Gần đây, ngay cả khi khói bụi xung đột từ Trung Đông chưa hoàn toàn tan biến, Tổng thống Mỹ Trump một lần nữa đe dọa Cuba, tuyên bố ông có thể “hành động” chống lại Cuba sau khi giải quyết xong vấn đề với Iran. Năm 2026 là một năm đầy rủi ro đối với Cuba. Kể từ đầu năm nay, chính phủ Mỹ đã tiếp tục chính sách “áp lực tối đa” đối với quốc gia này. Hiện tại, Cuba đang trải qua giai đoạn khó khăn nhất kể từ cách mạng 1959, thậm chí bị tô vẽ là gần như trên bờ vực sụp đổ. La Habana đang phải đối mặt với ba áp lực: khủng hoảng lương thực, khủng hoảng năng lượng và khủng hoảng kinh tế. Tình thế của Cuba đang trở nên rất nghiêm trọng, nguy cơ diễn ra cách mạng màu ngày càng gia tăng. Và nếu Cuba có thể vượt qua được các vấn đề nội bộ, họ vẫn sẽ phải đối mặt với một khả năng bị tấn công từ bên ngoài.
Cuba sẽ là mục tiêu trọng điểm tiếp theo của Mỹ
Mỹ hiện đang sa lầy vào cuộc chiến với Iran, không thể rút lui và nguồn lực bị dàn trải. Bất kể kết quả của cuộc xung đột Iran ra sao, Cuba rất có thể sẽ trở thành tâm điểm chú ý của Mỹ trong tương lai. Nếu Mỹ thắng ở Trung Đông, Trump có thể sẽ trở nên hung hăng hơn, tin rằng Cuba có thể dễ dàng bị “giải quyết”; nếu Mỹ thua, Cuba cũng sẽ là một con bài dễ dàng để Mỹ sử dụng ở vùng Caribe, cho phép chính quyền Trump tạo ra những thành tựu để trình bày như một món quà cho cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Tuy nhiên, với cuộc xung đột chưa được giải quyết hiện nay ở Trung Đông, Mỹ có xu hướng tiếp tục chính sách “áp lực tối đa” đối với Cuba hơn là xâm lược quân sự, sử dụng lệnh phong tỏa toàn diện và bóp nghẹt kinh tế để buộc Cuba phải khuất phục.
Thứ nhất, Mỹ tin rằng họ quyết tâm giành được Cuba và duy trì sự kiên nhẫn chiến lược mạnh mẽ đối với quốc gia này. Hiện tại, Cuba đang trải qua giai đoạn khó khăn nhất kể từ khi Liên Xô và Khối Đông Âu sụp đổ, đối mặt với cuộc “đại khủng hoảng” về lương thực và năng lượng, đặc biệt là cuộc khủng hoảng kinh tế tồi tệ nhất trong lịch sử. Tình trạng thiếu dầu, điện và lương thực ngày càng trở nên nghiêm trọng. Kể từ đầu năm nay, Mỹ đã tăng cường phong tỏa dầu mỏ đối với Cuba, ép buộc các nhà cung cấp chính của nước này ngừng giao dịch dầu mỏ và chỉ cho phép một lượng rất nhỏ dầu viện trợ nhân đạo được nhập khẩu. Nguồn cung dầu từ Venezuela và Mexico cho Cuba đã giảm mạnh.
Trong khi đó, thiết bị lọc dầu cũ kỹ của Cuba, các vụ cháy tại các nhà máy lọc dầu lớn và khả năng tự sản xuất điện hạn chế đã khiến nước này không thể đáp ứng nhu cầu trong nước về các sản phẩm dầu mỏ tinh chế. Trong một năm rưỡi qua, Cuba đã trải qua sáu lần mất điện trên toàn quốc, làm đình trệ sản xuất công nghiệp và nông nghiệp trong nước, làm gián đoạn du lịch và làm gia tăng đáng kể bất ổn xã hội. Hơn nữa, Mỹ đã tăng cường các hạn chế đối với việc xuất khẩu dịch vụ y tế của Cuba, khiến mô hình “dầu đổi lấy bác sĩ” và “bác sĩ đổi lấy ngoại tệ” của Cuba trở nên không bền vững. Dưới áp lực rất lớn từ Mỹ, Honduras, Guatemala, Jamaica và Guyana đã lần lượt chấm dứt hợp tác y tế với Cuba. Từ góc nhìn của Mỹ, Cuba chỉ còn một bước nữa là sụp đổ chế độ, Mỹ có đủ sự kiên nhẫn chiến lược để quan sát tình hình và thu lợi.
Thứ hai, một Cuba bất ổn sẽ càng đáng sợ hơn đối với Mỹ. Mỹ cho rằng tình huống lý tưởng nhất là có thể tiếp quản Cuba một cách hòa bình, thay vì kiểm soát Cuba bằng vũ lực. Nếu cưỡng chế tiếp quản Cuba bằng biện pháp quân sự, có thể tái diễn tình huống tương tự như chiến trường Mỹ – Iraq. Dựa trên thực tế rằng Cuba đã có sự chuẩn bị phòng thủ khá đầy đủ để tiến hành “chiến tranh nhân dân”, không thể loại trừ khả năng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Cuba sẽ trỗi dậy, tự phát thành lập các đội du kích, tiến hành cuộc kháng chiến lâu dài với Mỹ, và Cuba cũng sẽ bị kéo vào vòng xoáy nội chiến, kinh tế – xã hội hoàn toàn rơi vào hỗn loạn. Trong bối cảnh đó, chắc chắn sẽ xảy ra làn sóng “di cư khỏi Cuba” quy mô lớn, gây ra cuộc khủng hoảng tị nạn khổng lồ, áp lực biên giới của Mỹ sẽ không ngừng gia tăng, đồng thời áp lực dư luận quốc tế mà Mỹ phải đối mặt cũng sẽ tăng đột biến. Chính quyền Trump thà chấp nhận yếu tố thời gian còn hơn là kích nổ “quả bom hẹn giờ” mang tên Cuba. So sánh với điều đó, Mỹ muốn thực hiện một sự thay đổi hoàn toàn về chất nhưng từng bước tại Cuba, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế. Tập đoàn Trump đã sẵn sàng đầu tư vào ngành du lịch của Cuba, và điều này đòi hỏi phải tạo ra một môi trường chuyển tiếp hòa bình và ổn định.
Thứ ba, Mỹ hy vọng biến Cuba thành một Venezuela thứ hai. Ông Trump hy vọng sẽ sao chép mô hình Venezuela ở Cuba, dựng nên một nhà lãnh đạo mới, tạo ra một chế độ thân Mỹ và cuối cùng giành quyền kiểm soát hoàn toàn Cuba. Các cuộc đàm phán và đối thoại riêng gần đây giữa Mỹ và Cuba đã hé lộ manh mối rằng Mỹ đang tìm kiếm một “người kế nhiệm” phù hợp cho Cuba, cụ thể là một “phiên bản Rodriguez của Cuba”.
Quyết định của Mỹ về Cuba vẫn còn bị hạn chế bởi nhiều yếu tố
Mỹ không thể thực hiện ‘chiến dịch chặt đầu’ nhằm vào Cuba để tái tạo thành công mô hình Venezuela. Hiện nay, dù ông Miguel Díaz-Canel là Chủ tịch nước và Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Cuba, nhưng quyền lực quân sự và chính trị vẫn nằm trong tay gia đình Castro. Nếu không điều động quân đội đổ bộ, Mỹ khó có thể đạt được mục tiêu nhanh gọn. Ngay cả khi Mỹ cưỡng chế bắt giữ Chủ tịch Miguel Díaz-Canel, cũng không thể ngăn cản bộ máy nhà nước Cuba vận hành bình thường. Cuba hiện tại vẫn là một khối thống nhất, ‘những đứa con của Cách mạng’ vẫn có một nền tảng quần chúng ủng hộ và năng lực huy động nhất định. Trong nước thiếu lực lượng đối lập có tổ chức bài bản. Mô hình chính trị của Cuba sẽ không sụp đổ hoàn toàn trong ngắn hạn, mà nhiều khả năng sẽ chuyển biến theo hướng quân đội nắm vai trò chủ đạo, ông Miguel Díaz-Canel hoàn toàn có thể có một sự kiện từ chức mang tính biểu tượng, và gia đình Castro tiếp tục nắm quyền.”
Áp lực đối với Trump trong cuộc bầu cử giữa kỳ đang gia tăng. Florida là thành trì của cử tri gốc Cuba. Trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ vừa qua, Florida đã thoát khỏi danh xưng ‘bang chiến trường’ và trở thành thành trì trung thành của đảng Cộng hòa. Trên vấn đề liên quan đến Cuba, cử tri Florida luôn có lập trường cứng rắn, kêu gọi chính quyền Mỹ tăng cường tấn công vào Cuba để làm thay đổi hoàn toàn chế độ Cuba, điều này trái ngược với tính toán chiến lược và lợi ích thực tế hiện tại của tập đoàn Trump. Nếu các yêu cầu cốt lõi của họ không được đáp ứng, Florida rất có thể sẽ quay lưng lại với Trump, tạo cơ hội cho đảng Dân chủ. Với tư cách là nhân tố quyết định trong các cuộc đàm phán Mỹ – Cuba, Ngoại trưởng Marco Rubio cần phải cân bằng mối quan hệ ‘tam giác mới’ giữa Cuba, Washington và Miami, đồng thời phải tính đến lợi ích cá nhân, tạo ra những thành tích nổi bật để chuẩn bị cho việc tranh cử vào Nhà Trắng năm 2028.
Cuba không có ý định giành chiến thắng nhanh chóng với Mỹ và có khả năng sẽ áp dụng chiến thuật trì hoãn trong bối cảnh cạnh tranh khó lường giữa hai đảng Cộng hoà – Dân chủ. Hiện tại, chính phủ Cuba đang dần dần nhượng bộ một cách hạn chế cho Đảng Cộng hòa trong khi tích cực đàm phán với Đảng Dân chủ, cố gắng duy trì hiện trạng cho đến sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ. Nếu Đảng Dân chủ giành lại quyền lực trong Quốc hội, Cuba sẽ có thêm không gian chiến lược để xoay sở.
Hiện nay, đối mặt với cuộc khủng hoảng thay đổi chế độ và sụp đổ xã hội, các nhà lãnh đạo Cuba đang áp dụng thái độ thực dụng và cởi mở, thể hiện “cử chỉ thiện chí”, duy trì liên lạc hạn chế với Mỹ và trả tự do cho một số tù nhân theo yêu cầu của Mỹ. Quá trình “đổi mới mô hình kinh tế” ở Cuba cũng đang chứng kiến những thay đổi mới, với việc cho phép đầu tư nước ngoài vào thăm dò và phát triển các mỏ dầu mới, cho phép người Cuba ở nước ngoài thành lập công ty, tham gia xây dựng cơ sở hạ tầng và tham gia các hoạt động tài chính trong nước. Tuy nhiên, những biện pháp mới này vẫn chưa đề cập đến những gì mà Mỹ coi là lợi ích cốt lõi, chẳng hạn như tổ chức bầu cử dân chủ, trả tự do cho tù nhân chính trị và khôi phục tự do báo chí và ngôn luận.
Đối mặt với các lệnh trừng phạt và phong tỏa leo thang từ Mỹ, Cuba không đơn độc trong cộng đồng quốc tế. Trung Quốc tích cực lên tiếng ủng hộ Cuba trên trường quốc tế, kiên quyết hỗ trợ Cuba bảo vệ chủ quyền quốc gia và phản đối sự can thiệp của nước ngoài. Brazil lên án Mỹ vì “sự đàn áp tư tưởng” đối với Cuba và tuyên bố viện trợ nhân đạo cho La Habana. Mexico, không nao núng trước những lời đe dọa của Mỹ, đã cung cấp viện trợ cho Cuba, giao việc vận chuyển hàng tiếp tế cho Hải quân Mexico để hộ tống trực tiếp. Nga đã nói rõ với Mỹ rằng họ “sẽ không bỏ rơi Tây bán cầu và Cuba”, tiếp tục cung cấp dầu thô cho Cuba để giúp nước này vượt qua khủng hoảng. Liên minh châu Âu cũng tuyên bố viện trợ 2 triệu euro cho Cuba. Có lẽ, câu nói “quá gần Mỹ, quá xa thiên đường” nghe giống như một lời tiên tri bi thảm, nhưng đó chắc chắn không phải là kết thúc của câu chuyện. Hành động của Mỹ không chỉ gây tổn hại đến chủ quyền quốc gia, an ninh và lợi ích phát triển của Cuba, mà còn đe dọa hòa bình và an ninh trên khắp Mỹ Latinh, điều này chắc chắn sẽ gây ra sự phản kháng và phản đối mạnh mẽ hơn từ cộng đồng quốc tế.
Biên dịch: Hoàng Hải
Tác giả Chương Tiệp Du là nghiên cứu viên thuộc Viện Nghiên cứu Mỹ Latinh và Caribe, Viện Nghiên cứu Quốc tế Trung Quốc.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
