Cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung thời kỳ Trump 2.0 tạo ra áp lực định hình lại cấu trúc an ninh châu Á, thúc đẩy các quốc gia khu vực tái cấu trúc học thuyết quốc phòng để thích ứng với trạng thái vô chính phủ quốc tế mới. Một mặt, các quốc gia thuộc hệ thống liên minh truyền thống chuyển dịch sang mô hình tự lực nhằm phòng ngừa rủi ro từ tư duy ngoại giao giao dịch của Washington; mặt khác, khối các nước không liên kết kiên trì chiến lược phòng vệ lưỡng nan, tối ưu hóa lợi ích và khước từ lưỡng phân hóa quyền lực. Tiến trình này làm gia tăng mật độ vũ trang chiến thuật, đẩy khu vực vào bẫy an ninh và nguy cơ khủng hoảng kích nổ từ các sự cố vùng xám ngoài ý muốn. Trên cơ sở dự báo cục diện an ninh phức hợp thời gian tới, đề xuất giải pháp củng cố năng lực kháng chịu quốc phòng, duy trì thế cân bằng động và kiên định quyền tự chủ chiến lược của Việt Nam nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia – dân tộc.
Cục diện cạnh tranh quốc phòng Mỹ – Trung thời kỳ Trump 2.0 và tác động đến Châu Á
Đặc điểm mới trong cạnh tranh quốc phòng Mỹ – Trung dưới áp lực từ chính quyền Donald Trump nhiệm kỳ 2
Một, chính sách “nước Mỹ trên hết” được áp dụng vào quốc phòng châu Á bằng sức ép chia sẻ chi phí quốc phòng của Mỹ lên các đồng minh. Chính quyền Donald Trump nhiệm kỳ 2 tái định hình hệ thống đồng minh an ninh tại châu Á từ mô hình bảo hộ truyền thống sang mô hình giao dịch sòng phẳng, sử dụng sức ép ngân sách làm đòn bẩy cốt lõi.
Tại Hàn Quốc, ngay sau khi nhậm chức, Trump lập tức yêu cầu xem xét lại Hiệp định Biện pháp Đặc biệt (SMA) 12 vốn vừa được ký cuối năm 2024. Washington gây sức ép buộc Seoul phải nâng mức đóng góp chi phí đồn trú cho 28.500 binh sĩ thuộc Lực lượng Mỹ tại Hàn Quốc (USFK) lên mức 5 tỷ USD/năm gấp hơn 4 lần mức 1,1 tỷ USD của giai đoạn trước.[1] Để thực thi tối hậu thư này, Mỹ đã đơn phương hoãn vô thời hạn 2 cuộc diễn tập chỉ huy bằng máy tính thuộc khuôn khổ Khung diễn tập Lá chắn Tự do, đồng thời đưa ra yêu sách thương lượng nếu Seoul không tăng chi phí, Mỹ sẽ rút bớt 1 lữ đoàn chiến đấu thuộc Sư đoàn Bộ binh số 2 tại Camp Humphreys về Hawaii.[2] Tại Nhật Bản, Mỹ áp đặt nguyên tắc liên kết Quốc phòng – Thương mại. Trong các cuộc làm việc của Lực lượng Đặc nhiệm rà soát Hiệp định Quy chế Lực lượng (SOFA), Washington yêu cầu Tokyo tăng chi phí hỗ trợ nước chủ nhà lên 8 tỷ đô.[3] Vì vậy Nhật Bản phải lựa chọn ký cam kết mua thêm hai gói bổ sung gồm 147 chiếc F-35 từ Lockheed Martin và tên lửa hành trình Tomahawk Block V để bù đắp thâm hụt thương mại song phương. Sức ép này đẩy Tokyo vào lộ trình phải hoàn thành mục tiêu ngân sách quốc phòng đạt 2% GDP, khoảng 10.000 tỷ yên sớm hơn kế hoạch nhằm bảo toàn cam kết bảo hộ hạt nhân từ Mỹ.
Học thuyết quân sự của Pentagon thời kỳ này quy định rõ, Mỹ chỉ cung cấp năng lực răn đe chiến lược tầm xa như hạt nhân, tàu ngầm hạt nhân lớp Virginia, oanh tạc cơ B-21; còn lực lượng tiền duyên của đồng minh phải tự chịu trách nhiệm về kho đạn chiến thuật.[4] Mỹ giảm tần suất tuần tra của các nhóm tác chiến tàu sân bay (CSG) tại chuỗi đảo thứ nhất từ 6 đợt/năm xuống còn rải rác, buộc các nước sở tại phải tự huy động biên đội tàu hộ tống để lấp chỗ trống.
Hai, sự gia tăng răn đe quân sự đơn phương/song phương của Mỹ đối lập với chiến lược phòng thủ chủ động, mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc. Khiến cho cuộc đua răn đe giữa hai siêu cường dịch chuyển từ các tuyên bố ngoại giao đa phương sang các hành động thực địa mang tính răn đe cơ học, tạo ra sự va chạm trực tiếp giữa lá chắn răn đe công nghệ của Mỹ và vòng đệm đẩy lùi tầm tiếp cận của Trung Quốc.
Washington triển khai chiến dịch tái cơ cấu căn cứ phân tán quy mô lớn. Lực lượng thủy quân lục chiến Mỹ hoàn tất việc chuyển đổi trung đoàn thủy quân lục chiến số 12 tại Okinawa thành trung đoàn duyên hải thủy quân lục chiến (MLR) số 12, trang bị hệ thống tên lửa chống hạm tầm trung phóng từ mặt đất NMESIS. Đồng thời, Mỹ kích hoạt các kho dự trữ vũ khí chiến lược tiền phương APS-3 tại các vị trí bí mật ở Palawan của Philippines và Saipan, cho phép các phi đội tiêm kích F-22 và F-35A có thể phân tán đánh nhanh rút nhanh sang các sân bay dã chiến ngay khi phát hiện cảnh báo sớm. Bắc Kinh đáp trả bằng việc đẩy mạnh tốc độ bàn giao khí tài cho Hải quân, với ngân sách quốc phòng tăng đều mức hơn 7%, sử dụng tàu sân bay Phúc Kiến (Type 003) vào trực chiến thực địa tại eo biển Đài Loan, năm 2026 Hải quân Trung Quốc đang chạy thử nghiệm dòng Type 052D/DL số 37 đến 40 cải tiến trang bị radar mảng pha quét điện tử chủ động tầm siêu xa. Trên thực địa, Trung Quốc chuyển sang áp đặt vùng cấm tiếp cận thực tế. Tại bãi Scarborough, Bắc Kinh duy trì sự hiện diện trung bình khoảng 4 đến 6 tàu hải cảnh cỡ lớn trên 4.000 tấn tuần tra vòng ngoài, mạng lưới tàu dân quân biển dao động từ 15 – 25 tàu, thiết lập các phao định vị luồng hàng hải riêng của Trung Quốc, đồng thời tiến hành diễn tập kiểm dịch, ép buộc các tàu khảo sát của nước khác phải khai báo thông tin qua hệ thống AIS của Bắc Kinh.[5]
Các kênh tác động xúc tác đến sự điều chỉnh của các nước châu Á
Một, áp lực từ đồng minh khiến ranh giới an ninh trở nên căng thẳng hơn bao giờ hết. Chính cách tiếp cận thực dụng của chính quyền Trump 2.0 đẩy hệ thống đồng minh châu Á vào tình thế lưỡng nan nghiêm trọng, buộc họ phải tự kéo căng nguồn lực để san sẻ gánh nặng quốc phòng. Trong đó, hội chứng “sợ bị bỏ rơi” ngày càng phổ biến khi Mỹ yêu cầu các đồng minh phải đáp ứng các hạn mức chi tiêu khắc nghiệt hơn, như việc thúc ép Nhật Bản hướng tới mục tiêu 3,5% GDP quốc phòng.[6] Dù Mỹ không cắt giảm Sáng kiến An ninh Hàng hải (MSI) mà ngược lại còn bơm các khoản viện trợ quân sự nước ngoài (FMF) kỷ lục, áp lực răn đe tại chỗ vẫn buộc Philippines phải chủ động tăng ngân sách phân bổ nội bộ cho chương trình hiện đại hóa cải tiến Re-Horizon 3 thêm khoảng 20% nhằm đẩy nhanh tiến độ kích hoạt các lưới lửa bờ biển bằng tên lửa hành trình siêu thanh BrahMos của Ấn Độ và hệ thống radar cảnh giới tầm xa của Israel.[7]
Hay như, áp lực điều phối lực lượng liên vùng gia tăng khi Mỹ yêu cầu các đối tác châu Á gánh vác trách nhiệm lớn hơn tại các trục an ninh toàn cầu. Nhật Bản đã phải cử các tàu hộ tống tham gia các chiến dịch bảo đảm an ninh hàng hải dài ngày tận khu vực Trung Đông và Ấn Độ Dương để bảo vệ các tuyến vận tải dầu mỏ huyết mạch, khiến năng lực phản ứng thường trực của Lực lượng Phòng vệ Biển Nhật Bản (JMSDF) tại vùng biển Hoa Đông bị dàn mỏng đáng kể. Điều này kích hoạt phản ứng tự cường của các cường quốc tầm trung; Nhật Bản và Úc đã phải tối ưu hóa Hiệp định Tiếp cận Đột phá (RAA) để chủ động tổ chức các cuộc diễn tập tác chiến chung song phương quy mô lớn mà không cần phụ thuộc vào sự điều phối trực tiếp từ các sở chỉ huy tiền phương của quân đội Mỹ.
Hai, bắt nguồn từ những rủi ro xung đột trực tiếp từ những nguy cơ va chạm tại Biển Đông và eo biển Đài Loan. Hiện nay, tần suất và tính chất các cuộc va chạm quân sự tại hai điểm nóng này tăng vọt về cấp độ nguy hiểm, biến các vùng biển xung quanh thành khu vực rủi ro cao.
Tại eo biển Đài Loan, Trung Quốc liên tục triển khai chiến dịch tuần tra, tập trận liên hợp, trong đó “Liên hợp Lợi” năm 2023 – 2024; “Sấm sét eo biển” và “Sứ mệnh công lý” năm 2025, huy động trung bình từ 10 đến 30 lượt máy bay quân sự vượt qua đường trung tuyến mỗi ngày. Hoạt động này ép lực lượng phòng không Nhật Bản tại căn cứ Naha phải liên tục cho tiêm kích F-15J cất cánh khẩn cấp đánh chặn với tần suất ngày càng lớn, làm cạn kiệt nguồn lực bảo dưỡng và đẩy hệ thống phòng thủ đảo của Nhật Bản vào trạng thái báo động đỏ liên tục.
Tại Biển Đông, sự dịch chuyển từ va chạm dân sự sang quân sự hóa toàn diện. Trung Quốc điều động tàu hộ vệ tên lửa Type 056A áp sát các tiền đồn của Philippines tại bãi Cỏ Mây ở khoảng cách dưới 2 hải lý để uy hiếp các chuyến tàu tiếp tế.[8] Nguy cơ tính toán sai lầm tăng cao khi các tàu khu trục Mỹ thực hiện chiến dịch Tự do Hàng hải (FONOP) băng qua khu vực này mà không thông báo trước, đẩy các quốc gia ven biển ASEAN vào thế phải duy trì trạng thái trực chiến phòng không để tránh bị vạ lây từ các cuộc đấu pháo điện tử hoặc va chạm vũ trang giữa hai siêu cường.
Ba, sự phụ thuộc kinh tế và an ninh khiến các nước rơi vào thế lưỡng nan khi kinh tế gắn với Trung Quốc nhưng an ninh phụ thuộc vào Mỹ, hoặc ngược lại. Kênh tác động này tạo ra áp lực bóp nghẹt đối với không gian sinh tồn chiến lược của các nước châu Á qua các biện pháp trừng phạt cơ học từ cả hai phía. Chính quyền Mỹ gây áp lực buộc Malaysia trung tâm đóng gói bán dẫn chiếm 13% thị phần toàn cầu phải siết kiểm soát xuất khẩu, yêu cầu doanh nghiệp nộp giấy phép trước 30 ngày để ngăn chip AI của Nvidia rò rỉ sang Trung Quốc.[9] Nếu không tuân thủ, các nước này đối mặt nguy cơ bị Mỹ cắt nguồn cung thiết bị thượng nguồn và áp thuế trừng phạt lên chuỗi điện tử. Đáp lại, Bắc Kinh lập tức trả đũa bằng cách siết chặt xuất khẩu khoáng sản chiến lược như Gallium và Germanium vốn chiếm hơn 80% nguồn cung thế giới, khiến giá vật liệu bán dẫn toàn cầu tăng vọt 200%, trực tiếp đe dọa bóp nghẹt chuỗi sản xuất của các quốc gia trung lập nằm ở giữa.[10]
Điều này, buộc các nhà hoạch định chiến lược châu Á, đặc biệt là khối ASEAN phải đối mặt với một thực tế rằng mất an ninh nếu rời xa Mỹ, mất kinh tế nếu đối đầu Trung Quốc. Minh chứng là việc Thái Lan quyết định sửa đổi hợp đồng, chấp nhận thay thế động cơ Đức bằng động cơ CHD620 của Trung Quốc để tiếp tục dự án tàu ngầm S26T,[11] nhưng ngay sau đó lập tức cân bằng bằng việc phê duyệt mua tiêm kích Gripen từ phương Tây. Song song đó, Indonesia một mặt chi tỷ đô đặt mua tiêm kích Rafale của Pháp và thúc đẩy siêu diễn tập Super Garuda Shield với Mỹ;[12] mặt khác họ vẫn mở rộng các cuộc diễn tập quân sự chung Heping Garuda với Bắc Kinh, đồng thời đàm phán mua chiến đấu cơ J-10C của họ. Những nước đi đa dạng hóa nguồn cung này giúp các quốc gia trung lập vừa nâng cấp năng lực quốc phòng, vừa khéo léo hóa giải các áp lực cô lập kinh tế hay cấm vận quân sự từ cả hai phía Mỹ – Trung.
Thực trạng điều chỉnh chiến lược quốc phòng, quân sự của các nước Châu Á
Nhóm đồng minh truyền thống của Mỹ
Một mặt thắt chặt các cam kết an ninh song phương để duy trì ô hạt nhân của Mỹ; mặt khác hiện đại hóa nội lực để giảm thiểu rủi ro từ tính toán thực dụng.
Nhật Bản lựa chọn phát triển năng lực phản công và hiện đại hóa tầm xa, thực hiện bước chuyển lịch sử khỏi học thuyết thuần túy phòng thủ. Ngân sách quốc phòng tài khóa đạt mức kỷ lục khoảng 57 tỷ USD, tương đương 2% GDP. Triển khai nâng cấp toàn diện tên lửa di động chống hạm Type-12 để mở rộng tầm bắn lên 1.000 km. Tháng 3/2026, Nhật Bản đã triển khai các Tiểu đoàn Đạn lướt Siêu tốc (HVGP) tại Trại Fuji. Đồng thời, Tokyo đang tăng tốc ngân sách để sản xuất hàng loạt biến thể Block 2 với tầm bắn lên tới 3.000 km, biến Nhật Bản thành quốc gia sở hữu kho vũ khí tấn công tầm xa hàng đầu châu Á[13]. Trên thực địa, Nhật Bản thành lập Bộ chỉ huy tác chiến liên hợp (JJOC) và Thỏa thuận tiếp cận song phương (RAA) với Philippines nhằm đồng bộ hóa năng lực tác chiến trực tiếp với Bộ tư lệnh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Mỹ, vừa chia sẻ gánh nặng vừa xây dựng năng lực phòng thủ độc lập.
Hàn Quốc, cũng có những điểm chung khi lựa chọn tự lực răn đe gắn liền với tự chủ chuỗi cung ứng công nghiệp quốc phòng. Seoul thúc đẩy chiến lược răn đe ba trục, tập trung vào hệ thống phá hủy mục tiêu phủ đầu Kill Chain. Biên chế bổ sung tàu ngầm lớp Dosan Ahn Changho 3.000 tấn có khả năng phóng được cả tên lửa đạn đạo dòng Hyunmoo 4B và tên lửa hành trình tầm xa dòng Hyunmoo-3 từ giếng phóng thẳng đứng. Để giảm gánh nặng ngân sách, Seoul đẩy mạnh xuất khẩu vũ khí nội địa thông qua các tập đoàn như Hanwha Aerospace và LIG Nex1, hướng tới mục tiêu top 5 quốc gia xuất khẩu vũ khí lớn nhất thế giới với các hợp đồng cung cấp pháo tự hành K9 Thunder và chiến đấu cơ FA-50 sang các nước châu Âu và Đông Nam Á.[14]Thay vì chỉ bán vũ khí lấy tiền, các tập đoàn Hàn Quốc áp dụng chiến lược chuyển giao dây chuyền sản xuất tại chỗ như hợp đồng K9 và xe tăng K2 Black Panther tại Ba Lan và hợp tác công nghệ phòng không với UAE, Ả-rập Xê-út, tạo ra một chuỗi cung ứng quốc phòng mang tính liên minh chặt chẽ độc lập với Washington.
Philippines chọn dịch chuyển mạnh mẽ sang phía Mỹ và hiện đại hóa hướng biển, tăng cường chi phí quốc phòng để thực hiện Khái niệm Phòng thủ Quần đảo Toàn diện thông qua chương trình Horizon 3. Manila đã mở rộng Thỏa thuận Hợp tác Phòng thủ Nâng cao (EDCA), cho phép quân đội Mỹ tiếp cận thêm 4 căn cứ chiến lược, bao gồm căn cứ hải quân Camilo Osias tại Cagayan nằm sát eo biển Đài Loan và đảo Balabac tại Palawan nằm trực diện Biển Đông. Trên thực địa, Philippines đã tiếp nhận các phân đội tên lửa hành trình siêu thanh chống hạm BrahMos trị giá 375 triệu USD từ Ấn Độ nhằm xây dựng năng lực răn đe chống tiếp cận, đồng thời phối hợp cùng Mỹ tổ chức các cuộc tập trận Balikatan quy mô lớn trên 16.000 binh sĩ nhằm huấn luyện thực chiến các kịch bản tái chiếm đảo và bảo vệ chủ quyền lãnh hải.[15]
Nhóm các nước Đông Nam Á giữ thế trung lập tích cực
Indonesia tiến hành đa dạng hóa nguồn cung khí tài hạng nặng thế hệ mới, duy trì chính sách đối ngoại độc lập và chủ động bằng cách phân phối các hợp đồng mua sắm quân sự lớn cho nhiều đối tác, vừa chi 8,1 tỷ USD để mua tổng cộng 42 chiếc tiêm kích Dassault Rafale mua tiêm kích của Pháp,[16] vừa ký bản ghi nhớ mua 24 tiêm kích từ tập đoàn Boeing, đồng thời tiếp nhận các tàu tuần tra xa bờ lớp Thaon di Revel mua từ Ý. Nhằm cân bằng ảnh hưởng đối ngoại, quân đội Indonesia tổ chức cuộc tập trận chung đa quốc gia Super Garuda Shield với Mỹ và các đồng minh với hơn 5000 binh sĩ, nhưng cũng đồng thời khởi động cuộc diễn tập hải quân song phương Orruda với Nga đánh dấu việc Indonesia lần đầu tiên cử tàu chiến hộ vệ sang vùng biển Nga để diễn tập.[17] và duy trì các cơ chế đối thoại họp cấp Bộ trưởng Ngoại giao – Quốc phòng (2+2) nhằm tăng cường hợp tác an ninh, hàng hải và đối phó với các thách thức an ninh phi truyền thống với Bắc Kinh.
Malaysia chọn kiên định phòng thủ đa hướng và tự chủ giám sát ven biển, vối việc triển khai chương trình cấu trúc lại lực lượng “Kế hoạch 55” (CAP55) của Quân đội Hoàng gia. Để tránh rơi vào thế kẹt công nghệ lưỡng dụng, Malaysia ký hợp đồng trị giá 920 triệu USD mua 18 tiêm kích nhẹ FA-50 Block 20 từ Hàn Quốc nhằm thay thế các phi đội Mig-29 cũ,[18] đồng thời chọn tập đoàn Leonardo của Ý để cung cấp các máy bay tuần thám biển ATR-72 MP. Trên thực địa, Malaysia kiên quyết không cho phép bất kỳ quốc gia nào lập căn cứ tiền phương, duy trì tần suất tuần tra của các tàu tuần tra lớp Kedah tại bãi cạn Luconia nhằm bảo vệ vững chắc các giàn khoan dầu khí mà không cần phụ thuộc vào sự can thiệp trực tiếp của hải quân siêu cường. Các tàu tuần tra xa bờ lớp Kedah như tàu KD Kelantan, KD Selangor liên tục được luân phiên triển khai tại bãi cạn Luconia, cụm bãi cạn Luconia thuộc vùng đặc quyền kinh tế EEZ của Malaysia nhằm theo dõi và bám đuôi các tàu hải cảnh Trung Quốc xâm nhập. Thậm chí đầu năm 2026, để gia tăng năng lực chống tiếp cận, nước này đã bắt đầu chương trình tích hợp tên lửa hành trình tiên tiến Naval Strike Missile (NSM) lên lớp tàu Kedah vốn trước đây chỉ trang bị pháo.
Thái Lan tiến hành cân bằng áp lực bằng cách thắt chặt hợp tác quốc phòng với Bắc Kinh, mặc dù là đồng minh hiệp ước của Mỹ tại Đông Nam Á, nhưng Bangkok phản ứng với các áp lực chiến lược bằng cách xích lại gần Trung Quốc trong lĩnh vực khí tài. Quân đội Hoàng gia Thái Lan sở hữu cơ cấu vũ khí có tỷ lệ nguồn gốc Trung Quốc cao nhất khu vực với việc biên chế chiến đấu chủ lực hơn 60 xe tăng VT-4 và hàng trăm xe thiết kế bọc thép bánh lốp VN-1 tập đoàn NORINCO sản xuất thay thế cho các dòng xe cũ của Mỹ và tàu đổ bộ cỡ lớn Type 071ET (HTMS Chang). Dù vướng mắc về vấn đề động cơ khiến dự án tàu ngầm lớp Yuan (S26T) bị chậm trễ, Thái Lan vẫn duy trì các cuộc tập trận không quân Falcon Strike và tập trận hải quân Blue Strike thường niên với Trung Quốc để tạo thế đối trọng cân bằng với cuộc tập trận Cobra Gold tổ chức chung với Mỹ.[19]
Ba, nhóm quốc gia có xu hướng nghiêng về Trung Quốc.
Hiển nhiên là Phnompenh, khi Campuchia chọn phương án tối đa hóa lợi ích kinh tế và an ninh bằng cách gắn kết sâu sắc với Bắc Kinh. Đường đi nước bước then chốt là việc hoàn thiện toàn diện dự án nâng cấp Căn cứ Hải quân Ream bằng nguồn vốn viện trợ của Trung Quốc. Căn cứ này hiện đã khánh thành một cầu cảng mới dài hơn 300 mét, đủ năng lực tiếp nhận các tàu khu trục tên lửa lớp Type 052D và tàu sân bay của Hải quân Trung Quốc.[20] Trên thực tế, các tàu chiến của Trung Quốc đã duy trì sự hiện diện luân phiên liên tục tại Ream để huấn luyện hải quân cho Campuchia. Phnom Penh đình chỉ vô thời hạn cuộc tập trận “Bản lĩnh Angkor” với Mỹ, thay vào đó tập trung toàn bộ nguồn lực vào cuộc diễn tập liên hợp thường niên “Rồng Vàng” với Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc.[21] Cuộc tập trận này liên tục được mở rộng về quy mô, ứng dụng các UAV và robot chiến đấu thế hệ mới của Trung Quốc, biến năng lực phòng thủ của Campuchia thành một mắt xích hỗ trợ cho chiến lược hướng nam của Bắc Kinh tại tiểu vùng Mekong.
Rõ ràng, các số liệu tăng trưởng ngân sách trên đã chứng minh nội lực quân sự của các nước Đông Á đã bước sang trang mới, giảm bớt sự phụ thuộc một chiều vào sự bảo hộ an ninh miễn phí từ bên ngoài. Việc đồng loạt tăng mạnh ngân sách quốc phòng và tự chủ hóa chuỗi cung ứng quân sự giúp quân đội các nước nâng cao khả năng răn đe, chủ động bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và sẵn sàng ứng phó với các tình huống khẩn cấp bằng nội lực. Thông qua việc đa dạng hóa nguồn cung khí tài và đa phương hóa các hoạt động diễn tập quân sự, các nước đã vô hiệu hóa thành công áp lực bóp nghẹt từ các siêu cường. Cách làm này giúp giữ vững được không gian ngoại giao đệm, vừa duy trì được quan hệ kinh tế – thương mại thiết yếu với một bên, vừa tận dụng được sức mạnh cơ động của bên còn lại để cân bằng cán cân quyền lực tại thực địa.
Tuy nhiên, việc các nước dồn dập tăng cường vũ trang để tự vệ lại vô tình kích hoạt phản ứng răn đe cơ học từ phía đối địch. Việc nâng cấp vũ khí tầm xa hay mở rộng quyền tiếp cận căn cứ quân sự khiến mức độ nghi kỵ chiến lược tăng cao, đẩy tần suất diễn tập bắn đạn thật và áp sát thực địa của các siêu cường lên mức dày đặc. Việc Nhật Bản trang bị tên lửa tầm xa 1.000 km hay Philippines bố trí bệ phóng BrahMos sát bờ biển đã kích hoạt các biện pháp đáp trả từ Trung Quốc bằng việc tăng cường tần suất diễn tập bắn đạn thật của Hạm đội Nam Hải. Hệ quả là môi trường an ninh tổng thể khu vực không an toàn hơn mà ngày càng căng thẳng, dễ bùng phát va chạm do tính toán sai lầm. Không những vậy, các hợp đồng mua sắm, bảo dưỡng khí tài công nghệ cao luôn đòi hỏi nguồn vốn đầu tư công khổng lồ và liên tục. Việc ưu tiên phân bổ ngân sách cho quốc phòng đã tạo ra áp lực thâm hụt tài khóa trực tiếp, buộc nhiều quốc gia phải cắt giảm bớt các nguồn lực dành cho phát triển cơ sở hạ tầng dân sinh, giáo dục và an sinh xã hội, gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức bền kinh tế dài hạn.
Chính sự khác biệt về lợi ích và mức độ thỏa hiệp với nước lớn đã đẩy các quốc gia châu Á vào trạng thái phân hóa sâu sắc về mặt thực địa. Việc hình thành các nhóm hành vi đối lập làm suy giảm nghiêm trọng nguyên tắc đồng thuận nội khối, khiến tiếng nói chung bị vô hiệu hóa trong các tiến trình đàm phán xây dựng luật lệ an ninh đa phương. ASEAN cho thấy rõ bức tranh mâu thuẫn tại khu vực, sự phân hóa thực địa này khiến ASEAN mất đi tiếng nói đồng thuận thống nhất trong các hồ sơ an ninh phức tạp, đặc biệt là tiến trình đàm phán xây dựng Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC).
Xu hướng cạnh tranh Mỹ – Trung và điều chỉnh chiến lược của các nước Châu Á thời gian tới
Kịch bản cạnh tranh quốc phòng Mỹ – Trung giai đoạn tiếp theo
Một, cạnh tranh dưới ngưỡng xung đột quân sự trực tiếp nhưng đối đầu răn đe công nghệ cao và liên minh quân sự sẽ là xu thế chủ đạo cho cặp quan hệ này. Cả Washington và Bắc Kinh đều nhận thức rõ hậu quả mang tính hủy diệt của một cuộc chiến tranh tổng lực lên chuỗi cung ứng toàn cầu và sự ổn định chế độ. Do đó, hai bên lựa chọn cạnh tranh có kiểm soát, sử dụng sức mạnh quân sự như một đòn bẩy kinh tế và áp lực ngoại giao nhằm ép đối phương nhượng bộ mà không làm đổ vỡ hoàn toàn quan hệ song phương.
Mỹ không đầu tư dàn trải mà tập trung nguồn lực xây dựng các vùng phòng thủ dã chiến kiên cố tại chuỗi đảo thứ nhất. Trong đó, tập trung đồng bộ hóa hệ thống tên lửa chiến lược tầm trung Typhon tại các đảo tiền duyên, đồng thời thiết lập mạng lưới chia sẻ dữ liệu tình báo không ảnh theo thời gian thực từ các chòm vệ tinh quỹ đạo thấp (LEO) trực tiếp cho sở chỉ huy của các nước đồng minh nhằm bao vây hoàn toàn năng lực cơ động của lực lượng đối phương.[22] Bắc Kinh đẩy mạnh việc thiết lập một thực tế địa chính trị mới tại khu vực, tăng cường biên chế các tàu sân bay thế hệ mới, biến các cuộc diễn tập phong tỏa quy mô lớn xung quanh các eo biển huyết mạch thành hoạt động thường kỳ hằng tháng. Mục đích của bước đi này là làm hao mòn ý chí phản kháng của các đối thủ cận biên và ép các quốc gia trong khu vực phải chấp nhận quyền kiểm soát thực tế của Bắc Kinh như một sự thật hiển nhiên.[23]
Hai, nguy cơ về một cuộc xung đột cục bộ hoặc khủng hoảng nghiêm trọng do tính toán sai lầm tại các điểm nóng là có cơ sở. Khi mật độ phương tiện chiến đấu của hai siêu cường và các bên tranh chấp tại Biển Đông và Eo biển Đài Loan đã vượt ngưỡng an toàn chiến thuật. Trong khi đó, tư duy ngoại giao sòng phẳng của chính quyền Trump 2.0 có thể làm giảm tính răn đe của các cam kết bảo hộ truyền thống, kích thích đối phương tiến hành các bước đi liều lĩnh nhằm thử nắn gân ý chí của Washington. Khủng hoảng không xuất phát từ một kế hoạch chiến tranh tổng thể mà kích nổ từ một sự cố thực địa vô ý, chẳng hạn như một vụ va chạm trực tiếp trên không giữa các tiêm kích tàng hình thế hệ năm, hoặc một đợt đụng độ vũ trang giữa tàu thực thi pháp luật biển có trang bị vũ khí hạng nặng. Khi các kênh liên lạc khẩn cấp giữa hai Bộ Quốc phòng bị gián đoạn do áp lực chính trị trong nước, một đòn trả đũa bằng tác chiến chế áp điện tử hoặc tên lửa chống hạm của lực lượng tiền phương sẽ ngay lập tức đẩy xung đột lan rộng ra toàn bộ tuyến hàng hải quốc tế, buộc các quốc gia ven biển phải chuyển sang trạng thái thời chiến để tự vệ.
Xu thế điều chỉnh chiến lược của các nước châu Á
Một, sự trỗi dậy mạnh mẽ của các cơ chế tiểu đa phương thế hệ mới đang tạo ra những bước đột phá mới. Cấu trúc an ninh đa phương diện rộng dựa trên sự đồng thuận như ASEAN hay ARF đang tỏ ra kém hiệu quả trước các cuộc khủng hoảng thực địa chuyển động nhanh. Đồng thời, tư duy nước Mỹ trên hết của Trump 2.0 khiến các nước lo ngại về tính bền vững dài hạn của chiếc ô an ninh Mỹ. Các nước châu Á nhận ra rằng để sinh tồn, họ không thể dựa vào một diễn đàn nói suông, cũng không thể đặt cược toàn bộ vận mệnh vào một siêu cường duy nhất. Do đó, họ chủ động hình thành các liên minh nhóm nhỏ, thực chất, hành động nhanh để tự bảo vệ mình và bảo toàn chuỗi cung ứng kinh tế. Các quốc gia tiến hành xây dựng các mạng lưới an ninh đan xen, có tính bù trừ lẫn nhau. Bên cạnh việc duy trì các cơ chế như QUAD hay AUKUS, xu hướng chủ đạo hiện nay là sự xuất hiện của các trục tiểu đa phương độc lập không có sự tham gia trực tiếp của Mỹ. Điển hình như quan hệ Nhật Bản – Úc, Nhật Bản – Philippines, hay Hàn Quốc – Úc ký kết các hiệp định tiếp cận đột phá (RAA) và thỏa thuận chia sẻ hậu cần quân sự (ACSA).
Các nước tự liên kết chéo với nhau để tạo ra một mạng lưới an ninh đệm, phòng trường hợp nếu Mỹ giảm cam kết bảo hộ, họ vẫn có mạng lưới đối tác khu vực hỗ trợ; nếu Trung Quốc gia tăng sức ép, họ có sẵn các khung pháp lý để lập tức tổ chức diễn tập dã chiến và sử dụng căn cứ của nhau nhằm đối trọng lại thực địa.
Hai, quốc phòng hóa công nghệ bằng việc chạy đua ứng dụng AI, thiết bị không người lái và an ninh mạng vào chiến lược quân sự là trọng tâm cho đầu tư công nghiệp quốc phòng. Thực tế từ xung đột Nga – Ukraine, Israel – Iran…cho thấy các khí tài truyền thống giá trị hàng tỷ USD rất dễ bị vô hiệu hóa bởi các loại vũ khí công nghệ cao giá thành thấp nếu thiếu năng lực tác chiến điện tử và bảo vệ không gian mạng.[24] Đối với các nước châu Á, việc chạy đua đóng mới các biên đội tàu chiến lớn để đối chọi với các siêu cường là bất khả thi về mặt tài chính và chuỗi cung ứng công nghiệp. Công nghệ bất đối xứng chính là chiếc chìa khóa duy nhất giúp họ san bằng khoảng cách về sức mạnh cơ học.
Các nước đang tập trung vào mô hình công nghiệp quốc phòng dựa trên ưu thế thông tin và tự động hóa. Đối với tác chiến không người lái diện rộng, các nước thành lập các Bộ tư lệnh chuyên trách về thiết bị bay không người lái, xuồng tự sát mặt nước (USV) và thiết bị lặn không người lái (UUV). Mục đích là xây dựng các phi đội cảm tử giá rẻ có khả năng phong tỏa các eo biển và bảo vệ các tiền đồn ven biển với chi phí tối thiểu. Tích hợp ứng dụng AI vào hệ thống chỉ huy; kiểm soát; máy tính; tình báo và trinh sát nhằm tự động phân tích dữ liệu thực địa từ vệ tinh và radar, rút ngắn thời gian ra quyết định đánh chặn, giúp quân đội phản ứng chính xác trong vài phút trước khi đối phương kịp định vị lực lượng. Nâng cấp lực lượng tác chiến mạng thành một quân chủng độc lập. Nhiệm vụ cốt lõi là bảo vệ hệ thống hạ tầng thông tin, mật mã chỉ huy lõi và năng lực định vị vệ tinh của quốc gia không bị vô hiệu hóa bởi các đòn tấn công chế áp điện tử của nước lớn trong giai đoạn tiền xung đột.[25]
Tác động và kiến nghị giải pháp đối với Việt Nam trong lĩnh vực quốc phòng, quân sự
Một, thách thức thực tế đối với việc giữ vững chính sách 4 không.
Chính sách quốc phòng 4 không của Việt Nam hiện nay chịu sức ép kéo căng rất lớn từ các bước đi thực tế mang tính lưỡng cực. Trong đó, áp lực đối ứng từ chính quyền Trump 2.0 khi thặng dư thương mại của Việt Nam sang Mỹ duy trì ở mức cao kỷ lục, đạt khoảng 114 tỷ USD chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026. Mỹ liên tục đe dọa áp thuế 10% – 25% theo Mục 301 Đạo luật Thương mại để ép Việt Nam đổi chác lợi ích.
Source: U.S. International Trade in Goods and Services (U.S. Census Bureau), FT900.
Washington tìm cách ép Hà Nội phải gia tăng các cam kết an ninh thực chất. Pentagon đặt yêu sách tăng tần suất đón Nhóm tác chiến tàu sân bay (CSG) lên 2 lần/năm (so với mức 1 – 2 năm/lần trước đây) và xin quyền neo đậu, tiếp liệu luân phiên cho Tàu tuần duyên Mỹ (USCG) tại Cảng quốc tế Cam Ranh để thiết lập mắt xích phòng thủ dã chiến.[26] Điều này, buộc Việt Nam phải chuyển hướng dịch dịch chuyển cán cân mua sắm quốc phòng sang các nhà thầu Mỹ để giảm thâm hụt thương mại song phương. Việt Nam đã cân nhắc giải ngân hợp đồng mua 50 máy bay Boeing 737 Max trị giá 8 tỷ USD của Vietnam Airlines.[27] Ký kết các thỏa thuận mua Khí hóa lỏng (LNG) dài hạn từ các tập đoàn năng lượng Mỹ với sản lượng hàng triệu tấn/năm cho dự án Điện khí Sơn Mỹ.[28]
Đối với chiến thuật vùng xám trên Biển Đông của Trung Quốc, bằng việc thường xuyên điều động biên đội gồm tàu hải cảnh vạn tấn như tàu Hải cảnh 5901 phối hợp cùng 30 – 40 tàu dân quân biển áp sát các lô dầu khí trọng điểm của ta tại mỏ Cá Voi Xanh, Lan Đỏ. Việt Nam kiên quyết không dùng Hải quân khai hỏa trước để tránh bẫy xung đột, mà điều động các tàu vỏ thép lớn của Cảnh sát biển và Kiểm ngư lớp tàu DN-2000 thực hiện chiến thuật bám trụ, ngăn chặn ép giãn thực địa dựa trên UNCLOS 1982. Trước việc Trung Quốc hoàn thiện cầu cảng dài 300 mét tại Ream cho tàu chiến PLAN đồn trú luân phiên, Việt Nam duy trì cơ chế Tuần tra liên hợp thường niên trên Vịnh Bắc Bộ và giao lưu hữu nghị quốc phòng biên giới với Trung Quốc để quản lý rủi ro từ sớm. Việt Nam tiến hành giải ngân mua máy bay tuần thám biển ATR-72 MP của Ý và radar mảng pha EL/M-2288 của Israel để tối ưu hóa khả năng quét và giám sát vùng trời, phát hiện sớm các mối đe dọa từ xa. Tiếp nhận tàu hộ tống lớp Pohang của Hàn Quốc để bố trí dày đặc làm lực lượng phản ứng nhanh tại Vùng 5 Hải quân tại Vịnh Thái Lan.
Hai, áp lực bao vây địa chiến lược khi các nước láng giềng thay đổi cán cân quân sự
Trong đó, tại hướng Tây Nam tình hình an ninh có những biến mới từ Căn cứ Hải quân Ream. Campuchia đã hoàn thiện các hạng mục cốt lõi tại Căn cứ Hải quân Ream, nổi bật là cầu cảng bờ dài hơn 300 mét và luồng lạch được nạo vét sâu tới 13 mét. Cấu trúc này đủ năng lực tiếp nhận các tàu chiến có lượng giãn nước lớn, điển hình là việc các tàu hộ vệ tên lửa lớp Type 056A và tàu khu trục Type 052D của Hải quân Trung Quốc (PLAN) liên tục đồn trú luân phiên dài ngày tại đây để huấn luyện liên hợp. Sự hiện diện quân sự này làm mỏng đi không gian phòng thủ của Việt Nam ở Vịnh Thái Lan. Nó tạo thế áp sát trực diện vào sườn phía Nam, đặt các căn cứ kinh tế – quốc phòng trọng điểm vùng Đông Nam Bộ vào tầm giám sát và chế áp hỏa lực tầm ngắn từ phía sau, thay vì chỉ đối phó với hướng Biển Đông như trước.
Tại hướng Biển Đông đang quy tập mật độ lớn vũ khí công nghệ cao từ các liên minh quân sự. Manila đã chính thức kích hoạt Thỏa thuận Hợp tác Phòng thủ Nâng cao (EDCA), mở rộng cho quân đội Mỹ tiếp cận tổng cộng 9 căn cứ chiến lược. Trong đó, căn cứ hải quân Camilo Osias sát Eo biển Đài Loan và căn cứ đảo Balabac nằm trực diện Trường Sa đã được Mỹ triển khai các hệ thống radar cảnh giới tầm xa và kho hậu cần APS-3 tiền phương. Tokyo đẩy ngân sách quốc phòng tài khóa hiện tại lên mức kỷ lục, hoàn tất mua sắm tên lửa hành trình Tomahawk Block V và bố trí các Trung đoàn Duyên hải Thủy quân lục chiến (MLR) trang bị hệ thống tên lửa chống hạm NMESIS dọc chuỗi đảo Ryukyu. Sự đan xen giữa năng lực chống tiếp cận của Trung Quốc và mạng lưới pháo đài dã chiến của Mỹ biến Biển Đông thành một vùng trũng vũ khí công nghệ cao có mật độ phương tiện chiến đấu dày đặc nhất thế giới. Thực tế này ép Việt Nam phải căng mình, tiêu tốn nguồn lực vận hành các trạm radar tầm xa (như dòng EL/M-2288) và biên đội tàu tuần tra hằng ngày nhằm giám sát di động, giữ vững nguyên trạng các thực thể, bãi cạn đang quản lý trước nguy cơ bị vạ lây từ các cuộc va chạm ngoài ý muốn giữa hai siêu cường.
Để bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ trong bối cảnh cục diện thế giới bước vào giai đoạn cạnh tranh lưỡng cực quyết liệt, các quyết sách của Việt Nam cần bám sát tinh thần Nghị quyết Trung ương 8 Khóa XIII về Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới và chỉ đạo của Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung Ương Đảng Khóa XIV.
Về đường lối đối ngoại
Cốt lõi lý luận đối ngoại của Việt Nam là nghệ thuật chung hòa giữa lợi ích kinh tế – thương mại toàn cầu và cam kết an ninh – quốc phòng thực địa, nhằm bảo toàn tuyệt đối nguyên tắc 4 không và chủ động triệt tiêu áp lực chọn bên.
Trước xu thế thương mại hóa quan hệ quốc tế của chính quyền Mỹ đương nhiệm, Việt Nam cần khẳng định vị thế thông qua mô hình đối ứng sòng phẳng về mặt kinh tế, tuyệt đối không đem các đặc quyền an ninh lãnh thổ làm quân bài thương lượng. Chúng ta chủ động giải tỏa áp lực chính trị bằng cách gia tăng dòng dịch chuyển tài chính thông qua các chương trình mua sắm dân sự vĩ mô như các dự án chuyển giao công nghệ năng lượng sạch, các hiệp định nhập khẩu hạ tầng kỹ thuật lưỡng dụng từ phương Tây. Bước đi này chứng minh Việt Nam là một đối tác kinh tế uy tín, đóng góp thực chất vào sự cân bằng cán cân thương mại song phương, từ đó giữ chân các lợi ích chiến lược của đối tác tại khu vực mà không cần đưa ra bất kỳ nhượng bộ nào về mặt căn cứ hay tần suất hoạt động quân sự.
Cùng với đó, kiên trì nguyên tắc pháp lý và ngoại giao phòng ngừa trước các thách thức khu vực. Đường lối của Đảng và Nhà nước là kiên trì giải quyết bằng biện pháp hòa bình trên nền tảng luật pháp quốc tế, kết hợp chặt chẽ giữa hợp tác và đấu tranh để quản lý rủi ro từ sớm, từ xa. Thúc đẩy ngoại giao láng giềng ở cấp cao nhất nhằm khẳng định sự tôn trọng thể chế và chủ quyền toàn vẹn giữa các nước trong khu vực. Việt Nam chủ động đề xuất và chuẩn hóa các Cơ chế tuần tra chung, thiết lập vùng nước lịch sử an toàn với các nước cận biên tại Vịnh Thái Lan và Vịnh Bắc Bộ. Biện pháp này mang tính chính luận sâu sắc, vừa vô hiệu hóa mưu đồ kích động chia rẽ liên khối của các thế lực bên ngoài, vừa tạo lập một mạng lưới quản lý khủng hoảng minh bạch, ngăn chặn từ gốc mọi nguy cơ tính toán sai lầm chiến thuật trên thực địa.
Về xây dựng lực lượng và hợp tác
Về mặt lý luận, Việt Nam cần dứt khoát xóa bỏ tư duy mua sắm phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất nhằm bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng quốc phòng. Tiến trình hiện đại hóa lực lượng phải tuân thủ nguyên tắc phù hợp học thuyết phòng thủ; đa phương hóa đối tác; làm chủ kỹ thuật.
Việc đa dạng hóa nguồn cung khí tài nhằm xây dựng năng lực nhận thức tình huống và răn đe thụ động là cần thiết. Để xây dựng một quân đội “tinh, gọn, mạnh”, tiến lên hiện đại, Việt Nam cần phân bổ nguồn lực quốc gia để tiếp cận các nền công nghệ quân sự tiên tiến hàng đầu thế giới từ nhiều trục địa lý khác nhau Trục Công nghệ Phương Tây và Trung Đông cần tập trung giải ngân các gói thầu về hệ thống cảnh giới tầm xa đa tầng và thiết bị trinh sát kỹ thuật không ảnh, giúp nâng cao năng lực nhận thức tình huống, chủ động thông tin trong mọi trạng thái thời tiết. Trục Đối tác Đông Bắc Á và Nam Á cần hợp tác sâu sắc trong lĩnh vực đóng tàu vỏ thép chuyên dụng, chuyển giao công nghệ lưỡng dụng tốc độ cao, phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ tuần tra dài ngày, bảo vệ vững chắc vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) và các công trình dầu khí cốt lõi của quốc gia. Tiếp nhận có chọn lọc các chương trình hỗ trợ đào tạo phi công, nhân lực kỹ thuật và cứu hộ cứu nạn hàng hải từ các siêu cường, biến các gói tài trợ này thành công cụ xây dựng lòng tin chiến lược, giữ thế cân bằng động giữa các nước lớn.
Về tự chủ nội lực
Sức mạnh bảo vệ Tổ quốc phải đặt gốc rễ từ nội lực quốc gia. Việc đa dạng hóa mua sắm chỉ là giải pháp chuyển tiếp; cốt lõi của tự chủ chiến lược toàn vẹn là phải tự lực chế tạo vũ khí bất đối xứng trong nước. Việt Nam cần tập trung tối đa nguồn lực khoa học – công nghệ của các tập đoàn quốc gia trên tinh thần thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TWcủa Bộ Chính trị t về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Tiến lên làm chủ hoàn toàn quy trình thiết kế, chế tạo vũ khí có hàm lượng chất xám cao, biến năng lực nội địa thành sức mạnh răn đe cốt lõi. Coi Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là điều kiện tiên quyết, thời cơ tốt nhất để xây dựng quốc gia giàu mạnh, hùng cường. Là kinh chỉ nam đóng vai trò thúc đẩy Quân đội nhân dân Việt Nam tiến thẳng lên hiện đại dựa trên nền tảng tri thức và tự chủ kỹ thuật. Tự chủ hoàn toàn dây chuyền sản xuất và cải tiến sâu các dòng tên lửa hành trình chiến thuật nội địa, bảo đảm giữ vững chiều sâu kho đạn quốc gia, không bị gián đoạn nguồn cung khí tài trong kịch bản chuỗi cung ứng toàn cầu bị đóng băng hoặc bao vây cấm vận.
Đầu tư nghiên cứu các thế hệ thiết bị tự động không người lái tác chiến đa môi trường. Đây là nghệ thuật phòng ngự phi đối xứng, sử dụng bầy đàn công nghệ giá thành tối ưu để vô hiệu hóa ưu thế cơ học của các phương tiện chiến tranh hiện đại từ bên ngoài. Giao nhiệm vụ cho các quân chủng chuyên trách, trọng tâm là lực lượng tác chiến không gian mạng làm chủ 100% hệ thống phần mềm chỉ huy chỉ đạo và mật mã độc lập. Tuyệt đối loại bỏ các linh kiện hoặc chip cấu trúc lưỡng dụng của các siêu cường cạnh tranh ra khỏi mạng lưới thông tin cốt lõi của quân đội, bảo đảm hệ thống huyết mạch điều hành tác chiến của quốc gia luôn an toàn, không bị tổn thương trước các đòn tấn công mạng hay chế áp điện tử cường độ cao khi có biến động thời chiến.
Kết luận
Sự điều chỉnh chiến lược quốc phòng của các nước châu Á dưới tác động của cạnh tranh Mỹ – Trung thời kỳ Trump 2.0 phản ánh quy luật biện chứng giữa tính vô chính phủ cấu trúc và khát vọng tự chủ tồn tại của các quốc gia. Đây là quá trình chuyển dịch từ tư duy an ninh cơ học dựa vào bảo hộ sang tư duy an ninh hữu cơ dựa vào năng lực tự lực kháng chịu. Khoa học chính trị hiện đại chỉ ra rằng, phản ứng phân hóa từ đồng minh đến trung lập không đơn thuần là bài toán chọn bên thực dụng, mà là sự tự ý thức về chủ quyền trước các cú sốc hệ thống. Bài học cốt lõi mang tính quy luật là các quốc gia không thể chế ngự mâu thuẫn siêu cường bằng cách gia nhập bẫy an ninh vũ trang, mà phải chuyển hóa thế lưỡng nan thành không gian chiến lược thông qua đa phương hóa linh hoạt. Đối với Việt Nam, kết luận lớn nhất là sự kiên định biện chứng giữa giữ vững bất biến của nguyên tắc độc lập, tự chủ bằng vạn biến của nghệ thuật cân bằng động, lấy sức mạnh nội tại làm gốc để hóa giải áp lực thời cuộc.
*Tài liệu tham khảo
[1] Longo, D. J., & Sokol, K. (2025). U.S.-South Korea special measures agreements (SMAs): Legal and policy issues for Congress (CRS In Focus No. IF13050). Congressional Research Service. https://www.congress.gov/crs-product/IF13050
[2] Reuters. (2026). Trump orders Pentagon to cut back military exercises with South Korea. https://www.reuters.com/world/china/trump-instructs-pentagon-reduce-military-exercises-with-south-korea-2026-08-16/
[3] The Japan Times. (2020). Trump reportedly asked Japan to pay more for U.S. troops: Bolton. https://www.japantimes.co.jp/news/2020/06/22/national/us-donald-trump-japan-troops-john-bolton/
[4] Ha Man-joo. (2026). Mỹ khẳng định không rút khỏi châu Á, tăng cường răn đe dọc Chuỗi đảo thứ nhất. Asia Today. https://vn.asiatoday.co.kr/view.php?key=20260811000923474
[5] Asia Maritime Transparency Initiative. (2026). Occupational risk? Chinese presence surges at Scarborough Shoal. Center for Strategic and International Studies. https://amti.csis.org/occupational-risk-chinese-presence-surges-at-scarborough-shoal/
[6] Xu, K. (2025). Japan scraps ‘2+2’ talks with US after defense spending hike demand sparks anger in Tokyo: Media. Global Times. https://www.globaltimes.cn/page/202506/1336723.shtml
[7] Defence Security Asia. (2026). Philippines nears full BrahMos deployment, shifting South China Sea missile balance. https://defencesecurityasia.com/en/philippines-brahmos-deployment-south-china-sea-missile-balance/
[8] Storey, I. (2021). China and Second Thomas Shoal: For they say, but do not. Fulcrum. https://fulcrum.sg/article/commentaries/china-and-second-thomas-shoal-for-they-say-but-do-not/
[9] Anand, R., & Hawkins, M. (2025). Malaysia controls AI chip exports as U.S. targets China smuggling. The Japan Times. https://www.japantimes.co.jp/business/2025/07/14/tech/malaysia-ai-chip-us-china-smuggling/
[10] Anderson, H., & Shi, H. (2026). China’s critical mineral export controls. Andersen Institute for Finance and Economics. https://anderseninstitute.org/chinas-export-control-architecture-and-its-use-of-critical-minerals-as-strategic-pressure-points/
[11] Minh Phương. (2025). Thái Lan duyệt các thương vụ mua sắm tiêm kích, tàu ngầm. Báo Dân trí. https://dantri.com.vn/the-gioi/thai-lan-duyet-cac-thuong-vu-mua-sam-tiem-kich-tau-ngam-20250806142717764.htm
[12] Newdick, T. (2023). Indonesia emerges as first F-15EX export customer. The War Zone. https://www.twz.com/indonesia-emerges-as-first-f-15ex-export-customer
[13] The Diplomat. (2026). Tokyo triển khai các năng lực phản công do trong nước phát triển. Indo-Pacific Defense FORUM. https://ipdefenseforum.com/vi/2026/03/tokyo-trien-khai-cac-nang-luc-phan-cong-do-trong-nuoc-phat-trien/
[14] Mai Nguyên. (2026). Hàn Quốc hướng tới cường quốc quốc phòng. Quân đội nhân dân. Báo Quân đội nhân dân. https://www.qdnd.vn/quan-su-the-gioi/vu-khi-trang-bi/han-quoc-huong-toi-cuong-quoc-quoc-phong-1053438
[15] Yaacob, A. R. (2026). The Philippines leans into alliances to modernise its defence. East Asia Forum. https://eastasiaforum.org/2026/08/17/the-philippines-leans-into-alliances-to-modernise-its-defence/
[16] Hummel, T., & Widianto, S. (2022). France seals $8.1 billion deal with Indonesia to sell 42 Rafale jets. Reuters. https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/indonesia-orders-42-rafale-jets-french-defence-minister-says-2022-02-10/
[17] Mahdi, D. (2025). Exercises with Russia undermine Indonesia’s commitment to international law. The Strategist. https://www.aspistrategist.org.au/joint-naval-exercises-with-russia-undermine-indonesias-commitment-to-international-law/
[18] Ismail, M. H. (2026). RMAF to receive initial FA-50M tranche in October. GBP Aerospace & Defence. https://gbp.com.sg/stories/rmaf-to-receive-initial-fa-50m-tranche-in-october/
[19] Poonkham, J. (2021). The bamboo breaks: Thailand’s diplomatic challenge. Asialink. https://asialink.unimelb.edu.au/diplomacy/article/bamboo-breaks-thailand-diplomatic-challenge/
[20] Hoàng Việt Hải. (2024). Trung Quốc sẽ chuyển giao cho Campuchia 2 tàu chiến và cầu cảng đủ năng lực tiếp nhận tàu sân bay. Dự án Đại Sự Ký Biển Đông. https://dskbd.org/2024/08/29/trung-quoc-se-chuyen-giao-cho-campuchia-2-tau-chien-va-cau-cang-du-nang-luc-tiep-nhan-tau-san-bay/
[21] Reuters. (2017). Cambodia suspends annual military drill with United States. https://www.reuters.com/article/world/cambodia-suspends-annual-military-drill-with-united-states-idUSKBN1501YL/
[22] Defence Security Asia. (2026). U.S. deploys Typhon mid-range missile system to Japan, escalating Indo-Pacific tensions and expanding First Island Chain strike deterrence against China. https://defencesecurityasia.com/en/us-typhon-missile-japan-china-indo-pacific-first-island-chain-deterrence/#google_vignette
[23] Ruwitch, J. (2025). China practices attacks and blockades in fresh military exercises around Taiwan. NPR. https://www.npr.org/2025/04/01/g-s1-57434/china-military-exercises-taiwan
[24] Huyền Chi. (2026). Chiến dịch “Mạng nhện” của Ukraine khiến Trung Quốc chú ý đến một mặt trận khác. VietTimes. https://viettimes.vn/chien-dich-mang-nhen-cua-ukraine-khien-trung-quoc-chu-y-den-mot-mat-tran-khac-post205447.html
[25] Đỗ Anh Tuấn, & Nguyễn Anh Quyền. (2025). Xu hướng phát triển công nghệ quân sự trên thế giới và vấn đề đặt ra đối với xây dựng Quân đội hiện đại hiện nay. Tạp chí Quốc phòng toàn dân. https://m.tapchiqptd.vn/vi/nghien-cuu-trao-doi/xu-huong-phat-trien-cong-nghe-quan-su-tren-the-gioi-va-van-de-dat-ra-doi-voi-xay-dung-quan-24911.html
[26] Lariosa, A.-M. (2026). USS George Washington arrives in Da Nang, first carrier visit to Vietnam since 2023. USNI News. https://news.usni.org/2026/07/30/uss-george-washington-arrives-in-da-nang-first-carrier-visit-to-vietnam-since-2023
[27] Báo Điện tử Chính phủ. (2026). Vietnam Airlines đầu tư 50 máy bay Boeing 737-8 trị giá hơn 8 tỉ USD. https://baochinhphu.vn/vietnam-airlines-dau-tu-50-may-bay-boeing-737-8-tri-gia-hon-8-ti-usd-102260218024349199.htm
[28] Đình Châu. (2023). Bình Thuận: Chấp thuận chủ trương đầu tư Dự án Kho cảng LNG Sơn Mỹ. Báo Nhân Dân. https://nhandan.vn/binh-thuan-chap-thuan-chu-truong-dau-tu-du-an-kho-cang-lng-son-my-post762006.html
