Việc Trung Quốc công bố Kế hoạch phát triển 5 năm lần thứ 15 (2026–2030) đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tư duy chiến lược phát triển, phản ánh rõ cách Trung Quốc thích ứng với bối cảnh quốc tế bất ổn. Đây không chỉ là một kế hoạch kinh tế mà còn là một bản thiết kế tổng thể kết hợp giữa phát triển, an ninh và cạnh tranh chiến lược. Từ những điểm nhấn chính của kế hoạch, có thể rút ra các trụ cột lớn, đồng thời phân tích tác động và hàm ý trực tiếp đối với Việt Nam.
Bối cảnh
Kế hoạch phát triển 5 năm lần thứ 15 (2026–2030) của Trung Quốc được công bố theo một quy trình hai bước phản ánh đặc trưng mang đậm dấu ấn thể chế đặc thù của sự phân công giữa Đảng và Nhà nước. Trước hết, các định hướng chiến lược, ưu tiên phát triển cốt lõi của kế hoạch được thông qua tại Hội nghị Trung ương của Đảng Cộng sản Trung Quốc tổ chức tại Bắc Kinh vào cuối năm 2025. Sau đó, những định hướng này được chuyển hóa thành văn kiện chính sách chính thức được thông qua tại kỳ họp thường niên của Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc vào tháng 3/2026. Trình tự hai bước này cho thấy kế hoạch 5 năm của Trung Quốc là sản phẩm của quá trình chuyển hóa từ “ý chí chính trị” sang “hành động”, qua đó bảo đảm tính thống nhất giữa định hướng chiến lược của Đảng và năng lực thực thi của Nhà nước.
Kế hoạch phát triển 5 năm lần thứ 15 của Trung Quốc ra đời trong một bối cảnh cả môi trường bên ngoài lẫn bên trong đều đồng thời xuất hiện những biến động. Trên bình diện quốc tế, sự gia tăng cạnh tranh chiến lược với Mỹ trong nhiều lĩnh vực cộng hưởng cùng với các xung đột địa chính trị tại Đông Âu và Trung Đông đã ảnh hưởng tương đối đến điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế của Trung Quốc. Song song với áp lực bên ngoài, Trung Quốc cũng đối mặt với những giới hạn nội tại. Mô hình tăng trưởng dựa vào đầu tư, xuất khẩu và bất động sản đã bộc lộ những điểm hạn chế. Tốc độ tăng trưởng những nằm gần đây giảm xuống còn ở mức khoảng 4–5%/năm, khủng hoảng bất động sản, nợ công và nợ doanh nghiệp gia tăng, cũng như xu hướng già hóa dân số làm suy giảm lực lượng lao động. Những yếu tố này cho thấy nền kinh tế Trung Quốc từ sau Đại hội XX đã bước qua giai đoạn tăng trưởng dễ dàng và buộc phải chuyển sang một mô hình phát triển mới, trong đó hiệu quả, chất lượng và tính bền vững được đặt lên hàng đầu. Bên cạnh đó, yếu tố an ninh năng lượng cũng trở thành một động lực quan trọng. Với mức phụ thuộc khoảng 70% vào dầu nhập khẩu từ các khu vực bất ổn, Trung Quốc phải đối mặt với rủi ro gián đoạn nguồn cung.
Có thể thấy Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 ra đời trong một thời điểm đan xen nhiều khó khăn của nền kinh tế toàn cầu nói chung với ba áp lực lớn: (i) sự phân mảnh của trật tự quốc tế; (ii) giới hạn của mô hình tăng trưởng truyền thống và (iii) thách thức về tự chủ năng lượng. Chính hoàn cảnh này đã thúc đẩy Trung Quốc chuyển từ tư duy phát triển dựa trên tối đa hóa tăng trưởng sang một cách tiếp cận mới, trong đó ưu tiên hàng đầu là xây dựng một nền kinh tế có khả năng chống chịu, kiểm soát rủi ro và duy trì tự chủ trước biến động.
Điểm nhấn chính
Kế hoạch phát triển 5 năm lần thứ 15 đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tư duy chiến lược phát triển. Đây không chỉ là một kế hoạch kinh tế mà còn là một bản thiết kế kết hợp giữa phát triển, an ninh và cạnh tranh chiến lược.
Trước hết, điểm đáng chú ý nhất của kế hoạch là cách Trung Quốc tái định nghĩa mục tiêu tăng trưởng. Thay vì theo đuổi tốc độ cao như các giai đoạn trước, Trung Quốc chủ động hạ mức tăng trưởng xuống mức trung bình khoảng 4,5–5%/năm. Ngày 19/1/2026, Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc công bố số liệu cho thấy năm 2025, GDP nước này tăng 5%. Tốc độ này đạt mục tiêu mà Chính phủ đặt ra tại kỳ họp “Lưỡng hội” năm ngoái. Kế hoạch lần này đặt trọng tâm vào mô hình “tăng trưởng chất lượng cao” dựa trên đổi mới công nghệ và tự chủ chiến lược. Văn kiện chính thức nhấn mạnh việc thúc đẩy tự lực tự cường về khoa học – công nghệ, coi đây là động lực trung tâm của tăng trưởng. Các lĩnh vực ưu tiên bao gồm bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và sản xuất tiên tiến. Điều này phản ánh môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt đặc biệt khi Trung Quốc đối mặt với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu từ phương Tây. Sự điều chỉnh này gắn với mục tiêu dài hạn là duy trì quỹ đạo đủ để đạt “hiện đại hóa cơ bản” vào năm 2035 thay vì tiếp tục theo đuổi tăng trưởng cao bằng mọi giá.
Tăng trưởng GDP năm 2025 của Trung Quốc đạt 5%, với 140 nghìn tỷ Nhân dân tệ. Nguồn: Cục thông kê quốc gia Trung Quốc (Nguồn:FT).
Thứ hai, kế họạch xác định đẩy mạnh tự chủ công nghệ và đổi mới sáng tạo như nền tảng của sức mạnh quốc gia. Trung Quốc đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng chi tiêu R&D ít nhất 7%/năm trong giai đoạn 2026–2030, trong khi tỷ lệ R&D/GDP đã đạt khoảng 2,68% vào năm 2024 và tiếp tục được kỳ vọng tiến tới trên 3%. Đồng thời, thay vì chỉ theo đuổi tự chủ sản xuất, kế hoạch chuyển sang nhấn mạnh độ thu hút của kinh tế số với mục tiêu khu vực kinh tế số cốt lõi đóng góp khoảng 12,5% GDP vào năm 2030. Bên cạnh đó, kế hoạch phản ánh rõ nỗ lực tái cân bằng mô hình tăng trưởng thông qua thúc đẩy tiêu dùng nội địa. Trung Quốc thúc đẩy mô hình “tuần hoàn kép” đặt thị trường nội địa đóng vai trò nền tảng. Trong nhiều năm, tiêu dùng hộ gia đình chỉ chiếm khoảng 40% GDP – thấp hơn đáng kể so với mức trung bình toàn cầu. Các định hướng chính sách hiện nay đặt mục tiêu nâng tỷ trọng này lên khoảng 45% vào năm 2030, qua đó giảm phụ thuộc vào xuất khẩu. Đây là một quá trình thay đổi cấu trúc phát triển, đòi hỏi cải cách sâu về phân phối thu nhập, an sinh xã hội và thị trường lao động.
Thứ ba, kế hoạch cũng phản ánh một sự điều chỉnh quan trọng trong cách tiếp cận chuyển đổi năng lượng. Việc đặt mục tiêu giảm khoảng 17% cường độ phát thải carbon trong giai đoạn 2026–2030 và nâng tỷ trọng năng lượng phi hóa thạch lên khoảng 25% cho thấy Trung Quốc vẫn duy trì cam kết chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, điểm nhấn nằm ở chỗ Trung Quốc không theo đuổi cắt giảm tuyệt đối tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch mà tiếp tục duy trì vai trò của than đá và dầu mỏ cho hệ thống năng lượng hiện hành. Điều này phản ánh tầm nhìn rằng trong bối cảnh nhu cầu năng lượng khổng lồ một quá trình chuyển đổi quá nhanh có thể làm suy yếu ổn định kinh tế – xã hội. Do đó, Trung Quốc lựa chọn mô hình “chuyển đổi kép”: vừa mở rộng mạnh mẽ năng lượng tái tạo (vốn đã chiếm hơn 50% công suất lắp đặt điện mới), vừa duy trì năng lực dự phòng từ nhiên liệu hóa thạch để bảo đảm tính liên tục của hệ thống. Cách tiếp cận này cho thấy chuyển đổi xanh không chỉ còn là mục tiêu vì môi trường, mà đã được an ninh hóa trở thành một phần của chiến lược bảo đảm chủ quyền năng lượng.
Thứ tư, sự chuyển dịch sang phát triển “lực lượng sản xuất mới” tái cấu trúc nền tảng công nghiệp theo hướng dựa trên công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo đó, công nghiệp truyền thống được số hóa nâng cấp đồng thời với việc thúc đẩy các ngành công nghệ cao như AI, công nghệ sinh học và năng lượng mới. Tuy nhiên, điểm khác biệt quan trọng so với giai đoạn trước nằm ở tính chọn lọc. Sau những hệ lụy của đầu tư tràn lan và dư thừa công suất, Trung Quốc chuyển sang cách tiếp cận thận trọng hơn, ưu tiên các lĩnh vực có giá trị công nghệ lõi và khả năng lan tỏa cao, đồng thời siết chặt kỷ luật. Điều này cho thấy Trung Quốc đang bước vào một giai đoạn phát triển gắn ngày càng chặt chẽ với vai trò của nhà nước. Ở đây nhà nước không chỉ là nhân tố thúc đẩy tăng trưởng, mà còn đóng vai trò điều tiết quá trình phát triển để giảm thiểu các rủi ro nội sinh.
Thứ năm, xuyên suốt kế hoạch là sự nổi lên của tư duy an ninh hóa phát triển trong đó khả năng chống chịu của nền kinh tế được đặt ngang hàng với mục tiêu tăng trưởng. Không chỉ lĩnh vực năng lượng, mà cả chuỗi cung ứng, công nghiệp, khoáng sản chiến lược đều được tích hợp vào một khuôn khổ An ninh quốc gia tổng thể. Việc triển khai hàng loạt dự án trọng điểm, xây dựng các hệ thống dự trữ chiến lược (từ dầu mỏ, khoáng sản đến lương thực) và củng cố kiểm soát đối với các mắt xích then chốt trong chuỗi giá trị xuất khẩu cho thấy Trung Quốc đang chủ động của nền kinh tế trước sức ép từ bên ngoài cụ thể là Mỹ. Về bản chất, đây là một sự chuyển đổi căn bản từ một nền kinh tế vận hành theo những nguyên tắc tối đa hóa hiệu quả trong môi trường toàn cầu hóa ổn định của những thập niên trước, sang một mô hình cân đối giữa tăng trưởng và khả năng kiểm soát rủi ro trong bối cảnh bất định hiện nay.
Tác động đối với Việt Nam
Đối với Việt Nam Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 của Trung Quốc đan xen giữa cơ hội, vừa đặt ra các thách thức.
Trên phương diện kinh tế, việc Trung Quốc tái cấu trúc sản xuất và chuyển dịch lên các nấc sản xuất giá trị cao có thể tạo khoảng trống để Việt Nam thu hút dòng dịch chuyển đầu tư trong các ngành thâm dụng lao động và sản xuất trung gian. Tuy nhiên, lợi ích này chủ yếu mang tính ngắn hạn với lợi ích trước mắt có thể tăng cường chỉ số tăng trưởng. Thế nhưng, về dài hạn, khi Trung Quốc hoàn tất quá trình nâng cấp và gia tăng năng lực trong các lĩnh vực công nghệ cao, cạnh tranh sẽ không còn diễn ra ở tầng thấp mà chuyển sang các phân khúc có giá trị gia tăng lớn hơn. Đây là điểm yếu mà Việt Nam hiện vẫn còn hạn chế về công nghệ, năng suất lao động và năng lực đổi mới. Nếu không kịp nâng cấp nền tảng công nghiệp, Việt Nam có thể bị “kẹt” trong vị trí trung gian chỉ gia công và lắp ráp, khó bứt phá lên các khâu có giá trị cao hơn.
Trong lĩnh vực năng lượng tác động thể hiện ở những thách thức. Khi Trung Quốc vừa gia tăng nhu cầu nhập khẩu năng lượng, vừa từng bước kiểm soát các mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, mức độ cạnh tranh đối với các nguồn tài nguyên như dầu khí và LNG sẽ gia tăng. Qua đó ảnh hưởng đến chi phí nhập khẩu và an ninh năng lượng của Việt Nam. Đồng thời, việc Trung Quốc tăng tốc phát triển năng lượng tái tạo và công nghệ xanh không chỉ thiết lập các chuẩn mực cạnh tranh mới, mà còn có nguy cơ đẩy Việt Nam vào trạng thái “phụ thuộc kép” vừa phụ thuộc vào nguồn năng lượng hóa thạch nhập khẩu trong ngắn hạn, vừa phụ thuộc vào công nghệ xanh từ bên ngoài nếu quá trình chuyển đổi không được nội địa hóa hoàn toàn.
Ở bình diện khu vực, việc Trung Quốc thúc đẩy các hành lang kinh tế và năng lượng trong khuôn khổ Sáng kiến Vành đai và Con đường mở ra cơ hội đáng kể để Việt Nam nâng cấp kết nối hạ tầng, mở rộng không gian phát triển và gia tăng vai trò trong mạng lưới khu vực. Tuy nhiên, cơ hội này đi kèm với bài toán cân bằng phức tạp rằng làm thế nào để tận dụng nguồn lực từ bên ngoài mà không bị rơi vào phụ thuộc bất đối xứng hoặc bị ràng buộc bởi các điều kiện chính trị. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn liên quan trực tiếp đến không gian tự chủ của Việt Nam trong dài hạn.
Ở tầng sâu hơn, Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 của Trung Quốc gợi mở một bài học kinh nghiệm về điều chỉnh mô hình phát triển đối với Việt Nam. Việc Trung Quốc chuyển từ logic tăng trưởng tối đa sang kiểm soát rủi ro và nâng cao chất lượng cho thấy một xu thế mới trong bối cảnh toàn cầu hóa suy yếu và bất định hiện nay. Với độ mở kinh tế cao, Việt Nam cũng đứng trước yêu cầu tương tự phải tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng tăng cường nội lực, nâng cao năng suất, phát triển công nghệ và cải thiện khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài. Nếu không bắt kịp được sự chuyển đổi này, Việt Nam không chỉ đối mặt với nguy cơ tụt hậu trong cạnh tranh khu vực, mà còn trở nên dễ tổn thương hơn trước những biến động của môi trường quốc tế.
Khuyến nghị chính sách
Những vấn đề trọng tâm mà Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 của Trung Quốc đặt ra buộc Việt Nam không thể chỉ thích ứng mà cần chủ động tiếp cận, có chọn lọc và có thứ tự ưu tiên rõ ràng.
Trước hết, về dài hạn, cần nâng cấp vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị thay vì chỉ tận dụng lợi thế chi phí lao động thấp. Do đó, cần chuyển trọng tâm sang phát triển công nghiệp hỗ trợ chú tâm vào trong các ngành điện tử, cơ khí chính xác và vật liệu. Một chỉ dấu quan trọng hiện nay là tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam vẫn dưới 30%, cho thấy dư địa cải thiện còn lớn. Chính sách cần ưu tiên hình thành các cụm công nghiệp liên kết doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước, thay vì để tồn tại hai khu vực tách biệt. Đồng thời, đầu tư cho khâu R&D cần được nâng lên đáng kể (hiện mới chỉ chiếm khoảng 0,5-0,6% GDP, thấp hơn nhiều so với Trung Quốc ở mức trên 2,5%).
Thứ hai, Việt Nam cần giảm phụ thuộc kinh tế với Trung Quốc. Với kim ngạch thương mại hai chiều hơn 170 tỷ USD và mức nhập siêu lớn, việc cắt giảm phụ thuộc đột ngột sẽ gây tổn hại cho sản xuất trong nước. Thay vào đó, Việt Nam nên chủ động đa dạng hóa nguồn cung đầu vào từ các đối tác như Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, EU, đồng thời phát triển năng lực sản xuất trong nước. Quan trọng hơn, cần xác định rõ những điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng hiện nay để có chính sách dự phòng.
Thứ ba, trong lĩnh vực năng lượng, cần xây dựng một chiến lược an ninh năng lượng tránh rơi vào tác động phụ thuộc kép như đã phân tích. Hiện Việt Nam ngày càng phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng, việc giá năng lượng tăng do xung đột tại Trung Đông vừa qua là minh chứng rõ ràng nhất. Trong khi quá trình chuyển đổi xanh lại phụ thuộc nhiều vào công nghệ và thiết bị từ bên ngoài. Do đó, cần đồng thời triển khai ba hướng: (i) đa dạng hóa nguồn cung năng lượng nhập khẩu (Trung Đông, Úc, Mỹ, Đông Nam Á); (ii) đẩy nhanh phát triển năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời) đi kèm với đầu tư vào hạ tầng lưu trữ và lưới điện; (iii) từng bước tham gia vào chuỗi giá trị công nghệ xanh (pin, thiết bị điện, vật liệu); (iv) phát triển năng lực điện hạt nhân.
Thứ tư, Việt Nam cần tái định vị trong không gian địa kinh tế khu vực. Điều này đòi hỏi một chiến lược chủ động hơn trong phát triển hạ tầng và kết nối khu vực. Việt Nam nên tận dụng vị trí địa lý giáp biển để trở thành nút trung chuyển kết nối giữa phần Đông Nam Á lục địa với các tuyến hàng hải quốc tế, đồng thời tham gia chọn lọc vào các hành lang kinh tế có lợi. Quan trọng là phải giữ được quyền chủ động trong nội dung cam kết và vận hành hạ tầng, tránh phụ thuộc quá mức vào một nguồn vốn hay một đối tác duy nhất.
Thứ năm, ở cấp độ vĩ mô, Việt Nam cần điều chỉnh mô hình phát triển theo hướng cân bằng giữa tăng trưởng và an ninh kinh tế. Trong bối cảnh Trung Quốc và nhiều nước đang chuyển sang ưu tiên khả năng chống chịu, Việt Nam cũng cần xây dựng các công cụ quản lý rủi ro vĩ mô tốt hơn như dự trữ chiến lược (năng lượng, lương thực), cơ chế ứng phó khủng hoảng và chính sách tài khóa – tiền tệ linh hoạt.
Sau cùng, yếu tố quyết định nằm ở nâng cao năng lực đổi mới cơ chế ra quyết định và quản trị chính sách. Các thách thức kinh tế hiện nay không còn mang tính đơn ngành, mà liên quan đồng thời đến nhiều ngành khác. Nếu thiếu một cơ chế điều phối hiệu quả, chính sách dễ rơi vào tình trạng thiếu nhất quán giữa bên ban hành và bên thực hiện. Chỉ khi xây dựng được một hệ thống quản trị đủ năng lực thích ứng các định hướng phát triển mới có thể được triển khai một cách hiệu quả và bền vững./.
Tác giả: Phạm Quang Hiền
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
