Tóm tắt: Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng gia tăng, Đông Nam Á đang trở thành một trong những không gian địa chính trị quan trọng của trật tự quốc tế. Việt Nam nổi lên như một điểm giao thoa chiến lược khi đồng thời duy trì quan hệ sâu rộng với cả hai cường quốc. Việc Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị thăm Việt Nam trong tháng 3/2026 đã thu hút sự chú ý của giới quan sát quốc tế. Bài viết phân tích bối cảnh địa chính trị dẫn tới chuyến thăm này, các mục tiêu chiến lược của Bắc Kinh, cũng như vai trò ngày càng nổi bật của Việt Nam trong cấu trúc cân bằng quyền lực khu vực.
Bối cảnh quốc tế nhiều biến động
Đầu năm 2026, môi trường an ninh quốc tế chứng kiến nhiều biến động lớn. Tại Trung Đông, xung đột giữa Israel và Iran đã leo thang sau nhiều đợt không kích và các hoạt động quân sự trả đũa lẫn nhau. Các diễn biến này không chỉ tác động tới cán cân an ninh khu vực mà còn gây ra những biến động mạnh đối với thị trường năng lượng toàn cầu.
Song song với đó, cuộc xung đột Nga – Ukraine tiếp tục kéo dài, khiến trật tự an ninh châu Âu rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài. Trong bối cảnh này, cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng trở thành trục chính định hình cấu trúc quyền lực toàn cầu.
Sau khi trở lại Nhà Trắng, Tổng thống Donald Trump tiếp tục theo đuổi chính sách đối ngoại cứng rắn với Trung Quốc, bao gồm các biện pháp thuế quan và các động thái nhằm hạn chế ảnh hưởng kinh tế – công nghệ của Bắc Kinh. Các chính sách này được nhiều nhà quan sát đánh giá là sự tiếp nối của chiến lược cạnh tranh toàn diện giữa hai cường quốc.
Trong bối cảnh đó, Trung Quốc phải đối mặt với nhiều thách thức về kinh tế và địa chính trị, đặc biệt là nguy cơ bị thu hẹp không gian chiến lược trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Theo một báo cáo của Reuters, quan hệ giữa Trung Quốc và nhiều đối tác kinh tế đang chịu áp lực từ các biện pháp kiểm soát công nghệ và thương mại của Mỹ, khiến Bắc Kinh phải tìm kiếm những kênh hợp tác mới tại các khu vực chiến lược, trong đó có Đông Nam Á.
Đối với Trung Quốc, Đông Nam Á không chỉ là khu vực có ý nghĩa kinh tế quan trọng mà còn đóng vai trò là “vành đai chiến lược” trong cạnh tranh với Mỹ. Trong bối cảnh đó, việc củng cố quan hệ với các quốc gia chủ chốt trong khu vực, đặc biệt là Việt Nam, trở thành một ưu tiên trong chính sách đối ngoại của Bắc Kinh.
Quan hệ Mỹ – Trung và những dấu hiệu đối đầu chiến lược
Cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc trong những năm gần đây đã mở rộng từ lĩnh vực thương mại sang các lĩnh vực công nghệ, quân sự và địa chính trị. Các sáng kiến chiến lược của Washington như chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở đã đặt trọng tâm vào việc tăng cường hợp tác với các đối tác trong khu vực nhằm cân bằng ảnh hưởng của Trung Quốc.
Trong khi đó, Bắc Kinh tìm cách củng cố các mạng lưới hợp tác kinh tế và chính trị nhằm giảm thiểu tác động của các chính sách kiềm chế từ phía Mỹ. Các nhà phân tích cho rằng cạnh tranh Mỹ – Trung hiện nay không chỉ mang tính song phương mà còn có tác động sâu rộng tới cấu trúc quyền lực toàn cầu.
Ngoại trưởng Vương Nghị khẳng định năm 2026 là năm quan trọng đối với quan hệ Mỹ-Trung cũng như đối với thế giới. Ông thừa nhận hai bên còn nhiều khác biệt nhưng vẫn tìm cách duy trì đàm phán. Cuối tháng 3/2026, Tổng thống Donald Trump đang lấp lửng kế hoạch thăm chính thức Trung Quốc. Chuyến thăm được nhận định chỉ mang tính biểu tượng, khó có thể khai thông bế tắc.
Tại Trung Đông, Trung Quốc đã âm thầm viện trợ cho Iran vũ khí nhằm tăng cường năng lực quân sự trước sự răn đe của Israel-Mỹ. Trung Quốc bị phát hiện viện trợ cho Iran nhiều UAV hiện đại và tên lửa hành trình chống hạm CM-302, cũng như tên lửa siêu thanh.[1] Trung Quốc cũng đã lên tiếng phản đối động thái được cho là cách mạng màu nhằm lật đổ chính quyền hiện tại của Iran và khẳng định “nắm đấm không thể thay thế được luật pháp” và người dân trong khu vực Trung Đông mới có quyền quyết định các vấn đề hiện tại.[2] Tuyên bố được xem là một thông điệp đối đầu với Mỹ khi chính quyền Trump 2.0 tin rằng sử dụng học thuyết “hòa bình dựa trên sức mạnh” sẽ giúp nước này tăng cơ hội chiến thắng trên bàn đàm phán. Ngoài ra, việc tiết lộ thiệt hại của các tàu sân bay từ công tư cung cấp hình ảnh vệ tinh tư nhân MizarVision của Trung Quốc về thiệt hại của căn cứ không quân Ali Al Salem ở Kuwait sau đòn tập kích trả đũa của Iran ngày 28/2 cho thấy nước này đang “âm thầm” ủng hộ chống Mỹ nhằm tiêu hao nguồn lực của Washington.[3]
Nước Mỹ từ khi Donald Trump trở lại nắm quyền đã có nhiều động thái mà bản thân người đứng đầu Nhà Trắng khẳng định là “Donroe”, chủ nghĩa biệt lập từ thời lập quốc đến nay. Trong bối cảnh hiện tại, chủ nghĩa biệt lập đã phát triển từ việc tự cách ly nước Mỹ và khu vực Châu Mỹ khỏi các vấn đề thế giới sang chủ động biệt lập các quốc gia bằng các công cụ kinh tế-quân sự. Đối với Trung Quốc hiện nay, cuộc xung đột Israel-Iran đã phản ánh khả năng Mỹ tìm cách cô lập kinh tế nước này. Trung Quốc nhập khẩu 503 triệu thùng dầu từ Tehran, tương đương khoảng 13,4% tổng lượng dầu nhập khẩu bằng đường biển của nước này là 10,27 triệu thùng/ngày,[4] chiếm tỷ trọng lên đến 80% của nước Trung Đông này. Việc Israel-Mỹ tấn công vào các bồn chứa dầu của Iran tại Trung Đông đã khiến giá cả năng lượng tăng nhanh chóng, đe dọa nghiêm trọng đến nền kinh tế Trung Quốc sau khi Mỹ tấn công Venezuela và kiểm soát nguồn dầu của nước Nam Mỹ.
Trong bối cảnh này, Đông Nam Á trở thành khu vực có vai trò đặc biệt quan trọng. Các quốc gia trong khu vực, bao gồm Việt Nam, phải đối mặt với bài toán cân bằng giữa hai cường quốc nhằm bảo đảm lợi ích chiến lược của mình.
Việt Nam – điểm giao thoa trong cạnh tranh chiến lược
Trong những năm gần đây, Việt Nam đã nổi lên như một trong những quốc gia có vai trò ngày càng quan trọng trong cấu trúc địa chính trị khu vực. Với vị trí địa lý chiến lược, nền kinh tế tăng trưởng nhanh và chính sách đối ngoại linh hoạt, Việt Nam trở thành đối tác quan trọng đối với cả Mỹ và Trung Quốc.
Quan hệ giữa Việt Nam và Mỹ đã có những bước tiến đáng kể, đặc biệt sau khi hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện năm 2023. Các lĩnh vực hợp tác được mở rộng từ thương mại, đầu tư tới công nghệ cao và chuỗi cung ứng.
Trong khi đó, quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc vẫn duy trì mức độ hợp tác sâu rộng, đặc biệt trong các lĩnh vực thương mại và kết nối kinh tế. Tuy nhiên, quan hệ song phương cũng tồn tại những yếu tố phức tạp, bao gồm các tranh chấp lãnh thổ và những khác biệt chiến lược.
Theo nhận định của Reuters, Trung Quốc và Việt Nam duy trì quan hệ hợp tác chặt chẽ dù giữa hai nước tồn tại lịch sử lâu dài về sự nghi kỵ chiến lược và các tranh chấp lãnh thổ. Điều này khiến quan hệ song phương mang tính vừa hợp tác vừa cạnh tranh.
Trong bối cảnh đó, chính sách đối ngoại của Việt Nam thường được các học giả mô tả là chiến lược “cân bằng linh hoạt”, nhằm duy trì quan hệ ổn định với các cường quốc đồng thời bảo đảm lợi ích quốc gia.
Ý nghĩa chiến lược của chuyến thăm của Ngoại trưởng Vương Nghị
Trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ – Trung ngày càng gay gắt, thông tin về chuyến thăm Việt Nam của Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị mang nhiều ý nghĩa chiến lược.
Thứ nhất, chuyến thăm này nhằm tái khẳng định tầm quan trọng của quan hệ Trung – Việt trong chính sách đối ngoại của Bắc Kinh. Đối với Trung Quốc, Việt Nam không chỉ là đối tác kinh tế lớn trong khu vực mà còn đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc an ninh Đông Nam Á.
Thứ hai, chuyến thăm có thể được xem như một bước chuẩn bị cho các hoạt động trao đổi cấp cao trong thời gian tới. Trong thông lệ ngoại giao, các chuyến thăm của bộ trưởng ngoại giao thường đóng vai trò chuẩn bị chương trình nghị sự cho các chuyến thăm cấp lãnh đạo.
Thứ ba, Bắc Kinh có thể mong muốn củng cố lòng tin chính trị với Hà Nội trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gia tăng. Trong các tuyên bố ngoại giao của Trung Quốc, cụm từ “tăng cường lòng tin chính trị” thường được sử dụng để nhấn mạnh nhu cầu củng cố nền tảng quan hệ song phương.
Một số nhà quan sát cũng cho rằng chuyến thăm có thể liên quan tới các cơ chế hợp tác chiến lược song phương, bao gồm các cuộc đối thoại về ngoại giao và an ninh.
Vai trò của Việt Nam trong cấu trúc khu vực
Một yếu tố quan trọng khác là vai trò ngày càng nổi bật của Việt Nam trong cấu trúc quyền lực khu vực. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc, nhiều quốc gia Đông Nam Á đang cố gắng duy trì chính sách cân bằng nhằm tránh bị cuốn vào các khối đối đầu chiến lược.
Việt Nam được xem là một trong những quốc gia thực hiện chính sách này tương đối hiệu quả. Việc duy trì quan hệ hợp tác với cả Mỹ và Trung Quốc giúp Việt Nam tăng cường vị thế chiến lược trong khu vực.
Một số nhà phân tích cho rằng vai trò của Việt Nam có thể ngày càng quan trọng trong việc thúc đẩy đối thoại và giảm căng thẳng giữa các cường quốc. Mặc dù khả năng đóng vai trò trung gian hòa giải giữa Mỹ và Trung Quốc còn hạn chế, Việt Nam vẫn có thể góp phần tạo ra các kênh đối thoại trong khu vực.
Kết luận
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng gia tăng, Đông Nam Á tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong cấu trúc quyền lực khu vực. Việt Nam, với vị trí địa chính trị đặc biệt và chính sách đối ngoại linh hoạt, đang trở thành một trong những quốc gia có ảnh hưởng ngày càng lớn trong khu vực.
Chuyến thăm Việt Nam của Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị không chỉ phản ánh nỗ lực của Bắc Kinh nhằm củng cố quan hệ với Hà Nội mà còn cho thấy tầm quan trọng ngày càng tăng của Việt Nam trong cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc.
Trong bối cảnh môi trường quốc tế tiếp tục biến động, việc duy trì chính sách cân bằng và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại sẽ tiếp tục là yếu tố quan trọng giúp Việt Nam bảo đảm lợi ích chiến lược và đóng góp vào ổn định khu vực.
Tác giả: Bùi Gia Kỳ
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo
[1] Sean Mathews (2026), “China has sent attack drones to Iran, as it discusses ballistic missile sales,” Reuters, https://www.middleeasteye.net/news/china-has-sent-attack-drones-iran-it-discusses-ballistic-missile-sales
[2] Reuters (2026), “‘No popular support’: China warns against government change in Iran,” https://www.aljazeera.com/news/2026/3/8/no-popular-support-china-warns-against-government-change-in-iran.
[3] Deccan Herald (2026), “How Chinese startup released sensitive imagery of US and Israeli firepower around Iran,” https://www.deccanherald.com/world/china/how-chinese-startup-released-sensitive-imagery-of-us-and-israeli-firepower-around-iran-3917450.
[4] Reuters (2026), “China’s heavy reliance on Iranian oil imports,” https://www.reuters.com/business/energy/chinas-heavy-reliance-iranian-oil-imports-2026-01-13/#:~:text=HOW%20MUCH%20IRANIAN%20OIL%20DOES,oil%20it%20imported%20by%20sea.
