Một lần nữa, những khác biệt chiến lược giữa Mỹ và Israel về kết cục của cuộc chiến tranh Iran lại nổi lên.
Tín hiệu chiến tranh đã xuất hiện trở lại. Những báo cáo cho rằng Mỹ và Israel đang cân nhắc một cuộc tấn công mạnh mẽ hơn nữa vào Iran sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ đáng được quan tâm nghiêm túc. Tuy nhiên, việc chuẩn bị cho chiến tranh không chứng tỏ một quyết định đã được đưa ra. Câu hỏi quan trọng hơn là liệu một chiến dịch ném bom khác có thể mang lại những kết quả chính trị mà các cuộc tấn công trước đó không đạt được hay không.
Bằng chứng về việc lên kế hoạch là đáng tin cậy. Tờ Financial Times dẫn lời các chuyên gia quen thuộc với các chuẩn bị cho các cuộc tấn công của Israel hồi đầu tháng 10 nhằm vào các cơ sở hạt nhân của Iran, các mục tiêu của chế độ và cơ sở hạ tầng năng lượng. Tổng thống Donald Trump phản đối việc nối lại các hành động thù địch lớn trước ngày 3 tháng 11. Tuy nhiên, báo cáo vẫn để ngỏ khả năng tham gia của Mỹ và thừa nhận rằng các báo cáo về việc chuẩn bị cũng có thể đóng vai trò gây áp lực đàm phán đối với Iran. Điều này ủng hộ quan điểm rằng chiến tranh tái diễn là một khả năng có thật, chứ không phải là một cam kết đã được thiết lập sau bầu cử.
Tờ New York Times đã đưa tin riêng về việc cân nhắc một chiến dịch ngắn hạn, mạnh mẽ nhằm vào các cơ sở hạt nhân, năng lực tên lửa và máy bay không người lái, cũng như cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran. Điều quan trọng là, bài báo cho biết các quan chức Mỹ chưa đưa ra quyết định nào. Mối nguy hiểm nằm ở chỗ kỳ vọng rằng việc trừng phạt quân sự bổ sung, kết hợp với siết chặt kinh tế, cuối cùng có thể làm bất ổn chế độ Iran và buộc Tehran phải đầu hàng trước các yêu cầu của Mỹ và Israel.
Việc loại bỏ ràng buộc bầu cử trước mắt sẽ không loại bỏ được những ràng buộc chiến lược của Mỹ. Giá năng lượng tăng cao, thương vong của người Mỹ và một cuộc xung đột kéo dài khác ở Trung Đông sẽ vẫn gây tổn thất chính trị ngay cả sau ngày bầu cử. Washington cũng không thể quyết định thời gian diễn ra chiến dịch chỉ bằng cách tuyên bố nó sẽ diễn ra nhanh chóng. Tổng thống Trump đã từng làm như vậy trước đây nhưng không thể khiến chiến dịch phù hợp với thời gian biểu của ông. Iran cũng sẽ vẫn có quyền quyết định về thời điểm kết thúc cuộc chiến, như đã từng xảy ra trước đây.
Mục tiêu của Mỹ và Israel có thể tương đồng ở một mức độ nhất định, nhưng ưu tiên của họ không hoàn toàn giống nhau. Washington có lợi ích trong việc ngăn chặn Iran chế tạo vũ khí hạt nhân, bảo vệ lực lượng và các đối tác của mình, cũng như đảm bảo an ninh thương mại hàng hải. Israel tìm cách loại bỏ khả năng quân sự của Iran cũng như năng lực hỗ trợ các đối thủ vũ trang của Tel Aviv như Hezbollah và Hamas. Đối với các nhà lãnh đạo Israel, việc liên tục làm suy yếu năng lực của Iran có thể là một chiến lược chấp nhận được ngay cả khi không có một giải pháp cuối cùng. Đối với Mỹ, việc duy trì chiến dịch như vậy vô thời hạn sẽ gây ra những tổn thất chiến lược và kinh tế không thể chấp nhận được.
Sự khác biệt giữa việc làm suy yếu Iran và lật đổ chính phủ nước này là rất quan trọng. Phá hủy các nhà máy sản xuất tên lửa, làm hư hại các cơ sở làm giàu uranium, giành được các nhượng bộ ngoại giao và thay đổi chế độ là những mục tiêu riêng biệt. Thành công trong việc đạt được một mục tiêu không tự động dẫn đến việc đạt được các mục tiêu khác. Thật vậy, một chiến dịch thuyết phục các nhà lãnh đạo Iran rằng sự sống còn của họ đang bị đe dọa có thể khiến việc đạt được một thỏa thuận thông qua đàm phán trở nên khó khăn hơn.
Các yêu cầu ngoại giao trước mắt của Washington vẫn tập trung vào chương trình hạt nhân. Hãng Reuters đưa tin ngày 18 tháng 10 rằng các cuộc đàm phán bị đình trệ một phần vì Mỹ khăng khăng đòi giải quyết vấn đề làm giàu uranium ngay từ đầu, trong khi Tehran muốn ưu tiên việc mở lại eo biển Hormuz và dỡ bỏ lệnh phong tỏa hàng hải của Mỹ. Sự bất đồng này cho thấy những quan điểm trái ngược nhau về việc giải quyết chiến tranh: Washington tìm kiếm những nhượng bộ chiến lược trước khi bình thường hóa quan hệ, trong khi Tehran tìm kiếm sự cứu trợ kinh tế đồng thời bảo toàn các lợi thế đàm phán.
Một cuộc tấn công khác chắc chắn có thể gây thiệt hại đáng kể cho Iran. Ưu thế về máy bay, tình báo, giám sát và tấn công chính xác của Mỹ và Israel cho phép họ có khả năng đáng kể để phá hủy các cơ sở có thể xác định được. Iran không thể ngăn chặn mọi sự xâm nhập không phận của mình hoặc bảo vệ mọi cơ sở quan trọng. Khả năng chịu đựng đòn tấn công của Iran không nên bị nhầm lẫn với khả năng né tránh đòn tấn công.
Nhưng việc nhắm mục tiêu vào chương trình hạt nhân của Iran đặc biệt khó có thể biến thành việc phủ nhận hạt nhân vĩnh viễn. Các cơ sở có thể được xây dựng lại; nhưng chuyên môn thì không thể bị xóa sổ bằng bom đạn. Sự không chắc chắn về vật liệu hạt nhân càng làm phức tạp thêm những tuyên bố chắc chắn về thành công. Việc ném bom thêm có thể làm trầm trọng thêm vấn đề kiểm chứng ngay cả khi gây thiệt hại vật chất cho chương trình hạt nhân.
Hậu quả chính trị cũng có thể làm suy yếu mục tiêu không phổ biến vũ khí hạt nhân đã nêu. Các nhà lãnh đạo Iran có thể kết luận rằng quyết định không công khai sở hữu vũ khí hạt nhân như Triều Tiên đã làm đã không giúp họ bảo vệ được đất nước, điều đó thậm chí đã “khích lệ” các kẻ thù tấn công vào Iran. Điều này không có nghĩa là việc chế tạo vũ khí là không thể tránh khỏi: những trở ngại kỹ thuật, những tính toán nội bộ và nguy cơ bị tấn công thêm để ngăn chặn một vụ nổ hạt nhân vẫn sẽ tồn tại. Tuy nhiên, áp lực để có được khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân sẽ gia tăng, do đó làm suy yếu chính mục tiêu mà các cuộc tấn công nhằm phục vụ.
Do đó, cần đánh giá khả năng phục hồi của Iran dựa trên mục tiêu khả thi mà Iran đặt ra. Tehran không cần phải đánh bại quân đội Mỹ. Họ cần duy trì một nhà nước hoạt động hiệu quả, giữ lại một số khả năng trả đũa và ngăn chặn đối thủ giành được một chiến thắng chính trị dễ dàng. Do đó, ngưỡng để Iran tuyên bố thành công thấp hơn nhiều so với các đối thủ hứa hẹn sự chuyển đổi mang tính quyết định, bao gồm cả việc phi hạt nhân hóa hoàn toàn và thay đổi chế độ.
Bằng chứng cho thấy Iran đang thích nghi về mặt thể chế. Đài Deutsche Welle đưa tin rằng các hoạt động chuẩn bị của Iran bao gồm việc xây dựng lại năng lực tên lửa và máy bay không người lái, thay thế các quan chức thiệt mạng trong các cuộc tấn công trước đó và tăng cường an ninh nội bộ. Những biện pháp này không chứng minh rằng Iran đã khôi phục được sức mạnh trước đây. Chúng cho thấy giới lãnh đạo nước này coi sự tồn tại về mặt thể chế, hơn là sự cân bằng quân sự thông thường, là yêu cầu thiết yếu.
Tuy nhiên, khả năng phục hồi cũng có giới hạn. Khó khăn kinh tế có thể làm xói mòn năng lực hành chính, làm suy yếu các dịch vụ công và làm gia tăng chia rẽ chính trị. Các cuộc tấn công lặp đi lặp lại có thể làm hư hại cơ sở hạ tầng cần thiết để duy trì sản xuất quân sự. Không nên xem nhẹ sự mệt mỏi của người dân. Nhưng đồng thời, sự bất mãn với chính phủ không nên bị nhầm lẫn với việc sẵn sàng giúp lật đổ chính phủ trong thời gian bị nước ngoài oanh tạc. Trên thực tế, điều đó có thể gây ra tác dụng ngược lại, củng cố sự ủng hộ của người dân đối với chế độ đang bị bao vây, vốn được coi là đang bảo vệ phẩm giá quốc gia và chủ quyền nhà nước.
Khía cạnh hàng hải mang lại cho Iran cơ hội áp đặt những tổn thất không tương xứng với sức mạnh quân sự thông thường của nước này. Tại eo biển Hormuz, vấn đề then chốt là lòng tin thương mại. Tehran không cần duy trì một cuộc phong tỏa tuyệt đối. Các cuộc tấn công riêng lẻ, thủy lôi hoặc các mối đe dọa hiện hữu có thể khiến các công ty bảo hiểm, chủ tàu và thủy thủ đoàn ngần ngại chấp nhận các chuyến đi. Việc hộ tống hải quân có thể giảm thiểu nguy hiểm nhưng không loại bỏ hoàn toàn rủi ro.
Tình hình cũng phức tạp hơn nhiều so với những mô tả về một eo biển bị đóng cửa vĩnh viễn. Deutsche Welle, trích dẫn dữ liệu của Kpler, cho biết lưu lượng dầu đã gần đạt mức trước chiến tranh khi các tàu hộ tống và hoạt động chấp nhận rủi ro thương mại gia tăng. Việc tái diễn xung đột có thể gây nguy hiểm cho sự phục hồi đó. Do đó, dự báo phù hợp là về khả năng gián đoạn nghiêm trọng, chứ không phải là giả định rằng mọi tàu thuyền sẽ ngay lập tức ngừng vận chuyển.
Các giải pháp cơ sở hạ tầng xuất khẩu thay thế chỉ mang lại hiệu quả một phần. Các đường ống dẫn khí của Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất có thể tránh được eo biển Hormuz. Tuy nhiên, công suất hiện có của chúng không thể thay thế hoàn toàn lưu lượng bình thường của tuyến đường thủy này, và chúng cũng dễ bị tổn thương trước các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa. Những giải pháp thay thế này cũng không giải quyết được vấn đề xuất khẩu khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) ở vùng Vịnh. Một sự gián đoạn kéo dài sẽ khiến chi phí được chuyển sang thị trường toàn cầu, bao gồm cả người tiêu dùng Mỹ, bất kể sản lượng của Mỹ như thế nào.
Cửa ngõ Bab el-Mandeb tiềm ẩn một điểm yếu liên quan nhưng khác biệt. Các cuộc tấn công của lực lượng Houthi có thể làm gián đoạn thêm tuyến đường Biển Đỏ – kênh đào Suez, buộc các tàu phải đi vòng qua Mũi Hảo Vọng, làm tăng thời gian hành trình và chi phí vận chuyển hàng hóa. Lực lượng Houthi có những lợi ích chính trị riêng và hành động của họ xuất phát từ sự cân nhắc kỹ lưỡng, chứ không chỉ là mệnh lệnh từ Tehran. Tuy nhiên, tình trạng bất ổn đồng thời tại cả hai điểm nghẽn này sẽ làm trầm trọng thêm hậu quả kinh tế của một chiến dịch quân sự khác của Iran.
Yếu tố địa lý khiến sự tương tác này trở nên đặc biệt quan trọng. Dầu thô của Ả Rập Xê Út vận chuyển từ Yanbu có thể di chuyển về phía bắc đến châu Âu mà không cần đi qua eo biển Bab el-Mandeb, nhưng các chuyến hàng đi về phía nam đến châu Á phải đi qua eo biển đó. Do đó, việc đa dạng hóa nguồn cung khỏi eo biển Hormuz không nhất thiết loại bỏ được nguy cơ xung đột khu vực.
Quan trọng hơn hết, các cuộc tấn công mới nhằm vào Iran sẽ dẫn đến sự trả đũa của Iran nhắm vào các mục tiêu dễ bị tổn thương của các quốc gia vùng Vịnh, bao gồm cả Ả Rập Xê Út, đồng minh của Mỹ. Điều này không chỉ bao gồm các căn cứ của Mỹ mà còn cả các cơ sở dầu khí, sân bay, điểm du lịch và các mục tiêu kinh tế có giá trị cao khác, làm gián đoạn và suy giảm nền kinh tế của các quốc gia phụ thuộc nhiều vào đầu tư nước ngoài và chuyên gia nước ngoài.
Người Iran đã rút ra bài học này từ chiến dịch hiện tại của lực lượng Houthi chống lại Ả Rập Xê Út. Nếu Tehran coi vòng tấn công tiếp theo là mối đe dọa sống còn đối với chế độ và nhà nước, họ có khả năng sẽ tiến hành trả đũa không khoan nhượng, đặc biệt là đối với các nước láng giềng vùng Vịnh, vì họ cảm thấy mình không còn gì để mất. Kết quả khả dĩ nhất của việc ném bom trở lại là làm Iran suy yếu hơn nhưng sẽ không có sự đầu hàng chắc chắn: một cuộc đối đầu quân sự không cân sức khác dẫn đến kết quả chính trị không rõ ràng.
Biên dịch: Hoàng Hải
Về tác giả: Mohammed Ayoob là giáo sư danh dự về Quan hệ Quốc tế tại Đại học Bang Michigan.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
