Các vấn đề an ninh ở châu Âu đang trải qua những thay đổi cả về lý luận và thực tiễn. Trên thực tế, khu vực này đang ở giữa một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng. Tâm điểm của nó là cuộc xung đột ở Ukraine, và cốt lõi là những mâu thuẫn giữa Nga và các nước NATO trên nhiều vấn đề. Về lý luận, nó đánh dấu một cuộc khủng hoảng khái niệm về ý tưởng an ninh châu Âu như đã được hình thành trong nhiều thập kỷ qua. Cốt lõi của nó là tiền đề rằng các vấn đề an ninh ở châu Âu có thể được giải quyết thông qua một hệ thống các nguyên tắc cơ bản, các hiệp ước quốc tế và các cơ chế ngăn ngừa khả năng xung đột quân sự.
Ngày nay, cấu trúc an ninh châu Âu đang trong tình trạng rạn nứt nghiêm trọng. Tại Nga, trọng tâm đã chuyển từ định hướng châu Âu sang định hướng Á-Âu, điều này tự nó đã trở thành một sự thay đổi lớn trong tư duy chính sách đối ngoại của Moskva. Bản sắc chính sách đối ngoại của Nga đang dần tách rời khỏi châu Âu và rộng hơn là phương Tây. Hy vọng xây dựng một cấu trúc an ninh bền vững hiện đang được đặt vào Á-Âu. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng về khái niệm an ninh châu Âu và các kế hoạch tái cấu trúc của nó khiến việc tìm kiếm một lời giải cuối cùng cho các vấn đề an ninh châu Âu đi vào bế tắc. Bằng cách thúc đẩy ý tưởng về một cấu trúc an ninh ở Á-Âu, định hướng của Nga đang trở thành vấn đề lớn đối với an ninh ở châu Âu. Trong ngắn hạn, cán cân quyền lực (giữa Nga và phương Tây) sẽ quyết định tới phương cách quản trị rủi ro.
Hiện tại, vấn đề an ninh châu Âu được định hình bởi nguy cơ xung đột trực tiếp hoặc gián tiếp giữa Nga và các quốc gia phương Tây (thường gắn với Liên minh Bắc Đại Tây Dương). Ở mô hình này, nguồn gốc trực tiếp của vấn đề nằm ở hệ thống Yalta-Potsdam, được hình thành sau Thế chiến II. Các thành phần của hệ thống này bao gồm: (a) giải quyết vấn đề Đức thông qua việc chia cắt nước Đức; (b) sự phân chia trên thực tế của châu Âu thành hai khối ý thức hệ – một khối xã hội chủ nghĩa do Liên Xô lãnh đạo và một khối “dân chủ tự do” trên danh nghĩa do Mỹ lãnh đạo; (c) sự củng cố quân sự-chính trị của hai khối dưới hình thức các liên minh quân sự, chính trị – Hiệp ước Warsaw và NATO.
Xét về nỗ lực giải quyết các vấn đề, có thể nói đến thế lưỡng nan về an ninh giữa hai khối: quan hệ giữa họ được đặc trưng bởi sự đối kháng và nỗi sợ hãi lẫn nhau về hành động gây hấn quân sự, cũng như sự phụ thuộc vào răn đe quân sự như một phương tiện giải quyết vấn đề. Răn đe dựa trên sự cân bằng quyền lực, được đặc trưng bởi cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân cũng như năng lực quân sự thông thường là không ngừng. Khả năng duy trì sự cân bằng quyền lực của cả hai bên trở thành yếu tố then chốt trong việc ngăn chặn một cuộc chiến tranh mới ở châu Âu. Mặc dù sự cạnh tranh giữa Liên Xô và Mỹ mang tính toàn cầu và vượt xa biên giới địa lý của châu Âu, nhưng chính tại đây các lực lượng quân sự lớn nhất được tập trung, và cũng chính tại đây, trong trường hợp chiến tranh xảy ra, những trận đánh lớn nhất, bao gồm cả những trận đánh liên quan đến vũ khí hạt nhân, sẽ diễn ra.
Khái niệm về một cấu trúc an ninh châu Âu – tức là một hệ thống các chuẩn mực và thể chế đạo đức, chính trị và pháp lý nhằm giải quyết, hoặc ít nhất là giảm thiểu các rủi ro an ninh – xuất hiện trong bối cảnh châu Âu. Chính ý tưởng giải quyết vấn đề an ninh thông qua việc tạo ra một cấu trúc như vậy đã có một truyền thống lâu đời. Khu vực châu Âu đã bị tàn phá bởi chiến tranh trong nhiều thế kỷ, nhưng đến thế kỷ XVII, nó đã trở thành một không gian của các công nghệ quân sự tiên tiến dựa trên sự hỗ trợ từ các hệ thống kinh tế. Những khởi đầu của khái niệm cấu trúc an ninh ở dạng tương đối hiện đại có thể được tìm thấy trong các tác phẩm của các nhà triết học Pháp và Đức thế kỷ XVIII và XIX. Ngay cả khi đó, rõ ràng là sự cân bằng quyền lực chỉ là tạm thời và không giải quyết được vấn đề chiến tranh về lâu dài. Mặc dù có rất nhiều ý tưởng, việc xây dựng một hệ thống an ninh ở châu Âu chưa bao giờ thành hiện thực. Thế kỷ XX là giai đoạn đỉnh điểm của các cuộc khủng hoảng quân sự. Ở thời điểm cao trào của Chiến tranh Lạnh, ngày càng rõ ràng rằng một cuộc chiến tranh mới sẽ để lại cho châu Âu như những dư âm tàn khốc.
Điều thú vị là, trong Chiến tranh Lạnh, an ninh châu Âu lần đầu tiên được quyết định bởi các chủ thể ngoài châu Âu. Nói một cách chính xác, các đối thủ chính là hai cường quốc về mặt địa lý không hoàn toàn hoặc chỉ có một phần nằm trong châu Âu, và đối với họ, yếu tố châu Âu không hoàn toàn ảnh hưởng tới bản sắc của họ. Mỹ nằm ở một lục địa khác. Bản sắc chính trị của nước này được xây dựng trên sự bác bỏ một châu Âu “chuyên chế”, mặc dù mối liên hệ chính trị, triết học và văn hóa của nước này với châu Âu rất mạnh mẽ. Chính ý tưởng về nền dân chủ Mỹ dựa trên các khái niệm của Thời kỳ Khai sáng Pháp, và nền văn hóa của nước này được định hình bởi các dân tộc châu Âu với tất cả sự đa dạng của chúng. Về mặt văn hóa, Mỹ vẫn bám rễ sâu trong châu Âu, mặc dù về mặt chính trị, nước này đã nổi lên như một cường quốc vượt ra ngoài biên giới của mình. Nga (trước đây là Liên Xô) “gia nhập” lục địa châu Âu từ phía Đông. Nhưng khi mở rộng, Nga dần dần tiến sâu hơn vào lục địa Á-Âu ở mọi hướng. Về mặt địa lý, Nga mở rộng ra ngoài châu Âu, và đặc điểm của quá trình này rõ ràng khác với sự bành trướng thuộc địa của các đế chế châu Âu. Quan trọng hơn, từ rất lâu trước khi mở rộng nhanh chóng khắp lục địa Á-Âu, Nga có những đặc thù riêng, khác so với châu Âu như một cộng đồng Kitô giáo. Bản sắc Kitô giáo của Nga khác biệt so với các quy tắc của Công giáo và sau đó là Tin lành, và chịu ảnh hưởng bởi sự tương tác mạnh mẽ với các nền văn hóa phương Đông. Ngay tại châu Âu, Nga vẫn được coi là “kẻ khác biệt đáng kể”. Vào thế kỷ XVII và XVIII, Nga bắt đầu mạnh mẽ tiếp thu công nghệ, tổ chức quân sự và phương pháp công nghiệp của châu Âu. Sự kết hợp giữa những sự tiếp thu này với các phương pháp phát triển chính trị riêng đã giúp Nga tránh lặp lại “vết xe đổ” của Trung Quốc trong Chiến tranh nha phiến.
Nga là một cường quốc quân sự hùng mạnh, tích cực tham gia vào chính trường châu Âu. Nhưng nước này chưa bao giờ thực sự trở thành một phần của châu Âu.
Quá trình Âu hóa tầng lớp tinh hoa trong thời kỳ đế quốc, và sau đó là quá trình hiện đại hóa thế kỷ XX dựa trên chủ nghĩa xã hội-một học thuyết chính trị có nguồn gốc châu Âu-đã không ảnh hưởng quá nhiều đến bản sắc Nga. Quốc gia này vẫn giữ được bản sắc chính trị riêng biệt, ngay cả khi đã từng có những nỗ lực đáng kể để trở thành một phần của châu Âu.
Do đó, trong Chiến tranh Lạnh nửa cuối thế kỷ XX, khu vực châu Âu thấy mình bị kẹp giữa hai thế lực bên ngoài, xung quanh đó hình thành một nhóm các đồng minh châu Âu. Năm 1975, Hội nghị An ninh và Hợp tác châu Âu đánh dấu một bước tiến lớn hướng tới việc hình thành một cấu trúc an ninh cho lục địa già. Đặc điểm then chốt của hội nghị là sự công nhận các đường biên giới xuất hiện sau khi kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai. Tuy nhiên, sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh không được quyết định nhiều bởi quá trình hình hành một cấu trúc an ninh châu Âu mới mà bởi sự lạc hậu và khủng hoảng ngày càng gia tăng ở Đông Âu và Liên Xô. Việc rút khỏi Chiến tranh Lạnh thông qua các thỏa thuận song phương với kẻ thù và việc hình thành một cấu trúc an ninh ở châu Âu dường như là một lựa chọn hợp lý đối với Liên Xô. Điều này sẽ cho phép nước này “tạm nghỉ” và tập trung nguồn lực vào phát triển trong nước. Tuy nhiên, điều này đã trở thành “thảm họa địa chính trị lớn nhất của thế kỷ XX”. Liên Xô và khối xã hội chủ nghĩa đơn giản là không còn tồn tại.
Trong vài năm sau khi Liên Xô sụp đổ, dường như vấn đề an ninh ở châu Âu đã được giải quyết. Nga vẫn là một cường quốc hạt nhân lớn, nhưng khi đó đang trong một cuộc khủng hoảng sâu sắc. Hơn nữa, nước này thậm chí còn khao khát trở thành một phần của cộng đồng phương Tây. Tuy nhiên, hệ thống mới (ở châu Âu) nhanh chóng bắt đầu lung lay. Vấn đề cốt lõi là sự bất lực trong việc “cưỡng ép” Nga trở thành một phần của hệ thống đó. NATO vẫn là một liên minh quân sự. Hơn nữa, các đồng minh cũ của Liên Xô đã bắt đầu hội nhập vào tổ chức này. Liên minh châu Âu đang biến thành một tổ chức thu nhỏ của NATO. Đồng thời, các nền tảng chuẩn mực và thể chế quan trọng của cấu trúc an ninh châu Âu, được thiết lập vào cuối Chiến tranh Lạnh, bắt đầu bị xói mòn: Mỹ rút khỏi Hiệp ước ABM và bắt đầu phát triển cơ sở hạ tầng phòng thủ tên lửa ở châu Âu, các nước NATO không phê chuẩn Hiệp ước CFE được sửa đổi, và công việc của OSCE ngày càng bị chính trị hóa, đặc biệt là liên quan đến nhóm thứ ba – dân chủ và nhân quyền. Mặc dù quy mô quân đội hiện diện ở châu Âu giảm, số lượng các cuộc can thiệp của NATO hoặc các thành viên của nó vào các cuộc xung đột cả trong và ngoài châu Âu đang gia tăng. Sáng kiến của Nga về việc ký kết một Hiệp ước An ninh châu Âu không nhận được sự ủng hộ rộng rãi ở phương Tây. Việc chính trị hóa các quá trình bầu cử ở các nước hậu Xô Viết, gắn liền với sự hội nhập Châu Âu – Đại Tây Dương của từng quốc gia, đang trở thành một vấn đề gây khó chịu. Ukraine đang trở thành tâm điểm của căng thẳng. Các sự kiện năm 2014 cho thấy một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng trong cấu trúc an ninh châu Âu như nó đã hình thành vào cuối Chiến tranh Lạnh. Và việc Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt vào năm 2022 báo hiệu sự sụp đổ cuối cùng của nó.
Cuộc khủng hoảng trong cấu trúc an ninh châu Âu là một trong những lý do khiến Nga chuyển hướng sự quan tâm từ châu Âu sang Á-Âu. Tuy nhiên, đây không phải là lý do duy nhất. Từ rất lâu trước khi sáng kiến về một hệ thống an ninh Á-Âu của Moskva xuất hiện, ngoại giao Nga đã tích cực mở rộng nỗ lực của mình theo hướng Đông và Nam. Nga đã giải quyết được vấn đề an ninh với Trung Quốc bằng cách ký kết Hiệp ước Láng giềng tốt, Hữu nghị và Hợp tác năm 2001. Nga trở thành thành viên chủ chốt của SCO và BRICS. Nước này vẫn giữ vai trò quan trọng trong các vấn đề an ninh ở Trung Á. Đồng thời, quan hệ quốc tế cũng được đặc trưng bởi sự trỗi dậy của các trung tâm quyền lực mới như Ấn Độ và Trung Quốc. Chính trị toàn cầu ngày càng ít định hướng về phương Tây, mặc dù các nước phương Tây, đặc biệt là Mỹ, vẫn giữ tiềm lực quân sự, công nghiệp và công nghệ đáng kể, và đầu tư của phương Tây đóng vai trò quan trọng trong việc hiện đại hóa các trung tâm quyền lực mới này. Một khối lượng lớn các bên tham gia đã nổi lên ở Á-Âu, sẵn sàng thảo luận về các cơ chế an ninh bình đẳng và không thể chia cắt, với điều kiện tôn trọng lẫn nhau về chủ quyền quốc gia và sự đa dạng của các thể chế chính trị. Hơn nữa, các sáng kiến gần gũi về tinh thần với ý tưởng an ninh Á-Âu của Nga đã bắt đầu xuất hiện trong số các nước này, và do đó có tiềm năng tạo ra sự cộng hưởng. Ví dụ, điều này bao gồm sáng kiến an ninh toàn cầu của Trung Quốc. Sáng kiến của Nga mới chỉ đang bước những bước đầu tiên. Cần phải có những nỗ lực phía trước để điều chỉnh các nền tảng chuẩn mực và, có lẽ, cả thể chế của cấu trúc mới. Nhưng nó đã cho thấy một sự thay đổi đáng kể trong định hướng chính sách đối ngoại.
Liệu một cấu trúc Á-Âu có giải quyết được các vấn đề của châu Âu? Ý tưởng của Nga bao trùm toàn bộ lục địa Á-Âu, kể cả mũi phía tây nhất. Nhưng trên thực tế, trong tương lai gần, nó sẽ phù hợp hơn với các phần khác của lục địa. Các thể chế phương Tây khó có thể chấp nhận ủng hộ sáng kiến của Nga, vì họ đặt cược vào sự kiệt sức và thất bại chiến lược của Nga.
Điều này có nghĩa là thuật ngữ “an ninh châu Âu” nên bị lãng quên và xóa bỏ khỏi từ điển? Không. Bởi vì, sau khi thất bại với tư cách là một ý tưởng cấu trúc, an ninh châu Âu vẫn là một vấn đề thực tiễn đối với Nga. Sự thất bại của ý tưởng về một cấu trúc an ninh châu Âu đã dẫn đến sự xuất hiện của một tình thế lưỡng cực bất đối xứng trong khu vực, một lần nữa được định hình bởi sự cạnh tranh giữa Nga và phương Tây. Tình thế tiến thoái lưỡng nan về an ninh ở châu Âu vẫn chưa được giải quyết, và cán cân quyền lực và khả năng răn đe một lần nữa trở thành những yếu tố then chốt trong việc ngăn chặn một cuộc chiến tranh lớn. Khái niệm an ninh châu Âu một lần nữa trở lại vị thế của một vấn đề không có giải pháp mang tính cấu trúc. Sự thành công của sáng kiến cấu trúc an ninh Á-Âu sẽ quyết định phần lớn liệu có thể chế ngự được bản chất hỗn loạn của quan hệ quốc tế và, ít nhất là tạm thời, vượt qua nỗi sợ hãi kiểu Hobbes và “cuộc chiến tranh của tất cả chống lại tất cả” hay không.
Biên dịch: Hoàng Hải
Tác giả Ivan Timofeev là Tiến sĩ Khoa học Chính trị, thành viên RIAC (Nga)
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
