Cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran sau hơn một tháng đã nhanh chóng leo thang thành một điểm nóng an ninh nghiêm trọng tại Trung Đông với các đòn tấn công quân sự và phản công liên tiếp giữa các bên. Iran tiến hành trả đũa nhằm vào lãnh thổ Israel và các căn cứ Mỹ trong khu vực làm gia tăng nguy cơ lan rộng thành một cuộc chiến tranh khu vực. Cho đến nay, chưa có dấu hiệu rõ ràng cho thấy xung đột sẽ sớm chấm dứt khi lợi ích chiến lược và lập trường chính trị của các bên vẫn đối lập sâu sắc. Liên Hợp Quốc và nhiều chủ thể quốc tế liên tục kêu gọi ngừng bắn, cảnh báo nguy cơ mất kiểm soát nếu leo thang tiếp diễn. Dư luận và truyền thông toàn cầu nhìn nhận đây không chỉ là một cuộc đối đầu quân sự mà còn là biểu hiện của cạnh tranh quyền lực và tái cấu trúc trật tự khu vực. Các quốc gia châu Âu và Trung Đông thể hiện sự thận trọng cao độ, lo ngại việc tác động dây chuyền về an ninh và năng lượng. Tổng thể, truyền thông quốc tế nhấn mạnh tính chất chuỗi phản ứng của xung đột, trong khi đó các hành động đáp trả lẫn nhau đang đẩy tình hình tiến gần hơn tới một cuộc khủng hoảng quy mô lớn.
Bản chất chiến lược của cuộc chiến
Xung đột giữa Mỹ – Israel và Iran không thể được giản lược như một chuỗi đối đầu quân sự trực tiếp mà cần được tiếp cận như một dạng cạnh tranh quyền lực đa tầng vận hành đồng thời trên nhiều cấp độ từ quân sự và chiến lược đến ý thức hệ và cấu trúc khu vực. Ở cấp độ biểu hiện rõ nét nhất, Mỹ và Israel triển khai các hành động mang tính phủ đầu nhằm vào cơ sở hạt nhân và năng lực quân sự của Iran, phản ánh logic của răn đe chủ động nơi việc sử dụng vũ lực không chỉ nhằm vô hiệu hóa năng lực đối phương mà còn nhằm gửi đi tín hiệu chiến lược về quyết tâm duy trì ưu thế. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là Iran không lựa chọn đối đầu đối xứng theo mô hình chiến tranh quy ước, mà theo đuổi một chiến lược răn đe bất đối xứng dựa trên sự kết hợp giữa tên lửa đạn đạo, máy bay không người lái (UAV) và mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm trải rộng trong khu vực. Cách tiếp cận này cho phép Iran vừa tránh được sự áp đảo về quân sự từ phía Mỹ – Israel, vừa duy trì khả năng gây tổn thất đáng kể và kéo dài xung đột theo hướng tiêu hao.
Ở tầng sâu hơn, cấu trúc của cuộc chiến này được định hình bởi ba lợi ích chiến lược cốt lõi mang tính nền tảng. Thứ nhất là chương trình hạt nhân của Iran một vấn đề không chỉ đơn thuần thuộc phạm trù công nghệ hay quân sự mà còn gắn liền với logic sinh tồn của chế độ. Trong bối cảnh bị bao vây và chịu nhiều vòng trừng phạt, Iran có xu hướng coi năng lực hạt nhân như một công cụ bảo đảm an ninh tối hậu, tương tự cách các quốc gia khác trong lịch sử đã sử dụng để ngăn chặn can thiệp từ bên ngoài. Ngược lại, đối với Mỹ và đặc biệt là Israel việc viễn cảnh Iran sở hữu năng lực hạt nhân hoặc tiến gần đến ngưỡng này bị diễn giải như một mối đe dọa hiện hữu có khả năng làm thay đổi căn bản cán cân quyền lực khu vực. Thứ hai là vấn đề an ninh sinh tồn của Israel, một biến số mang tính bản thể có sức ảnh hưởng sâu sắc đến hành vi chiến lược. Trong tư duy an ninh của Israel, mọi mối đe dọa tiềm tàng đều có xu hướng bị khuếch đại do kinh nghiệm lịch sử và vị trí địa chính trị đặc thù từ đó dẫn đến xu hướng ưu tiên các hành động phủ đầu và duy trì ưu thế quân sự tuyệt đối. Thứ ba là mục tiêu duy trì vai trò bá quyền khu vực của Mỹ, trong đó Trung Đông tiếp tục giữ vị trí chiến lược không chỉ vì yếu tố năng lượng mà còn vì ý nghĩa địa chính trị rộng lớn hơn. Trong cấu trúc này, việc kiềm chế Iran không chỉ là một mục tiêu riêng lẻ mà còn là một phần trong nỗ lực duy trì trật tự khu vực có lợi cho Mỹ và các đồng minh.
Từ góc độ lý thuyết Quan hệ quốc tế, toàn bộ cấu trúc này có thể được khái quát như một dạng tam giác an ninh vận hành theo logic của vấn đề nan giải an ninh. Theo đó, trong một môi trường quốc tế vô chính phủ nơi không tồn tại một quyền lực trung tâm có khả năng bảo đảm an ninh cho các chủ thể mọi nỗ lực gia tăng an ninh của một quốc gia dù mang tính phòng thủ đều có nguy cơ bị các quốc gia khác diễn giải như một hành vi đe dọa. Điều này dẫn đến một vòng xoáy leo thang, trong đó các bên liên tục tăng cường năng lực quân sự và sẵn sàng sử dụng vũ lực không hẳn vì mong muốn chiến tranh mà vì lo ngại về ý đồ của đối phương. Trong trường hợp của Mỹ – Israel – Iran, vòng xoáy này càng trở nên phức tạp do sự chồng lấn của nhiều tầng lợi ích và sự thiếu vắng lòng tin chiến lược. Mỗi hành động phủ đầu của Mỹ và Israel nhằm vào Iran được biện minh như một biện pháp phòng ngừa, nhưng đồng thời lại củng cố nhận thức của Iran rằng họ đang đối mặt với một mối đe dọa hiện hữu, từ đó thúc đẩy Iran tăng cường năng lực răn đe. Ngược lại, các động thái này của Iran lại càng làm gia tăng lo ngại từ phía Mỹ và Israel đã tạo nên một chu trình tự củng cố rất khó bị phá vỡ.
Hệ quả là xung đột không chỉ dừng lại ở các va chạm đơn lẻ mà có xu hướng kéo dài và mở rộng cả về không gian lẫn hình thức. Thay vì một cuộc chiến tranh tổng lực truyền thống, khu vực Trung Đông đang chứng kiến một dạng xung đột lai nơi các công cụ quân sự, phi quân sự và ủy nhiệm được sử dụng linh hoạt nhằm đạt được mục tiêu chiến lược mà không vượt qua ngưỡng chiến tranh toàn diện. Trong bối cảnh đó, các cơ chế kiểm soát xung đột truyền thống như đàm phán ngoại giao hay các thỏa thuận kiểm soát vũ khí trở nên kém hiệu quả bởi chúng không giải quyết được gốc rễ của vấn đề là sự thiếu lòng tin và mâu thuẫn lợi ích mang tính cấu trúc. Chính vì vậy, xung đột Mỹ, Israel với Iran không chỉ là một điểm nóng khu vực mà còn là một biểu hiện điển hình của sự vận hành của chính trị quyền lực trong một trật tự quốc tế đang ngày càng phân mảnh nơi logic an ninh và cạnh tranh chiến lược tiếp tục chi phối hành vi của các chủ thể quốc gia.
Xung đột leo thang chưa có dấu hiệu dừng lại?
Các dữ kiện gần đây cho thấy khả năng hạ nhiệt của xung đột giữa Mỹ – Israel và Iran trong ngắn hạn là rất thấp thậm chí xu hướng chủ đạo hiện nay là leo thang có kiểm soát nhưng liên tục. Trên thực tế, xung đột đã vượt ra khỏi khuôn khổ của các va chạm đơn lẻ để trở thành một chuỗi các đợt tấn công mang tính hệ thống với cường độ và tần suất ngày càng gia tăng. Các chiến dịch quân sự được triển khai theo logic ăn miếng trả miếng, trong khi đó mỗi đòn tấn công không chỉ nhằm gây thiệt hại vật chất mà còn mang ý nghĩa tín hiệu chiến lược thể hiện quyết tâm và khả năng duy trì xung đột lâu dài. Việc hàng loạt mục tiêu bị tấn công trong thời gian ngắn cho thấy cả hai phía đều đã chuẩn bị sẵn các kịch bản leo thang thay vì bị cuốn vào xung đột một cách bị động. Đặc biệt, Iran tiếp tục triển khai các làn sóng tấn công bằng tên lửa và UAV nhằm vào Israel cho thấy năng lực duy trì áp lực quân sự ở mức độ cao và kéo dài theo thời gian một đặc trưng điển hình của chiến lược tiêu hao bất đối xứng.
Song song với diễn biến trên thực địa, lập trường chính trị của các bên cũng góp phần củng cố xu hướng kéo dài xung đột. Mỹ và Israel đều nhấn mạnh mục tiêu không thể thỏa hiệp liên quan đến việc ngăn chặn hoặc triệt tiêu hoàn toàn năng lực hạt nhân của Iran, trong khi Iran khẳng định sẽ không từ bỏ quyền phát triển năng lực chiến lược và sẵn sàng đáp trả mọi hành động quân sự. Sự cứng rắn này phản ánh một đặc điểm quen thuộc trong các xung đột mang tính cấu trúc các bên đều coi lợi ích cốt lõi của mình là không thể nhượng bộ không gian cho thỏa hiệp gần như bị thu hẹp tối đa. Hệ quả là chiến tranh không còn được xem như một phương tiện tạm thời để đạt được mục tiêu chính trị mà dần trở thành một trạng thái bình thường mới trong quan hệ giữa các chủ thể.
Một trong những yếu tố quan trọng nhất khiến xung đột khó có thể chấm dứt là sự thiếu vắng lòng tin chiến lược, đặc biệt trong bối cảnh các nỗ lực đàm phán hạt nhân trước đó đã thất bại hoặc rơi vào bế tắc. Đối với Iran, kinh nghiệm từ các thỏa thuận trước đây củng cố nhận thức rằng các cam kết từ phía phương Tây không đủ đáng tin cậy để bảo đảm an ninh lâu dài của chế độ. Ngược lại, Mỹ và Israel nhìn nhận các hoạt động hạt nhân của Iran như một quá trình tiệm tiến nguy hiểm, trong đó mọi nhượng bộ đều có nguy cơ bị lợi dụng để tiến gần hơn đến ngưỡng vũ khí hạt nhân. Trong bối cảnh đó, vấn đề an ninh khu vực tiếp tục vận hành mạnh mẽ, mỗi nỗ lực gia tăng an ninh của một bên lại làm gia tăng cảm nhận bất an của bên kia thúc đẩy các hành động đáp trả và tạo ra vòng xoáy leo thang gần như không thể đảo ngược.
Bên cạnh yếu tố lòng tin, việc các bên theo đuổi các mục tiêu mang tính tối đa hóa cũng là một rào cản lớn đối với việc chấm dứt xung đột. Đối với Mỹ và Israel, mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc kiềm chế mà còn hướng tới việc vô hiệu hóa hoàn toàn năng lực hạt nhân của Iran một mục tiêu đòi hỏi chi phí cao và khó đạt được trong ngắn hạn nếu không có sự thay đổi căn bản về chế độ hoặc cấu trúc quyền lực tại Iran. Trong khi đó đối với Iran, ưu tiên hàng đầu là duy trì sự tồn tại của chế độ và bảo đảm năng lực răn đe đủ mạnh để ngăn chặn các mối đe dọa từ bên ngoài. Hai tập hợp mục tiêu này về bản chất là không tương thích, thậm chí mang tính loại trừ lẫn nhau khiến khả năng đạt được một điểm cân bằng ổn định trở nên rất hạn chế. Điều này đồng nghĩa với việc xung đột khó có thể kết thúc thông qua mà nhiều khả năng sẽ tiếp tục dưới dạng kéo dài và tiêu hao.
Một yếu tố khác làm gia tăng tính phức tạp của xung đột là nguy cơ lan rộng ra toàn khu vực Trung Đông. Các cuộc tấn công nhằm vào căn cứ của Mỹ tại khu vực Vùng Vịnh, cũng như khả năng đe dọa các tuyến hàng hải chiến lược eo biển Hormuz đã cho thấy xung đột không còn bị giới hạn trong phạm vi song phương hay tam giác mà có thể nhanh chóng chuyển hóa thành một cuộc khủng hoảng khu vực. Trong một môi trường địa chính trị vốn đã mong manh, nơi tồn tại nhiều điểm nóng và các lực lượng ủy nhiệm bất kỳ sự leo thang nào cũng có thể kích hoạt hiệu ứng dây chuyền kéo theo sự tham gia của nhiều chủ thể khác. Điều này không chỉ làm gia tăng chi phí và rủi ro của xung đột mà còn khiến việc kiểm soát và hạ nhiệt trở nên khó khăn hơn đáng kể.
Cuối cùng với các yếu tố trên cho thấy xung đột giữa Mỹ – Israel và Iran nhiều khả năng sẽ không kết thúc trong ngắn hạn, mà thay vào đó sẽ tiếp tục vận hành như một cuộc đối đầu kéo dài với cường độ biến động. Đây không phải là một cuộc chiến tranh tổng lực theo nghĩa truyền thống, mà là một dạng xung đột kéo dài, phân tán và leo thang từng bước, trong đó các bên liên tục điều chỉnh mức độ sử dụng vũ lực để vừa duy trì áp lực, vừa tránh vượt qua ngưỡng dẫn đến chiến tranh toàn diện. Do đó, kết luận hợp lý trong xung đột hiện nay mang tính chất kéo dài và tiềm ẩn nguy cơ mở rộng và phản ánh logic của một trật tự khu vực bất ổn cạnh tranh quyền lực và bất an chiến lược tiếp tục chi phối hành vi của các chủ thể quốc gia.
Phản ứng của dư luận và truyền thông quốc tế
Phản ứng toàn cầu trước cuộc chiến mà Mỹ và Israel đã phát động nhằm vào Iran không đồng nhất mà phân cực rõ rệt theo các đường ranh địa chính trị và nhận thức. Truyền thông phương Tây thường nhấn mạnh quyền tự vệ và mối đe dọa hạt nhân từ Iran, trong khi nhiều quốc gia lại tập trung chỉ trích việc sử dụng vũ lực và đặt vấn đề về tính hợp pháp quốc tế. Dư luận xã hội, đặc biệt trên không gian mạng cũng chia rẽ sâu sắc giữa các quan điểm ủng hộ và phản đối chiến tranh. Điều này cho thấy truyền thông không chỉ phản ánh mà còn góp phần định hình nhận thức và tính chính danh của xung đột.
Truyền thông phương Tây
Trong truyền thông phương Tây, cách diễn giải cuộc chiến thường được định hình bởi hai trục chính: Quyền tự vệ của Israel và mối đe dọa hạt nhân từ Iran. Nhiều cơ quan báo chí lớn có xu hướng mô tả các hành động quân sự của Israel và Mỹ như những biện pháp phòng vệ cần thiết nhằm ngăn chặn một nguy cơ an ninh lớn hơn trong tương lai, đặc biệt trong bối cảnh lo ngại Iran tiến gần đến năng lực hạt nhân. Các thuật ngữ như tự vệ và răn đe hay ổn định khu vực thường xuyên được sử dụng để tạo khung diễn giải mang tính hợp pháp hóa cho việc sử dụng vũ lực .
Iran thường được khắc họa như một tác nhân gây bất ổn hoặc một mối đe dọa chiến lược, đặc biệt liên quan đến tham vọng hạt nhân và năng lực tên lửa ngày càng gia tăng . Điều này góp phần củng cố lập luận rằng các hành động mang tính đánh phủ đầu không chỉ là lựa chọn chiến lược mà còn là an ninh nhằm ngăn chặn một kịch bản xấu hơn. Trong nhiều trường hợp, sự lựa chọn ngôn ngữ và cách đặt tiêu đề cũng cho thấy xu hướng nhấn mạnh tính phòng thủ của Israel, trong khi các hành động đáp trả của Iran lại được mô tả như sự leo thang hoặc khiêu khích.
Truyền thông và dư luận toàn cầu
Trong khi đó, truyền thông và dư luận tại các quốc gia lại tiếp cận xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran theo một hệ quy chiếu khác mang tính phê phán và nhấn mạnh yếu tố pháp lý và đạo đức nhiều hơn. Thay vì coi các hành động quân sự là tự vệ hay phòng ngừa, nhiều kênh truyền thông tại các khu vực này đặt trọng tâm vào việc chỉ trích việc Mỹ và Israel sử dụng vũ lực đặc biệt khi các hành động đó bị xem là đơn phương và thiếu sự ủy quyền rõ ràng từ các cơ chế quốc tế. Từ góc độ này, câu hỏi không chỉ là hiệu quả chiến lược mà là tính chính danh. Liệu việc tấn công phủ đầu có phù hợp với các nguyên tắc của luật pháp quốc tế đặc biệt còn là nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực và tôn trọng chủ quyền quốc gia hay không.
Bên cạnh đó, truyền thông cũng đặc biệt nhấn mạnh đến nguy cơ lan rộng của xung đột và những hệ quả nhân đạo đi kèm. Các phân tích thường cảnh báo rằng bất kỳ sự leo thang nào cũng có thể kéo theo một cuộc khủng hoảng khu vực làm ảnh hưởng đến an ninh năng lượng, dòng chảy thương mại và đời sống của hàng triệu người dân. Hình ảnh về thương vong dân sự, làn sóng di cư và sự bất ổn kinh tế thường được đặt ở vị trí trung tâm trong cách đưa tin qua đó làm nổi bật chi phí thực tế của chiến tranh. Nhìn rộng hơn, cách tiếp cận này phản ánh một kinh nghiệm lịch sử chung của nhiều quốc gia can thiệp quân sự từ bên ngoài thường gắn liền với bất ổn kéo dài, từ đó hình thành một thái độ hoài nghi đối với việc sử dụng vũ lực như một công cụ giải quyết xung đột.
Dư luận mạng và xã hội
Trên không gian mạng và các nền tảng xã hội, phản ứng của dư luận đối với cuộc chiến này thể hiện mức độ phân cực đặc biệt sâu sắc vượt ra ngoài khuôn khổ của các cách tiếp cận truyền thống. Một bộ phận dư luận ủng hộ các hành động tấn công nhằm vào Iran, thường dựa trên các lập luận liên quan đến bản chất chế độ nhân quyền và nguy cơ an ninh dài hạn nếu Iran đạt được năng lực hạt nhân. Trong cách nhìn này, việc sử dụng vũ lực được xem như một biện pháp cần thiết hay thậm chí mang tính phòng ngừa đạo đức nhằm ngăn chặn một mối đe dọa lớn hơn trong tương lai. Ngược lại, một bộ phận khác lại phản đối mạnh mẽ chiến tranh, coi đây là biểu hiện của việc áp đặt quyền lực và tiếp tục tái sản xuất các bất cân xứng trong hệ thống quốc tế, đặc biệt khi các hành động quân sự bị cho là thiếu cơ sở pháp lý và gây ra hệ quả nghiêm trọng đối với dân thường.
Điểm đáng chú ý là trong môi trường truyền thông số, các quan điểm này không chỉ cùng tồn tại mà còn được khuếch đại thông qua các cơ chế lan truyền thông tin tạo ra các buồng vang làm gia tăng sự chia rẽ nhận thức. Từ góc độ lý thuyết, hiện tượng này phản ánh vai trò ngày càng quan trọng của truyền thông trong việc kiến tạo diễn ngôn về chiến tranh gắn liền với cách tiếp cận. Theo đó, truyền thông không đơn thuần phản ánh thực tại mà tham gia vào quá trình tái cấu trúc nhận thức chiến tranh qua đó góp phần hợp pháp hóa hoặc thách thức tính chính danh của các hành động quân sự. Trong bối cảnh này, chiến tranh không chỉ được quyết định trên chiến trường mà còn trong không gian thông tin nơi các câu chuyện, hình ảnh và cách diễn giải trở thành công cụ quyền lực quan trọng không kém vũ lực truyền thống.
Tác giả: Nam Minh
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo:
1. Quân đội nhân dân (29 – 3 – 2026). Mỹ – Iran – Israel từ liên minh mật thiết đến đối đầu sinh tử: Thế cờ tay ba trong kỷ nguyên đa cực (tiếp theo và hết), https://www.qdnd.vn/quoc-te/doi-song/my-iran-israel-tu-lien-minh-mat-thiet-den-doi-dau-sinh-tu-the-co-tay-ba-trong-ky-nguyen-da-cuc-tiep-theo-va-het-1031947
2. Nghiên cứu chiến lược (2026). Nhìn lại một tháng chiến tranh Mỹ, Israel với Iran: những điều đã thể hiện và tương lai khốc liệt phía trước, https://nghiencuuchienluoc.org/nhin-lai-mot-thang-chien-tranh-my-israel-voi-iran-nhung-dieu-da-the-hien-va-tuong-lai-khoc-liet-phia-truoc/
3. The Reuters (31 – 3 – 2026). Israel prepared to keep striking Iran for ‘weeks to come’, military spokesperson says, https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-prepared-keep-striking-iran-weeks-come-military-spokesperson-says-2026-03-31/
4. The Guardian (2026). ‘Imperialist undertones’: global south condemns US-Israeli war with Iran, https://www.theguardian.com/world/2026/mar/03/global-south-condemns-us-israeli-war-with-iran
5. Al Jazeera (2026). Missiles Made of Words: How Western Media Narratives Shape the Iran – Israel – US Conflict, https://institute.aljazeera.net/en/ajr/article/3575
6. The New York (31 – 3 – 2026). Sen. John Fetterman bashes US media, says press is helping Iran with ‘selective coverage’ of Operation Epic Fury, https://nypost.com/2026/03/31/us-news/sen-john-fetterman-bashes-us-media-says-press-is-helping-iran-with-selective-coverage-of-operation-epic-fury/
7. The Reuters (1 – 4 – 2026). Two-thirds of Americans want quick end to Iran war even if goals unachieved, Reuters/Ipsos poll finds, https://www.reuters.com/world/middle-east/two-thirds-americans-want-quick-end-iran-war-even-if-goals-unachieved-2026-03-31/
