Thượng đỉnh NATO trong những năm gần đây đang có những thay đổi. Bản tuyên bố sáu điểm của Hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara là một trong những bản tuyên bố ngắn gọn nhất trong những năm gần đây, tương tự như bản tuyên bố năm điểm năm ngoái tại The Hague. Ngược lại, bản tuyên bố của Hội nghị thượng đỉnh Brussels năm 2021 gồm 79 điểm, Madrid năm 2022 có 22 điểm, Vilnius năm 2023 có 90 điểm và Washington năm 2024 có 38 điểm.
Việc cắt giảm mạnh phản ánh những căng thẳng đang diễn ra giữa Mỹ và châu Âu. Tuyên bố này ngắn gọn vì các lĩnh vực đồng thuận vẫn còn hạn chế. Cuộc tranh luận về NATO như một “con hổ giấy” vẫn chưa được giải quyết, mà chỉ được gác lại. Rõ ràng, NATO đang tập trung triển khai các chiến lược chung, có sự đồng thuận cao thay vì cố gắng tìm tiếng nói chung trong các vấn đề còn tồn tại sự khác biệt. Điều đó sẽ mở đường cho những động thái chuyển mình nhanh chóng của NATO trong thời gian tới.
Tuyên bố nhấn mạnh tới hai đối thủ Nga và Iran
Điều khoản đầu tiên trong tuyên bố sáu điểm tại Ankara tái khẳng định cam kết đối với Điều 5 của Hiệp ước Washington, trong khi điều khoản cuối cùng bày tỏ lời cảm ơn đối với nước chủ nhà.
Bốn điểm còn lại tập trung vào Nga, phác thảo gói hỗ trợ 70 tỷ đô la cho Ukraine, mở rộng chi tiêu quốc phòng, đề cập đến các thỏa thuận mua bán vũ khí trị giá 50 tỷ đô la và nói sơ qua về Iran.
Như vậy, trọng tâm của Hội nghị Thượng đỉnh NATO lần này là nhằm đối phó với hai đối thủ cấp bách nhất hiện tại là Nga và Iran. Điều đó đã phản ánh rất rõ áp lực từ hai mặt trận Ukraine và tình hình vùng Vịnh thời gian qua.
Học thuyết Donroe và NATO 3.0
Washington đang tìm cách điều chỉnh NATO cho phù hợp với cái mà họ gọi là giai đoạn chiến lược mới, được mô tả bằng khái niệm “NATO 3.0”. Cái gọi là Học thuyết Donroe tập trung vào việc củng cố quyền lực thống trị ở Tây bán cầu, chuyển giao nhiều trách nhiệm hơn cho các đồng minh ở châu Âu và các nơi khác, đồng thời bao vây Trung Quốc ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương thông qua mạng lưới các mối quan hệ đối tác và đồng minh.
Trên thực tế, điều này có ba điểm chú ý:
Thứ nhất, châu Âu đảm nhận trách nhiệm chính đối với an ninh của chính mình, bao gồm cả việc đi đầu trong việc hỗ trợ Ukraine chống lại Nga.
Thứ hai, một trật tự mới được thiết lập ở Tây Á với vai trò trung tâm của Israel, đòi hỏi bình thường hóa quan hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ (thành viên NATO) và Israel, cũng như giữa Israel và Syria cùng các quốc gia vùng Vịnh khác, đồng thời làm suy yếu Iran với hình ảnh là một trở ngại chính.
Thứ ba, NATO tăng cường hợp tác với các đối tác khu vực châu Á – Thái Bình Dương – các nước IP4 (Indo-Pacific Four – Bộ tứ Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương): Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand – bằng cách tích hợp họ vào chuỗi cung ứng vũ khí và từng bước mở rộng phạm vi ảnh hưởng của NATO sang châu Á.
Nền kinh tế chính trị của NATO 3.0
Washington coi việc quân sự hóa là đòn bẩy cho sự chuyển đổi của NATO 3.0. Họ có hai mục tiêu chính: nâng chi tiêu quốc phòng của các nước thành viên NATO lên 5% GDP và xây dựng một chuỗi sản xuất vũ khí mới. Bước đầu tiên đã được khởi xướng tại The Hague năm ngoái, và bước thứ hai được thúc đẩy tại Ankara.
Việc đẩy chi tiêu quốc phòng lên 5% sẽ tạo ra một nguồn tài chính khổng lồ trong vòng vài năm. Việc bao gồm các đối tác NATO như Nhật Bản sẽ càng mở rộng quy mô, tạo ra một thị trường thu hút sự quan tâm rộng rãi. Hoa Kỳ đặt mục tiêu phân bổ nguồn tài chính này theo cách bền vững với khuôn khổ NATO 3.0.
Song song với đó là nỗ lực xây dựng một chuỗi cung ứng vũ khí mới. Cách tiếp cận là duy trì quyền kiểm soát đối với các công nghệ quốc phòng then chốt trong khi phân bổ việc sản xuất các thành phần phụ cho các đồng minh, liên kết chúng với nhau và cuối cùng là với Washington. Như vậy, trung tâm của mạng lưới vẫn sẽ nằm ở Mỹ, Washington vẫn bảo lưu quyền kiểm soát chiến lược trong khi vẫn khiến các đồng minh, đối tác phải chia sẻ phần nào trách nhiệm.
Các thỏa thuận mua bán vũ khí trị giá 50 tỷ đô la được đề cập trong tuyên bố đánh dấu bước đi đầu tiên. Thỏa thuận NATO-Hàn Quốc trị giá 10 tỷ đô la, cho phép Seoul tiếp cận thị trường mua sắm quốc phòng chung của NATO. Động thái này hoàn toàn phù hợp với mô hình NATO 3.0.
Một nền kinh tế quân sự-công nghiệp mới
Đối với chính phủ Erdogan, việc giành được một phần trong khoản chi tiêu quốc phòng đang mở rộng đã trở thành ưu tiên hàng đầu. Ankara coi đây là cơ hội cho ngành công nghiệp quốc phòng của mình, đặc biệt là thông qua công ty nhà nước ASELSAN và công ty tư nhân BAYKAR.
Diễn đàn Công nghiệp Quốc phòng, vốn từ lâu được tổ chức như một sự kiện bên lề tại các hội nghị thượng đỉnh NATO, lần đầu tiên được đưa vào chương trình chính thức tại Ankara, phản ánh sự thay đổi đó.
Sự hội tụ của các quốc gia đang tìm kiếm một phần của thị trường đang mở rộng này và nỗ lực của Washington nhằm phân bổ phần đó phù hợp với chiến lược của mình.
Ý tưởng về một Ngân hàng Quốc phòng NATO cũng nằm trong chương trình nghị sự. Chín quốc gia đã đặt nền móng cho ý tưởng này tại hội nghị thượng đỉnh Ankara. Nếu được hiện thực hóa, nó sẽ gắn kết mô hình công nghiệp quân sự chặt chẽ hơn với các tư bản tài chính.
Thổ Nhĩ Kỳ: Quốc gia tiền tuyến trung tâm của NATO 3.0
Đối với Thổ Nhĩ Kỳ, NATO 3.0 cũng đánh dấu một giai đoạn phát triển mới với vai trò đã gia tăng đáng kể của Ankara.
NATO 1.0 bao gồm giai đoạn từ khi liên minh được thành lập đến khi Liên Xô sụp đổ năm 1991. Trong thời gian đó, Thổ Nhĩ Kỳ đã được tích hợp vào chiến lược của Mỹ, làm suy yếu trọng tâm ban đầu về đường lối độc lập và chống chủ nghĩa đế quốc, làm xói mòn các khía cạnh đặc trưng thế tục của nước này thông qua dự án Vành đai Xanh, và thu hút nguồn nhân lực vào các chương trình ngăn chặn làn sóng cộng sản.
NATO 2.0 kéo dài từ năm 1991 đến năm 2026. Trong những năm này, NATO mở rộng về phía Đông, tiến sát biên giới Nga, làm tan rã Nam Tư và can thiệp vào khắp Tây Á. Vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ lại được điều chỉnh trong chiến lược của Mỹ, lần này thông qua “chủ nghĩa Hồi giáo ôn hòa”.
NATO 3.0 được định nghĩa bởi việc châu Âu đảm nhận trách nhiệm an ninh chống lại Nga, theo đuổi một trật tự Tây Á với vai trò trung tâm của Israel, và sự chuyển dịch chiến lược sang khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Trong khuôn khổ này, Thổ Nhĩ Kỳ được định vị là một bên thực thi an ninh cho châu Âu, được khuyến khích bình thường hóa quan hệ với Tel Aviv để đảm bảo vị thế trong trật tự khu vực, và bị cuốn vào các nỗ lực nhằm chống lại Iran.
Trên thực tế, Thổ Nhĩ Kỳ đang được đặt ở vị trí trung tâm của tiền tuyến NATO. Bộ chỉ huy hải quân đang được xây dựng ở eo biển Bosphorus hướng về phía Nga, trong khi trụ sở mới của lực lượng liên quân NATO ở Adana lại hướng về Tây Á và Iran.
Mục tiêu ‘NATO châu Á’ của Washington
Tổng thư ký NATO Mark Rutte trên thực tế đại diện cho vai trò lãnh đạo của Mỹ trong liên minh. Những phát biểu của ông phản ánh lập trường của Washington hơn là của châu Âu.
Những phát biểu của ông trước và trong hội nghị thượng đỉnh đều hướng đến một mục tiêu dài hạn hơn. Rutte lập luận rằng Nga đang hợp tác chặt chẽ với Triều Tiên, Trung Quốc và Iran, đồng thời nói thêm rằng NATO “không thể ngây thơ” và phải duy trì sự đoàn kết.
Về bản chất, NATO 3.0 phản ánh nỗ lực sử dụng liên minh trước hết để chống lại các đối tác của Trung Quốc – Nga và Iran – và theo thời gian, tiến tới trực diện chống lại chính Trung Quốc. Việc thúc đẩy định hướng lại NATO về phía châu Á xuất phát từ điều này.
Trong bốn năm qua, các nhà lãnh đạo của các nước IP4 đã được mời tham dự các hội nghị thượng đỉnh của NATO. Tại Ankara, các cuộc thảo luận với các quốc gia này tập trung vào việc mở rộng hợp tác trong ngành công nghiệp quốc phòng và công nghệ tiên tiến.
Washington đang thúc đẩy các đối tác này hướng tới sự liên kết quân sự chặt chẽ hơn, đôi khi giống như một “tiểu liên minh” – một “NATO châu Á”. Các đề xuất mở văn phòng liên lạc của NATO tại Tokyo – mặc dù vấp phải sự phản đối, đặc biệt là từ Pháp.
Tuy nhiên, Washington vẫn tiếp tục thúc đẩy vai trò rộng lớn hơn của NATO ở châu Á. Như ông Rutte đã nói, “An ninh của khu vực Châu Âu – Đại Tây Dương và khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương có mối liên hệ chặt chẽ với nhau”, củng cố nỗ lực mở rộng phạm vi hoạt động của liên minh vượt ra ngoài phạm vi địa lý ban đầu.
Kỳ vọng từ NATO 3.0
Sau Hội nghị thượng đỉnh Ankara, NATO 3.0 dự kiến sẽ phục vụ những ưu tiên khác nhau:
Đối với Mỹ: việc điều chỉnh NATO phù hợp với chiến lược châu Á – Thái Bình Dương của nước này. Định hướng của NATO 3.0 đang giúp Mỹ có thể cân bằng được hai mặt trận chiến lược lớn ở Châu Âu – Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Đối với châu Âu: duy trì sự tham gia của Mỹ vào an ninh châu Âu ngay cả khi sự hỗ trợ có sự điều chỉnh từ trực tiếp hiện diện sang hỗ trợ gián tiếp.
Đối với Thổ Nhĩ Kỳ: mở rộng mô hình tăng trưởng công nghiệp quân sự. Điều này có thể giúp Thổ Nhĩ Kỳ có vị thế lớn hơn trong mạng lưới quân sự chung của liên minh, củng cố vai trò của nước này trong khu vực.
Đối với các quốc gia thuộc khu vực Nam bán cầu, NATO thường được xem là một liên minh quân sự lỗi thời, đã hết vai trò của mình. Tuy nhiên, sự điều chỉnh của NATO sẽ tiếp tục đặt ra các vấn đề mới./.
Biên dịch: Hoàng Hải
Tác giả: Mehmet Ali Guller là một chuyên gia về địa chính trị, chính sách đối ngoại, chủ nghĩa khủng bố và chủ nghĩa đế quốc. Ông tốt nghiệp Đại học Istanbul danh tiếng của Thổ Nhĩ Kỳ. Chuyên môn được đào tạo của ông là Kỹ thuật Hàng hải và Lịch sử.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
