Tóm tắt: Chủ nghĩa bảo hộ thương mại, tâm lý chống toàn cầu hóa và căng thẳng thương mại Trung-Mỹ là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự thay đổi của trật tự kinh tế khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Bất chấp nhiều thách thức, các cơ chế hợp tác khu vực, bao gồm Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Đối tác Kinh tế Số (DEPA), đang không ngừng phát triển, thúc đẩy nền kinh tế châu Á - Thái Bình Dương hướng tới sự chuyển đổi số chất lượng cao, bền vững.
Trong những năm gần đây, sự lan rộng của chủ nghĩa bảo hộ thương mại, sự trỗi dậy của tâm lý chống toàn cầu hóa và sự phức tạp ngày càng tăng trong quan hệ kinh tế, thương mại giữa Trung Quốc và Mỹ đã tạo ra những thách thức mới đối với việc tái cấu trúc trật tự kinh tế của khu vực châu Á – Thái Bình Dương, nơi có những nền kinh tế đang phát triển năng động nhất thế giới. Mặc dù vậy, quá trình hợp tác kinh tế khu vực châu Á – Thái Bình Dương không hề bị đình trệ mà còn thể hiện khả năng phục hồi và đổi mới mạnh mẽ. Được thúc đẩy bởi các vấn đề mới như phát triển bền vững, chuyển đổi số và an ninh chuỗi cung ứng, nền kinh tế châu Á – Thái Bình Dương đang chuyển mình từ mô hình truyền thống sang giai đoạn phát triển chất lượng cao mới.
Khu vực châu Á – Thái Bình Dương bao gồm nhiều nền kinh tế lớn trên toàn cầu, và sự chuyển đổi trật tự kinh tế của khu vực này là một trong những động lực cốt lõi thúc đẩy sự phát triển hiện tại của bối cảnh quốc tế. Đây cũng là một quá trình tiềm ẩn nhiều rủi ro. Hình thái cuối cùng của nó sẽ phụ thuộc vào quá trình cạnh tranh giữa các cường quốc và liệu các quốc gia trong khu vực có thể tìm ra cách cùng tồn tại cân bằng giữa an ninh và phát triển, cũng như cạnh tranh và hợp tác hay không.
Chủ nghĩa bảo hộ thương mại của Mỹ đặt ra thách thức lớn nhất đối với trật tự kinh tế khu vực
Việc Mỹ tiếp tục theo đuổi chủ nghĩa bảo hộ thương mại đã trở thành yếu tố có tác động mạnh mẽ nhất đối với quá trình chuyển đổi trật tự kinh tế khu vực châu Á – Thái Bình Dương, làm trầm trọng thêm sự bất ổn của quá trình này, buộc nhiều quốc gia phải điều chỉnh chiến lược phát triển kinh tế của mình. Bối cảnh kinh tế chung ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương vì thế cũng trở nên phức tạp hơn.
Thứ nhất, bảo hộ thương mại làm suy yếu chủ nghĩa đa phương và các quy tắc thương mại toàn cầu. Hành động bảo hộ của Mỹ bằng cách áp đặt thuế quan cao đối với các đối tác thương mại của mình vi phạm các nguyên tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới, gây ra thiệt hại mang tính hệ thống cho hệ thống quản trị thương mại đa phương toàn cầu. Các động thái đó đã buộc thương mại toàn cầu phải chuyển từ hợp tác dựa trên quy tắc sang cạnh tranh dựa trên sức mạnh. Điều này đặt ra những rủi ro lớn đối với trật tự kinh tế và thương mại khu vực châu Á – Thái Bình Dương cũng như hợp tác chuỗi cung ứng, ảnh hưởng đến sự ổn định và phát triển của trật tự kinh tế khu vực.
Thứ hai, chuỗi cung ứng và công nghiệp toàn cầu đã bị gián đoạn. Để thúc đẩy sản xuất trong nước, chính sách thương mại của Mỹ ngày càng hướng nội. Mỹ cũng đã ban hành Đạo luật Đầu tư Cơ sở hạ tầng và Việc làm, Đạo luật CHIPS và Khoa học, và Đạo luật Giảm Lạm phát, sử dụng biện pháp cưỡng chế để chuyển đơn đặt hàng hoặc năng lực sản xuất từ Trung Quốc sang các nước như Việt Nam và Mexico. Đồng thời, Mỹ sử dụng các khoản hỗ trợ như mồi nhử để buộc các nước như Nhật Bản và Hàn Quốc đầu tư vào Mỹ. Những hành vi này, dựa trên áp lực chính trị hơn là logic thương mại, không chỉ đi ngược các quy luật kinh tế mà còn mang lại sự bất ổn đáng kể cho trật tự kinh tế khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Thứ ba, các động thái của Mỹ đã cản trở quá trình hợp tác kinh tế khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Chính sách thương mại bảo hộ của Mỹ làm suy yếu lòng tin và sự đoàn kết giữa các quốc gia châu Á – Thái Bình Dương, ảnh hưởng đến các hiệp định thương mại tự do song phương và đa phương, đồng thời cản trở nghiêm trọng việc xây dựng Khu vực Thương mại Tự do châu Á – Thái Bình Dương. Trong bối cảnh đó, các đối tác thương mại của Mỹ, để tránh thuế quan, buộc phải tìm kiếm các đối tác mới và áp dụng các phương thức hợp tác mới nhằm giảm sự phụ thuộc vào thị trường Mỹ, gián tiếp tạo ra hiệu ứng thu hẹp và chuyển hướng thương mại, từ đó ảnh hưởng đến mô hình hợp tác kinh tế tổng thể của khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Tác động từ chính sách kiềm chế Trung Quốc của Mỹ
Việc Mỹ kiềm chế Trung Quốc không chỉ cản trở quá trình chuyển đổi kinh tế của khu vực châu Á – Thái Bình Dương, mà còn buộc các quốc gia châu Á – Thái Bình Dương phải đẩy nhanh quá trình phát triển độc lập và hợp tác quốc tế trong đổi mới công nghệ, từ đó tác động đa chiều đến trật tự kinh tế khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Thứ nhất, điều này đã làm giảm động lực tăng trưởng kinh tế ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Việc Mỹ kiềm chế Trung Quốc không đơn giản chỉ dẫn đến sự sụt giảm đáng kể trong thương mại Mỹ – Trung. Một báo cáo của UNDP chỉ ra rằng, do ảnh hưởng bởi thuế quan của Mỹ đối với ASEAN, xuất khẩu từ các nền kinh tế đang phát triển ở châu Á – Thái Bình Dương, như Việt Nam, chịu ảnh hưởng mạnh, vượt xa mức trung bình của khu vực này. Ngân hàng Phát triển Châu Á dự đoán rằng tốc độ tăng trưởng kinh tế của các nền kinh tế đang phát triển ở châu Á – Thái Bình Dương sẽ chậm lại còn 4,6% vào năm 2026. Điều này cho thấy tăng trưởng kinh tế của khu vực châu Á – Thái Bình Dương đang phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng. Căng thẳng thuế quan leo thang, sự bất ổn trong chính sách thương mại và biến động cao của thị trường tài chính đang gây áp lực lên triển vọng phát triển kinh tế của khu vực, dẫn đến động lực chuyển đổi kinh tế không đủ mạnh.
Thứ hai, môi trường chuyển đổi và phát triển kinh tế ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương trở bên bất ổn. Rủi ro địa chính trị gia tăng do chính sách kiềm chế Trung Quốc của Mỹ đã làm xói mòn niềm tin của các doanh nghiệp vào đầu tư dài hạn, dẫn đến việc các tập đoàn đa quốc gia đưa ra các quyết định đầu tư thận trọng và ngắn hạn hơn ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Việc tái cấu trúc chuỗi công nghiệp và chuỗi cung ứng ở khu vực này làm tăng chi phí sản xuất cho các doanh nghiệp, cuối cùng ảnh hưởng đến chi tiêu của người tiêu dùng và làm trầm trọng thêm áp lực lạm phát ở các nước châu Á – Thái Bình Dương. Chính sách nhằm vào Trung Quốc của Mỹ khiến tình hình quốc tế trở nên khó lường, gây ra sự biến động đáng kể trên thị trường tài chính và vốn châu Á – Thái Bình Dương, làm tăng rủi ro tài chính, từ đó gây tổn hại đến môi trường hợp tác chung giữa các nước châu Á – Thái Bình Dương, cản trở quá trình chuyển đổi kinh tế của khu vực.
Thứ ba, các chính sách nhằm vào Trung Quốc của Mỹ buộc các quốc gia châu Á – Thái Bình Dương phải đẩy nhanh sự phát triển của các ngành công nghiệp mới nổi. Mỹ đã phát động cuộc chiến thương mại và chiến tranh công nghệ nhằm vào Trung Quốc, áp đặt các rào cản công nghệ trong các lĩnh vực công nghệ trọng điểm và cố gắng xây dựng chuỗi cung ứng “phi Trung Quốc hóa”, buộc một số nền kinh tế châu Á – Thái Bình Dương phải đẩy nhanh sự phát triển độc lập của mình trong các lĩnh vực như chất bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và năng lượng mới. Áp lực từ Mỹ đã buộc Trung Quốc phải liên tục tăng cường nỗ lực đổi mới, đạt được những tiến bộ đáng kể trong sản xuất chip và các thiết bị liên quan. Ví dụ, các nhà sản xuất thiết bị bán dẫn của Trung Quốc, tiêu biểu là AMEC và NAURA, đã nhanh chóng tăng cường đầu tư vào nghiên cứu và phát triển độc lập dưới áp lực của các lệnh cấm vận công nghệ và kiểm soát xuất khẩu của Mỹ. Năm 2025, đầu tư R&D hàng năm của AMEC tăng vọt lên 3,736 tỷ nhân dân tệ, chiếm hơn 30% doanh thu. Đồng thời, NAURA đã mở rộng cổ phần trong các công ty con để tăng tỷ lệ nội địa hóa các thiết bị cốt lõi.
Thứ tư, điều này buộc các nước châu Á – Thái Bình Dương phải đẩy nhanh hợp tác quốc tế trong đổi mới công nghệ và thúc đẩy đa dạng hóa thương mại. Trong bối cảnh Mỹ tăng cường kiềm chế Trung Quốc, hợp tác công nghệ giữa các nước châu Á – Thái Bình Dương đang được thúc đẩy theo chiều sâu. Ví dụ, Trung Quốc và ASEAN đã ký kết một số dự án hợp tác về trí tuệ nhân tạo và chính thức khởi công xây dựng Trung tâm Hợp tác Ứng dụng Trí tuệ Nhân tạo Trung Quốc – ASEAN; Huawei và công ty viễn thông Indonesia đã cùng nhau xây dựng nhà kho thông minh 5G đầu tiên và trung tâm đổi mới 5G đầu tiên của Indonesia. Trung Quốc và ASEAN cũng đã nâng cấp hiệp định thương mại tự do, thiết lập cơ chế công nhận lẫn nhau về tiêu chuẩn, tạo động lực cho sự phát triển thương mại đa dạng.
Quá trình điều chỉnh của trật tự kinh tế khu vực châu Á – Thái Bình Dương vẫn tiếp diễn
Bất chấp những trở ngại như căng thẳng địa chính trị cùng sự bất ổn kinh tế toàn cầu, sự chuyển biến của trật tự kinh tế châu Á – Thái Bình Dương vẫn tiếp diễn phù hợp với xu hướng chung của toàn cầu hóa kinh tế và hội nhập khu vực.
Thứ nhất, Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) ngày càng thể hiện được vai trò lớn trong việc tạo dựng một khu vực thương mại tự do rộng lớn. Điều này phản ánh qua việc giảm thuế quan giữa các thành viên. RCEP quy định rằng hơn 90% sản phẩm trong khu vực sẽ dần đạt mức thuế bằng 0. Việc giảm thuế quan này, kết hợp với việc loại bỏ các rào cản phi thuế quan, làm giảm chi phí hàng hóa trung gian và tăng khối lượng thương mại. Tỷ trọng hàng hóa trung gian trong tổng kim ngạch thương mại đã tăng từ 65% năm 2021 lên 68,3% năm 2024. Hiệu quả đầu tư được phản ánh qua việc các công ty tăng cường đầu tư vào các nước thành viên và tăng cường hợp tác chuỗi cung ứng để tận dụng yếu tố xuất xứ và ưu đãi thuế quan của RCEP. Ví dụ như các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc đầu tư vào nhà máy ở Thái Lan hay các công ty Nhật Bản và Hàn Quốc tăng cường đầu tư và mở rộng sản xuất tại các nước ASEAN.
Thứ hai, Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) tiếp tục mở rộng. Năm 2024, Vương quốc Anh trở thành quốc gia châu Âu đầu tiên gia nhập CPTPP kể từ khi thành lập. CPTPP phá bỏ các rào cản địa lý, tạo cơ hội cho các nền kinh tế bên ngoài khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Trung Quốc, Ecuador, Costa Rica và Uruguay cùng nhiều nước khác, đã chính thức nộp đơn xin gia nhập. Khi tầm ảnh hưởng của CPTPP dần mở rộng, các quy tắc thương mại của hiệp định này ngày càng trở thành hình mẫu cho các quy tắc thương mại và kinh tế trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương và thậm chí trên toàn cầu.
Thứ ba, Hiệp định Đối tác Kinh tế Số (DEPA) tiếp tục mở rộng tầm ảnh hưởng. DEPA là hiệp định hợp tác quốc tế đầu tiên trên thế giới dành riêng cho nền kinh tế số, bao gồm các lĩnh vực tiên tiến như thương mại điện tử, định danh số, trí tuệ nhân tạo và đổi mới dữ liệu. Hiệp định đã thực hiện hợp tác thí điểm trong các lĩnh vực như định danh số và hệ thống hóa đơn điện tử xuyên biên giới, đặt nền tảng thể chế cho quá trình chuyển đổi số và thông minh của khu vực châu Á – Thái Bình Dương.
Thứ tư, quản trị bền vững ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương đã được thúc đẩy hơn. Mặc dù Mỹ một lần nữa rút khỏi Hiệp định Paris, Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) vẫn cam kết tích cực thực hiện Tầm nhìn Putrajaya 2040 của tổ chức này và các Mục tiêu Bangkok về Kinh tế Xanh – Tuần hoàn – Sinh thái của APEC. Về đổi mới công nghệ, khu vực châu Á – Thái Bình Dương sở hữu một số lợi thế nhất định trong kinh tế số, trí tuệ nhân tạo và big data. Hợp tác đổi mới công nghệ giữa các nước thành viên APEC đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực. Về phát triển xanh, nhiều quốc gia, bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, đã nâng cao cam kết trung hòa carbon lên tầm chiến lược quốc gia, đạt được những kết quả thực tế trong việc giảm phát thải carbon./.
Lược dịch: Hoàng Hải
Tác giả Trương Kiến Bình là Nhà nghiên cứu thuộc Viện Nghiên cứu Hợp tác Kinh tế và Thương mại Quốc tế, Bộ Thương mại Trung Quốc. Bài viết được lược trích từ bài báo đăng trên tạp chí Thế giới đương đại (Trung Quốc), số 2/2026.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
