới. Điều đó cho thấy kiểm soát nhân sự không đồng nghĩa với khả năng duy trì một bộ máy vận hành ổn định và hiệu quả. Do đó, người kế nhiệm sẽ phải giải quyết đồng thời hai bài toán: duy trì sự trung thành của bộ máy với trung ương và bảo đảm bộ máy đó có đủ năng lực để thực thi chính sách. Khó khăn còn nằm ở chỗ họ phải tiếp quản một đội ngũ nhân sự được lựa chọn và thăng tiến dưới thời Tập Cận Bình, nhưng lại phải từng bước xây dựng mạng lưới quyền lực và cơ sở ủng hộ của chính mình.
Thứ hai, người kế nhiệm phải duy trì được tính chính danh của Đảng trong bối cảnh Trung Quốc đối mặt với những sức ép kinh tế và xã hội ngày càng phức tạp.
Sau nhiều thập niên tăng trưởng nhanh, Trung Quốc đang bước vào một giai đoạn mà duy trì tăng trưởng không còn là vấn đề đơn thuần của việc huy động nguồn lực. Tăng trưởng đang chịu sức ép đồng thời từ nhu cầu trong nước yếu, bất động sản suy giảm, gánh nặng nợ, già hóa dân số và năng suất tăng chậm. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo tăng trưởng của Trung Quốc giảm từ 5% năm 2025 xuống 4,5% năm 2026 và cảnh báo những yếu tố này sẽ tiếp tục làm giảm tốc độ tăng trưởng trong trung hạn [17]. Trong khi đó, những động lực tăng trưởng mới cũng đặt ra bài toán riêng. Các ngành công nghệ cao và sản xuất xanh đang đóng góp ngày càng lớn cho tăng trưởng, nhưng sự mở rộng nhanh của năng lực sản xuất chưa đi kèm với sự gia tăng tương ứng của cầu trong nước. Bên cạnh đó, tình trạng cung mạnh nhưng cầu yếu có thể tiếp diễn nếu thu nhập hộ gia đình, tiêu dùng và năng lực tài chính của chính quyền địa phương không được cải thiện. Điều này làm thay đổi yêu cầu đối với người kế nhiệm, bởi họ không chỉ cần duy trì sự ổn định chính trị, mà còn phải chứng minh khả năng xử lý những vấn đề mà kiểm soát hành chính đơn thuần không thể giải quyết. Đây là điểm đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh dưới thời ông Tập, khi an ninh quốc gia ngày càng được đặt ở vị trí trung tâm của quản trị và bộ máy Đảng được tăng cường kiểm soát.
Những năm gần đây, Trung Quốc đã chuyển từ ưu tiên gần như tuyệt đối cho tăng trưởng sang cân bằng giữa phát triển và an ninh, đồng thời xây dựng một bộ máy an ninh quốc gia có mức độ thể chế hóa cao hơn. Vấn đề đặt ra cho người kế nhiệm vì thế không phải là lựa chọn giữa kiểm soát chính trị và phát triển kinh tế, mà là làm thế nào để duy trì được cả hai khi các yêu cầu của chúng ngày càng phức tạp và đôi khi tạo ra những sức ép khác nhau lên bộ máy. Nếu khả năng kiểm soát được củng cố nhưng lại làm giảm tính chủ động của cán bộ hoặc hạn chế khả năng phản hồi trước các vấn đề kinh tế – xã hội, thì quyền lực chính trị mạnh chưa chắc chuyển hóa thành năng lực quản trị tương ứng. Tính nghịch lý này xảy ra khi việc tăng cường kiểm soát chính trị có thể làm giảm tính tự chủ và động lực thực thi của đội ngũ cán bộ. Do đó, một trong những yêu cầu lớn nhất đối với người kế nhiệm sẽ là tìm được điểm cân bằng mới giữa kiểm soát chính trị, năng lực hành chính và hiệu quả phát triển.
Thứ ba, người kế nhiệm phải duy trì khả năng đáp ứng của chính quyền trước những sức ép từ xã hội.
Những bất mãn hiện nay ở Trung Quốc chủ yếu xuất phát từ các vấn đề cụ thể như tiền lương, nhà ở, đất đai và quản lý địa phương. Những sức ép kinh tế như việc làm, bất động sản và bất bình đẳng cũng đang tạo ra nhiều nguồn bất mãn khác nhau. Các con số ghi nhận có 846 sự kiện phản đối trong quý II/2026, với sự tham gia của chủ nhà, người lao động, cư dân nông thôn và nhiều nhóm xã hội khác [18].
Những vụ việc này chưa thể được xem là bằng chứng cho sự phản đối đối với chế độ, nhưng chúng cho thấy người dân vẫn có những kỳ vọng cụ thể đối với chính quyền và sẵn sàng phản ứng khi các vấn đề không được giải quyết. Vì vậy, khi hạt nhân lãnh đạo thay đổi, người kế nhiệm không chỉ cần duy trì khả năng kiểm soát xã hội mà còn phải chứng minh khả năng đáp ứng trước những vấn đề mà người dân quan tâm. Ở cấp hành chính, phản ứng của bộ máy quan liêu sẽ quyết định tốc độ và mức độ mà đường lối của người kế nhiệm được chuyển thành chính sách thực tế. Một sự thay đổi ở trung tâm có thể tạo ra tâm lý chờ đợi, thận trọng hoặc điều chỉnh chiến lược ở cấp dưới, đặc biệt khi cán bộ địa phương phải xác định ưu tiên mới của trung ương. Vì vậy, người kế nhiệm phải nhanh chóng phát tín hiệu đủ rõ về chính sách, nhân sự và ưu tiên phát triển để hạn chế tình trạng bộ máy chờ chỉ đạo hoặc thực thi không thống nhất. Nếu không duy trì được khả năng này, những bất mãn vốn mang tính cục bộ có thể tiếp tục tích tụ và làm gia tăng sức ép lên chính quyền mới.
Những câu hỏi lớn hơn trong thời “hậu Tập”
Trước hết, bài toán kế nhiệm đặt ra câu hỏi về chính cơ chế chuyển giao quyền lực trong tương lai. Điều này khiến câu hỏi đặt ra thời “hậu Tập” không chỉ là ai sẽ kế nhiệm, mà còn là cơ chế kế nhiệm sẽ được vận hành theo những nguyên tắc nào. Người kế nhiệm có thể tiếp tục mô hình tập trung quyền lực hiện nay, hay khôi phục một số chuẩn mực về lãnh đạo tập thể và chuyển giao quyền lực từng hình thành sau thời Mao? Thậm chí việc những chuẩn mực này suy yếu đã khiến quá trình chuyển giao trong tương lai trở nên khó dự đoán hơn. Do đó, vấn đề “hậu Tập” không chỉ là sự thay đổi một cá nhân lãnh đạo, mà có thể trở thành thời điểm quyết định Trung Quốc sẽ tiếp tục kéo dài mô hình quyền lực hiện tại hay điều chỉnh lại cơ chế lãnh đạo để giảm sự phụ thuộc vào một cá nhân. Từ đó đặt ra câu hỏi thứ hai về khả năng thích nghi của mô hình quản trị mà Tập Cận Bình để lại.
Đối với Việt Nam, mọi sự thay đổi trong bộ máy lãnh đạo Trung Quốc trước hết thuộc về công việc nội bộ của Trung Quốc, và Việt Nam tôn trọng quyết định của phía Trung Quốc. Trên cơ sở đó, Việt Nam có lợi ích trong việc duy trì tính ổn định và liên tục của quan hệ song phương, bất kể có sự thay đổi về nhân sự lãnh đạo tại Bắc Kinh. Điều này đòi hỏi hai bên tiếp tục phát huy các cơ chế hợp tác đã thiết lập, nhất là trao đổi cấp cao giữa hai Đảng, cơ chế Đối thoại chiến lược “3+3” cấp Bộ trưởng Ngoại giao, Quốc phòng và Công an, cũng như Ủy ban Chỉ đạo hợp tác song phương. Đối với những khác biệt còn tồn tại, đặc biệt là vấn đề trên biển, cần duy trì đối thoại và thực hiện các nhận thức chung đã đạt được, trong đó có việc không có hành động làm phức tạp tình hình và giải quyết bất đồng phù hợp với luật pháp quốc tế, bao gồm UNCLOS 1982. Việc duy trì hiệu quả các cơ chế này sẽ góp phần bảo đảm quan hệ hai nước không bị gián đoạn bởi thay đổi nhân sự, đồng thời tạo kênh xử lý bất đồng khi có những điều chỉnh về ưu tiên hoặc cách thức điều hành ở Trung Quốc.
Suy cho cùng, “hậu Tập” có thể trở thành phép thử kép đối với Trung Quốc: phép thử về khả năng thiết lập một cơ chế chuyển giao quyền lực ổn định và phép thử về khả năng thích nghi của mô hình quản trị. Câu hỏi cuối cùng không chỉ là Trung Quốc sẽ có một nhà lãnh đạo mới, mà là liệu một hệ thống được tái định hình mạnh dưới thời Tập có thể tiếp tục vận hành hiệu quả khi những điều kiện kinh tế, xã hội và chiến lược đã thay đổi hay không.
Tác giả: Nguyễn Thị Linh Nga
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo
[1] Gulam Jeelani (2026), “Why did Xi Jinping skip gala BRICS dinner hosted by PM Modi at Bharat Mandapam”, LiveMint, https://www.livemint.com/news/india/why-did-xi-jinping-skip-gala-brics-dinner-hosted-by-pm-modi-at-bharat-mandapam-11789293244232.html .
[2] Hugh Cameron (2026), “世界を駆け巡る『習近平の体調不良説』は本当か？ 9月下旬の習近平の訪米はどうなる？” [“Xi Jinping Health Rumors Explained: What We Know and Don’t Know”], Newsweek Japan, https://www.newsweekjapan.jp/articles/-/334571
[3] Lingling Wei & Tripti Lahiri (2026), “Xi Jinping Skipped One Dinner—and Sparked a Flurry of Questions About His Health”, The Wall Street Journal, https://www.wsj.com/world/china/xi-jinping-skipped-one-dinnerand-sparked-a-flurry-of-questions-about-his-health-348b55b7
[4] Harrison Christian (2026), “‘He is not well’: Rumours swirl around Xi Jinping clip as his health, relations with India questioned”, news.com.au, 15 September 2026, https://www.news.com.au/world/asia/he-is-not-well-rumours-swirl-around-xi-jinping-clip-as-his-health-relations-with-india-questioned/news-story/c20a8d98b7ed85400c02f95fc22e9b33
[5] Helen Davidson (2022), “China becomes ‘hothouse’ of intrigue ahead of crucial Communist party congress”, The Guardian, https://www.theguardian.com/world/2022/sep/26/china-becomes-hothouse-of-intrigue-ahead-of-crucial-communist-party-congress
[6] Julie Pace (2023), “China’s Xi will skip G20 summit in India during a period of soured bilateral relations”, AP News, https://apnews.com/article/china-india-g20-xi-jinping-1540c1850f60edebc067ad430b968c00
[7] Reuters Fact Check (2024), “Fact Check: Months-old photos of China’s Xi Jinping shared in July 2024”, Reuters, https://www.reuters.com/fact-check/months-old-photos-chinas-xi-jinping-shared-july-2024-2024-07-18/
[8] Ian Sample (2025), “Brainless bodies and pig organs: does science back up Putin and Xi’s longevity claims?”, The Guardian, https://www.theguardian.com/science/2025/sep/07/science-putin-xi-longevity-immortality-get-younger-organ-claims.
[9] Express Web Desk (2026), “Centre fact-checks Xi, South Africa president falling ill after BRICS claim”, The Indian Express, https://indianexpress.com/article/india/mea-dismisses-xi-jinping-cyril-ramaphosa-illness-rumours-brics-summit-narendra-modi-10881923/lite/
[10] Edward White & Joe Leahy (2025), “China’s unspoken question: who will succeed Xi Jinping?”, Financial Times, https://www.ft.com/content/4569ad76-f3e0-4fd9-8f6b-468f91ce32b3
[11] Tyler Jost & Daniel Mattingly (2025), “Xi Jinping’s Successor and the Future of China: A Conversation With Tyler Jost and Daniel Mattingly”, Foreign Affairs, https://www.foreignaffairs.com/podcasts/xi-jinpings-successor-and-future-china
[12] Torrey Taussig (2018), “The Autocrat’s Succession Dilemma”, Brookings Institution, https://www.brookings.edu/articles/the-autocrats-the-succession-dilemma/
[13] Chen, X. C., & Schubert, G. (2024), “China in the Era of ‘Top-Level Design’: Hard Steering by the Central Commission for Comprehensively Deepening Reform (CCCDR) in National Policymaking”, Journal of Chinese Governance, 9(4), tr. 537–557, https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23812346.2024.2372741
[14] Kharis Templeman (2026), “Thinking through America’s baseline priorities on Taiwan”, Brookings Institution, https://www.brookings.edu/articles/thinking-through-americas-baseline-priorities-on-taiwan/ .
[15] Cheng Li (2012), “China’s Leadership, Fifth Generation”, Brookings Institution, https://www.brookings.edu/articles/chinas-leadership-fifth-generation/.
[16] Matthew P. Goodman, Michael J. Green & Bonnie S. Glaser (2012), “Xi Jinping Comes to Washington”, Center for Strategic and International Studies (CSIS), 9 February 2012, https://www.csis.org/analysis/xi-jinping-comes-washington
[17] International Monetary Fund (2026), “IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with China”, International Monetary Fund (IMF), 18 February 2026, https://www.imf.org/en/news/articles/2026/02/18/pr-26053-china-imf-executive-board-concludes-2025-article-iv-consultation.
[18] Congressional-Executive Commission on China (CECC) (2026), “China Monitor #5”, Congressional-Executive Commission on China, https://www.cecc.gov/publications/china-monitor/china-monitor-5
