Cuộc bỏ phiếu nhất trí của Hạ viện Libya ở miền đông vào ngày 20 tháng 10 để thông qua thỏa thuận hàng hải với Thổ Nhĩ Kỳ không phải là một quyết định thông thường. Nó đánh dấu một sự đảo ngược chính trị và chiến lược lớn của cơ quan lập pháp Libya. Cần nhấn mạnh rằng, cơ quan này đã từng bác bỏ thoả thuận năm 2020, cắt đứt quan hệ chính trị với Ankara vì sự hỗ trợ quân sự của nước này cho chính phủ Tripoli chống lại lực lượng của Khalifa Haftar.
Sáu năm sau, các cựu đối thủ đã tìm được tiếng nói chung về một thỏa thuận hàng hải có thể định hình lại các liên minh khu vực của họ và củng cố vị thế của Ankara trước các đối thủ Địa Trung Hải.
Việc Haftar thay đổi lập trường phản ánh cuộc đấu tranh rộng lớn hơn ở phía đông Địa Trung Hải, nơi tham vọng hàng hải của Ankara đang xung đột với tham vọng của Ai Cập, Hy Lạp và Israel. Tranh chấp này cũng liên quan đến quyền kiểm soát các nguồn năng lượng ngoài khơi và các tuyến đường vận chuyển khí đốt từ Địa Trung Hải đến thị trường châu Âu.
Mối liên hệ của Saddam Haftar với Thổ Nhĩ Kỳ
Thổ Nhĩ Kỳ và Chính phủ Hiệp định Quốc gia (GNA) trước đây của Libya, do Fayez al-Sarraj lãnh đạo, đã ký kết thỏa thuận hàng hải vào ngày 27 tháng 11 năm 2019, trong cuộc tấn công quân sự của Haftar nhằm vào Tripoli. Sự can thiệp sau đó của Ankara, bao gồm việc triển khai các cố vấn quân sự và máy bay không người lái, đã chứng tỏ vai trò quyết định trong việc đánh bại cuộc tấn công và thay đổi cán cân quyền lực.
Tuy nhiên, mối quan hệ giữa Ankara và miền đông Libya dần thay đổi. Đến năm 2025, Thổ Nhĩ Kỳ bắt đầu mở các kênh liên lạc với phe của Haftar, tìm cách mở rộng ảnh hưởng của mình ra ngoài phạm vi chính quyền miền tây Libya mà họ đã ủng hộ từ lâu.
Saddam Haftar, một trong những người con trai của Khalifa Haftar và là nhân vật ngày càng có ảnh hưởng trong giới quân sự phía đông, đã đến thăm Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng 4 năm 2025. Giám đốc tình báo Thổ Nhĩ Kỳ Ibrahim Kalin cũng đã thăm Libya vào tháng 8 cùng năm, gặp gỡ Haftar và các con trai của ông trong bối cảnh các mối liên hệ quân sự và tình báo ngày càng được củng cố.
BBC Monitoring đã nêu bật vai trò của Saddam trong việc tạo điều kiện cho sự hòa giải này vào tháng 11 năm 2025. Tháng sau, Trung tâm Nghiên cứu Đông Âu của Ba Lan (OSW) xác định việc đảm bảo sự chấp thuận của quốc hội miền đông Libya đối với thỏa thuận hàng hải là một mục tiêu chính của Thổ Nhĩ Kỳ.
Ảnh hưởng của Haftar ở miền đông Libya khiến việc ông xích lại gần Ankara có ý nghĩa chính trị quan trọng, góp phần mở đường cho sự thay đổi lập trường của quốc hội miền đông về thỏa thuận hàng hải.
Điều này cũng phục vụ tham vọng chính trị của gia đình Haftar. Quan hệ gần gũi hơn với Ankara mang lại quyền tiếp cận công nghệ quân sự Thổ Nhĩ Kỳ, các hợp đồng tái thiết và đầu tư, đồng thời cho phép Saddam củng cố vị thế của mình trong bối cảnh chính trị và quân sự chia rẽ của Libya. Chúng cũng cung cấp cho gia đình này một lựa chọn thay thế cho sự phụ thuộc lâu dài vào Cairo.
Việc cải thiện quan hệ Thổ Nhĩ Kỳ-Ai Cập kể từ năm 2023 đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho sự tái định hướng này. Việc Haftar hướng về Ankara không nhất thiết báo hiệu sự rạn nứt với Ai Cập, nhưng nó cho thấy ông ta không còn sẵn sàng tuân theo các ưu tiên khu vực của Cairo một cách mù quáng nữa.
Trong khi đó, đối với Thổ Nhĩ Kỳ, cuộc bỏ phiếu của quốc hội đã loại bỏ một trở ngại chính trị lớn đối với tham vọng hàng hải của nước này và mang lại sự ủng hộ rộng rãi hơn từ phía Libya cho thỏa thuận với Tripoli, ngay cả khi các thể chế của đất nước vẫn còn chia rẽ.
“Quê hương Xanh” của Ankara đang dần hình thành
Thỏa thuận năm 2019 thiết lập ranh giới biển giữa bờ biển Thổ Nhĩ Kỳ và Libya ở phía nam đảo Crete, xác định các yêu sách tương ứng của mỗi bên đối với thềm lục địa và vùng đặc quyền kinh tế (EEZ).
Ankara coi thỏa thuận này là một thành phần cốt lõi trong học thuyết “Quê hương Xanh” hay “Mavi Vatan”, trong đó việc kiểm soát vùng biển xung quanh là trọng tâm của an ninh quốc gia và chiến lược kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ.
Học thuyết này nhằm bảo vệ các tuyên bố chủ quyền biển của Thổ Nhĩ Kỳ, đảm bảo quyền tiếp cận các nguồn tài nguyên dầu khí ngoài khơi và thách thức các thỏa thuận mà Ankara cho rằng được thiết kế để loại trừ nước này khỏi khu vực phía đông Địa Trung Hải.
Thỏa thuận với Libya đang hiện thực hóa chiến lược này. Nó củng cố vị thế của Thổ Nhĩ Kỳ trong các tranh chấp biên giới biển, đồng thời hỗ trợ tham vọng trở thành trung tâm khu vực về vận chuyển, lưu trữ và xuất khẩu năng lượng sang châu Âu.
Ankara đang theo đuổi các thỏa thuận tương tự với Syria.
Ngày 31 tháng 12 năm 2025, Bộ trưởng Năng lượng Alparslan Bayraktar tuyên bố rằng Ankara hy vọng sẽ ký kết một thỏa thuận hàng hải với Damascus trong năm nay, có khả năng mở đường cho các công ty Thổ Nhĩ Kỳ thăm dò tài nguyên dầu khí ngoài khơi.
Ông Bayraktar thừa nhận rằng một khuôn khổ chung đã được thảo luận nhưng một thỏa thuận cụ thể vẫn cần thiết. Do đó, đề xuất này vẫn chỉ là mục tiêu đàm phán chứ chưa phải là một thỏa thuận hàng hải hoàn chỉnh.
Nhìn chung, các sáng kiến của Ankara ở Libya và Syria cho thấy nỗ lực nhằm củng cố vị thế của mình dọc theo bờ biển phía đông Địa Trung Hải và ngăn chặn các quốc gia đối địch xác định ranh giới biển trong khu vực mà không có sự tham gia của Thổ Nhĩ Kỳ.
Các đảo của Hy Lạp đang cản trở tham vọng của Ankara
Cuộc đối đầu giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp có nguồn gốc lịch sử sâu xa.
Hiệp ước Lausanne năm 1923 đã thiết lập biên giới của nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại, trong khi Hiệp ước Paris năm 1947 chuyển giao quần đảo Dodecanese, bao gồm Rhodes, Kos và Kastellorizo, từ Ý sang Hy Lạp.
Các đảo của Hy Lạp trải dài dọc theo phần lớn bờ biển phía tây và nam của Thổ Nhĩ Kỳ, từ Lesbos, Chios và Samos đến Rhodes, Karpathos và Crete. Kastellorizo chỉ cách bờ biển Thổ Nhĩ Kỳ 2,3 km, điều này khiến nó trở thành điểm tranh chấp đặc biệt gay gắt trong cuộc tranh chấp về quyền tài phán hàng hải.
Athens khẳng định các đảo của mình được hưởng các quyền hàng hải theo luật quốc tế, bao gồm quyền thềm lục địa và quyền vùng đặc quyền kinh tế.
Tuy nhiên, Ankara lập luận rằng việc công nhận toàn bộ tầm ảnh hưởng của các đảo này khi phân định ranh giới biển sẽ hạn chế nghiêm trọng phạm vi hoạt động của đường bờ biển lục địa Thổ Nhĩ Kỳ.
Theo luật biển quốc tế, vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) có thể mở rộng đến 200 hải lý, hoặc khoảng 370 km, tính từ đường cơ sở của một quốc gia. Tuy nhiên, các tranh chấp chồng lấn đòi hỏi phải phân định ranh giới, và các tòa án quốc tế có thể xem xét các yếu tố địa lý và nguyên tắc công bằng khi xác định ranh giới. Trọng tâm của tranh chấp là quyền lợi của các đảo nên được xem xét đến mức độ nào khi chúng chồng lấn với các yêu sách từ nhiều phía.
Hy Lạp lập luận rằng thỏa thuận giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Libya đã bỏ qua các quyền hàng hải của Crete và các đảo khác của Hy Lạp. Thổ Nhĩ Kỳ khẳng định rằng không thể để những hòn đảo đó cắt đứt sự mở rộng hàng hải của bờ biển phía nam nước này.
Athens cũng tranh cãi về việc liệu Thổ Nhĩ Kỳ và Libya có đường bờ biển đối diện đủ để củng cố đường biên giới được vạch ra theo thỏa thuận hay không.
Chưa có phán quyết cuối cùng nào của tòa án quốc tế tuyên bố bản ghi nhớ năm 2019 là vô hiệu. Tuy nhiên, việc đăng ký bản ghi nhớ này với Liên Hợp Quốc không đồng nghĩa với việc xác nhận tính hợp pháp của nó hoặc giải quyết các tranh chấp của các nước thứ ba.
Trục Địa Trung Hải của Israel
Israel coi khu vực phía đông Địa Trung Hải là một đấu trường chiến lược để mở rộng ảnh hưởng địa chính trị, tăng cường quan hệ đối tác an ninh và đảm bảo xuất khẩu năng lượng sang thị trường châu Âu. Việc ngày càng xích lại gần Hy Lạp và Síp, được hậu thuẫn bởi các lợi ích chính trị và thương mại của phương Tây, đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược này.
Lợi ích của Israel và Thổ Nhĩ Kỳ chồng chéo nhau trong việc phát triển các nguồn khí đốt ngoài khơi và tiếp cận thị trường châu Âu. Tuy nhiên, hai bên ngày càng có những bất đồng về ranh giới biển, tuyến đường xuất khẩu và các thỏa thuận chính trị chi phối khu vực.
Israel tìm cách tăng cường hợp tác với Hy Lạp và Síp để giảm sự phụ thuộc vào Thổ Nhĩ Kỳ và hạn chế ảnh hưởng của Ankara đối với cơ sở hạ tầng năng lượng khu vực.
Một phân tích năm 2026 của Trung tâm Nghiên cứu TRT mô tả sự liên minh mới nổi giữa Israel, Hy Lạp và Síp như một trục an ninh nhằm kiềm chế ảnh hưởng của Thổ Nhĩ Kỳ. Những gì bắt đầu như hợp tác năng lượng đã mở rộng sang phối hợp quân sự, hợp tác tình báo và các thỏa thuận an ninh chung.
Tờ The Cradle cũng đã ghi nhận cách thức quan hệ đối tác ba bên, được Washington hỗ trợ thông qua cơ chế 3+1, đã tăng cường hợp tác trong lĩnh vực năng lượng, an ninh và cơ sở hạ tầng, đồng thời phản đối các yêu sách hàng hải của Thổ Nhĩ Kỳ.
Về phần mình, Thổ Nhĩ Kỳ bác bỏ các thỏa thuận loại trừ nước này khỏi các cuộc đàm phán hàng hải hoặc làm suy yếu những gì nước này coi là các yêu sách chính đáng của mình. Ankara ngày càng coi sự liên kết này là một nỗ lực nhằm bao vây nước này về mặt chiến lược và hạn chế ảnh hưởng của nước này trên khắp khu vực Đông Địa Trung Hải.
Các tính toán an ninh của Israel được định hình bởi quyết tâm ngăn chặn sự nổi lên của các lực lượng khu vực có khả năng thách thức ưu thế quân sự của nước này. Trong khi đó, tham vọng của Thổ Nhĩ Kỳ bao gồm việc mở rộng ảnh hưởng của Ankara đối với tương lai chính trị và an ninh của Syria, đồng thời bảo vệ các lợi ích chiến lược của mình dọc theo bờ biển Syria.
Cairo từ chối từ bỏ các yêu sách hàng hải
Sự phản đối của Ai Cập đối với thỏa thuận Thổ Nhĩ Kỳ-Libya bắt nguồn từ yếu tố địa lý và lợi ích chủ quyền, chứ không chỉ đơn thuần là sự đoàn kết với Hy Lạp.
Đường biên giới mà Ankara và Tripoli tuyên bố chủ quyền chạy qua phía nam đảo Crete, xuyên qua khu vực giao nhau của các tuyên bố chủ quyền hàng hải của Thổ Nhĩ Kỳ, Libya, Hy Lạp và Ai Cập.
Cairo cho rằng thỏa thuận này xâm phạm quyền của nước này đối với thềm lục địa và vùng đặc quyền kinh tế, đặc biệt là ở khu vực phía tây vùng biển Địa Trung Hải thuộc quyền tài phán của họ. Ngày 6 tháng 8 năm 2020, Ai Cập và Hy Lạp đã ký một thỏa thuận phân định ranh giới biển một phần, thiết lập các vùng đặc quyền kinh tế của mỗi nước trong khu vực chồng lấn với các tuyên bố chủ quyền của Thổ Nhĩ Kỳ và Libya. Cairo liên tục bác bỏ bản ghi nhớ giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Libya, lập luận rằng hai quốc gia không thể ký kết một thỏa thuận làm suy giảm chủ quyền của quốc gia thứ ba.
Sau cuộc bỏ phiếu của quốc hội miền đông Libya hồi tháng 10, Bộ Ngoại giao Ai Cập nhắc lại rằng bản ghi nhớ này vô hiệu và việc phê chuẩn nó không mang lại hậu quả pháp lý nào cho Ai Cập.
Trong cuộc phỏng vấn với Ahram Online ngày 4 tháng 11, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ai Cập, Nader Zaki, cho biết Cairo đã chuẩn bị một hồ sơ pháp lý ghi lại những phản đối của mình và sẽ thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo vệ ranh giới biển của mình.
Ankara đã đề xuất một thỏa thuận hàng hải riêng với Ai Cập, lập luận rằng Cairo có thể giành được thêm khoảng 15.000 km vuông vùng biển so với việc phân định dựa trên các yêu sách của Hy Lạp. Ai Cập đã không chấp nhận đề xuất này.
Zaki đặt câu hỏi khu vực bổ sung đó sẽ đến từ đâu và liệu nó có liên quan đến vùng biển mà Libya, Hy Lạp, Síp hoặc các quốc gia khác tuyên bố chủ quyền hay không.
Cairo nhấn mạnh rằng các chuyên gia pháp lý cần xem xét các bản đồ liên quan và tất cả các quốc gia bị ảnh hưởng cần tham gia vào bất kỳ thỏa thuận dàn xếp nào.
Ankara đang cố gắng vượt qua sự kháng cự của Ai Cập thông qua các cuộc đàm phán song phương, trong khi Cairo tìm kiếm sự đảm bảo rằng bất kỳ sự thỏa hiệp nào cũng sẽ không làm suy yếu các quan hệ đối tác hàng hải hiện có của hai bên.
Bất chấp những bất đồng này, các cuộc tiếp xúc giữa Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ và Libya vẫn tiếp tục. Ông Zaki thừa nhận rằng những tín hiệu ngoại giao gần đây rất đáng khích lệ nhưng nhấn mạnh rằng chưa có giải pháp nào khả thi ngay lập tức. Quan hệ đang được cải thiện giữa Ai Cập và Ankara không làm thay đổi lập trường phản đối thỏa thuận hàng hải của nước này.
Trữ lượng khí đốt nằm sau các bản đồ
Một nghiên cứu tháng 9 năm 2025 của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) ước tính rằng vẫn còn khoảng 80 nghìn tỷ feet khối khí tự nhiên ở phía đông Địa Trung Hải.
Một đánh giá riêng của Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ ước tính trữ lượng khí đốt tự nhiên chưa được phát hiện, có thể khai thác về mặt kỹ thuật trung bình trong khu vực là 286,2 nghìn tỷ feet khối. Những con số này mô tả các loại tài nguyên khác nhau và không nên được coi là tương đương với trữ lượng đã được chứng minh về mặt thương mại. Những phát hiện quan trọng bao gồm các mỏ Leviathan và Tamar của Israel, mỏ Zohr của Ai Cập và mỏ Aphrodite của Síp.
Trong khi đó, Syria được ước tính sở hữu 8,5 nghìn tỷ feet khối khí đốt tự nhiên, theo dữ liệu năng lượng lâu năm của Mỹ, mặc dù nhiều năm chiến tranh đã tàn phá cơ sở hạ tầng năng lượng và làm giảm đáng kể sản lượng.
Mặc dù vùng biển Địa Trung Hải của nước này có tiềm năng rất lớn, Lebanon vẫn chưa xác định được trữ lượng khí đốt ngoài khơi có thể chứng minh được về mặt thương mại.
Ba chiến lược năng lượng khu vực cạnh tranh nhau đã xuất hiện xung quanh các nguồn tài nguyên này.
Thổ Nhĩ Kỳ tìm cách ngăn chặn việc bị cô lập về mặt hàng hải đồng thời củng cố vị thế của mình như một hành lang năng lượng kết nối các nhà sản xuất trong khu vực với châu Âu.
Israel, Hy Lạp và Síp đang thúc đẩy hợp tác để phát triển các mỏ dầu ngoài khơi và thiết lập các tuyến xuất khẩu với thị trường châu Âu.
Ai Cập đặt mục tiêu duy trì vị thế là trung tâm chế biến và xuất khẩu khí đốt khu vực thông qua các cơ sở khí tự nhiên hóa lỏng tại Idku và Damietta.
Những tham vọng này giao thoa với lợi ích thương mại của các công ty năng lượng lớn, bao gồm các công ty Mỹ Chevron và ExxonMobil, Eni của Ý, TotalEnergies của Pháp, Energean của Hy Lạp và QatarEnergy.
Việc các công ty năng lượng Mỹ mở rộng hoạt động thăm dò ngoài khơi của Hy Lạp và Síp càng làm gia tăng thêm mối lo ngại của Ankara về những thỏa thuận có thể khiến Thổ Nhĩ Kỳ bị gạt ra ngoài cơ sở hạ tầng năng lượng đang phát triển của khu vực. Diễn đàn Khí đốt Đông Địa Trung Hải, với các thành viên bao gồm Ai Cập, Hy Lạp, Síp, Israel, Ý, Pháp, Jordan và Palestine, phản ánh những lợi ích cạnh tranh này. Thổ Nhĩ Kỳ vẫn đứng ngoài tổ chức này do những tranh chấp với Síp và Hy Lạp về ranh giới biển cũng như những tranh cãi rộng hơn xung quanh thỏa thuận năm 2019 với Libya.
Ngoài khu vực, Washington tìm cách bảo vệ an ninh của Israel, đa dạng hóa nguồn cung năng lượng cho châu Âu và ngăn chặn các tranh chấp leo thang giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp, hai thành viên của NATO.
EU ủng hộ Hy Lạp và Síp, trong khi Nga tìm cách duy trì ảnh hưởng của mình trên thị trường năng lượng khu vực. Trong khi đó, Trung Quốc vẫn quan tâm đến các cảng, cơ sở hạ tầng và các kết nối thương mại ở Địa Trung Hải.
Việc kiểm soát ranh giới biển, tài nguyên ngoài khơi và cơ sở hạ tầng xuất khẩu sẽ quyết định cường quốc khu vực nào được tiếp cận thị trường năng lượng châu Âu và cường quốc nào bị loại trừ.
Chủ quyền của Libya vẫn đang bị đe dọa
Việc quốc hội miền đông Libya thông qua thỏa thuận hàng hải giúp tăng cường vị thế ngoại giao của Thổ Nhĩ Kỳ và báo hiệu sự cởi mở của Haftar đối với các liên minh rộng lớn hơn. Điều này đặt Libya vào trung tâm của cuộc tranh giành ranh giới phía đông Địa Trung Hải, năng lượng và ảnh hưởng.
Vị trí chiến lược và tiềm năng giàu có ngoài khơi của Libya đã thu hút các lợi ích nước ngoài cạnh tranh, làm dấy lên lo ngại rằng các thỏa thuận về vùng biển và tài nguyên của nước này có thể bị chi phối bởi các tính toán bên ngoài trong khi sự chia rẽ chính trị trong nước vẫn tiếp diễn.
Việc thiếu các thể chế quốc gia thống nhất và sự giám sát hiệu quả các thỏa thuận hàng hải và kinh tế khiến Libya dễ bị tổn thương trước những áp lực như vậy. Các chính phủ đối lập và các trung tâm quyền lực cạnh tranh đã làm suy yếu khả năng đàm phán từ vị thế mạnh của Libya.
Việc Haftar xích lại gần Ankara có thể củng cố vị thế chính trị của ông, nhưng lợi ích lâu dài của Libya phụ thuộc vào khả năng thực thi chủ quyền đối với biên giới biển và tài nguyên của mình. Nếu không có lập trường quốc gia thống nhất, địa lý của đất nước sẽ tiếp tục phục vụ tham vọng của các cường quốc nước ngoài, trong khi gánh nặng của sự chia rẽ sẽ đổ lên vai người dân Libya.
Biên dịch: Hoàng Hải
Tác giả Bassam Abu Abdallah từng là giảng viên Khoa Khoa học Chính trị của Đại học Damascus, ông cũng từng công tác tại Đại sứ quán Syria ở Ankara.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
