Mối quan hệ giữa Việt Nam và Myanmar trong bối cảnh ASEAN đang đối mặt với những biến động phức tạp từ cuộc khủng hoảng nội bộ dai dẳng tại Myanmar, xung đột biên giới Thái Lan – Campuchia đến sự cạnh tranh quyền lực của các nước lớn phản ánh một tư duy ngoại giao đặc trưng giữa chủ nghĩa thực dụng và những giới hạn chiến lược không thể vượt qua. Cuộc khủng hoảng Myanmar kéo dài đang làm xói mòn uy tín của ASEAN. Việt Nam, với tư cách là một thành viên có trách nhiệm cao, phải cân đối giữa việc bảo vệ lợi ích song phương tại Myanmar và việc duy trì sự đoàn kết nội khối ASEAN. Trước sự chuyển dịch cục diện, bản chất thực dụng đòi hỏi Việt Nam phải chuyển sang một cách tiếp cận linh hoạt hơn, chú trọng đến các yếu tố nhân đạo và bảo vệ dòng chảy thương mại ở những vùng kiểm soát khác nhau của Myanmar, đồng thời thúc đẩy ASEAN tìm kiếm các tiếp cận thực tế hơn thay vì bế tắc như hiện tại.
Chuyến thăm chính thức Hà Nội của Tổng thống Myanmar Min Aung Hlaing từ ngày 4 đến 6/9/2026 chính là tấm gương phản chiếu sắc nét nghệ thuật ngoại giao hiện đại, một bàn cờ quốc tế nơi chủ nghĩa thực dụng không chỉ là lý thuyết, mà được cụ thể hóa bằng hành động. Chuyến thăm diễn ra ngay sau khi Myanmar hoàn tất Tổng tuyển cử (tháng 1/2026) và thành lập Chính phủ mới (tháng 4/2026) với việc ông Min Aung Hlaing chính thức giữ chức Tổng thống. Đây là cuộc trao đổi đoàn cấp cao nhất giữa hai nước kể từ năm 2019. Đối với Myanmar, chuyến thăm Hà Nội là nỗ lực tìm kiếm tính chính danh quốc tế và phá vỡ thế cô lập. Đối với Việt Nam, việc tiếp đón phản ánh một thông điệp nhất quán, công nhận thực tế chính trị mới để bảo vệ lợi ích quốc gia sát sườn, đồng thời đóng vai trò cầu nối thực tế trong một ASEAN đang phân hóa.
Tính thực dụng trong quan hệ Việt Nam – Myanmar
Ở đây phải nhấn mạnh rằng, điều này không mang nghĩa tiêu cực, mà là sự lựa chọn chính sách dựa trên lợi ích quốc gia cốt lõi và thực tế khách quan.
Về kinh tế, Việt Nam là một trong những nhà đầu tư lớn tại Myanmar với các dự án mang tầm chiến lược thuộc lĩnh vực viễn thông, ngân hàng, và nông nghiệp. Mytel được xem là dự án đầu tư ra nước ngoài lớn nhất tại Myanmar, có tổng vốn đầu tư ban đầu 1,5 tỷ USD, với hơn 30.000 km, chiếm 50% tổng hạ tầng cáp quang toàn quốc của Myanmar.[1] Việc bảo vệ hạ tầng viễn thông này chính là lý do cốt lõi buộc Việt Nam phải duy trì một kênh đối thoại mở và thực tế với bất kỳ chính quyền điều hành nào tại Myanmar. Mytel không chỉ bán sim, họ đang vận hành ví điện tử, ứng dụng giải trí và nền tảng số chiếm thị phần lớn nhất Myanmar. Người trẻ Myanmar, bất kể thuộc phe phái chính trị nào, hàng ngày đều lướt mạng, thanh toán và kết nối thông qua hạ tầng của Việt Nam. Đây là “quyền lực mềm kỹ thuật số” của Việt Nam, nó tạo ra một tầng lớp trung gian, một sự gắn kết xã hội sâu sắc ở mức độ vi mô mà không một biến động chính trị vĩ mô nào có thể dễ dàng xóa bỏ.
Cùng với đó, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) là ngân hàng Việt Nam đầu tiên và duy nhất được cấp phép thiết lập chi nhánh hoạt động tại Myanmar khai trương tháng 7/2016, việc giữ cho BIDV Yangon hoạt động ổn định đồng nghĩa với việc giữ an toàn cho dòng vốn ngoại, tránh tình trạng dòng tiền đầu tư bị đóng băng do các lệnh trừng phạt tài chính quốc tế hoặc sự sụp đổ của hệ thống ngân hàng nội địa Myanmar. Nhưng hiện nay, hệ thống ngân hàng Myanmar đang bị phương Tây cấm vận ngặt nghèo, cắt đứt khỏi hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT. Điều này khiến dòng tiền của BIDV Yangon hay doanh thu của Mytel gặp rủi ro bị đóng băng nếu thanh toán bằng đồng USD.
Trong bối cảnh hệ thống tài chính Myanmar bị cô lập khỏi mạng lưới thanh toán quốc tế SWIFT, xu hướng thúc đẩy cơ chế thanh toán bằng đồng bản tệ (VND – Kyat) và kết nối hệ thống mã QR nội địa đang trở thành chiếc phao cứu sinh cho giao thương hai nước. Về mặt ngoại giao, đây là nỗ lực cụ thể hóa cam kết tháo gỡ rào cản thương mại được bàn thảo trong chuyến thăm hôm 4/9.[2] Nhưng về mặt bản chất chiến lược, hành lang tài chính độc lập này chính là một nước đi cực kỳ khôn khéo và thực dụng của Việt Nam. Bằng cách dịch chuyển dòng tiền ra khỏi tầm ảnh hưởng của đồng USD, Việt Nam không chỉ giúp Myanmar mở một cánh cửa tài chính hướng ra ASEAN, mà quan trọng hơn, giúp các đại doanh nghiệp của Việt Nam tại địa bàn bảo toàn và rút lợi nhuận về nước một cách hợp pháp, an toàn, hoàn toàn đứng ngoài các rủi ro từ gọng kìm trừng phạt kinh tế của phương Tây. Đây là biểu hiện của chủ nghĩa thực dụng, biến áp lực cấm vận thành động lực để tự chủ tài chính.
Duy trì một mối quan hệ làm việc với chính quyền thực tế tại Myanmar là điều cần thiết để bảo hộ công dân, bảo vệ tài sản và dòng vốn đầu tư của các doanh nghiệp Việt Nam.
Về địa chính trị, Myanmar sở hữu vị trí chiến lược ngã ba đường giữa Nam Á, Đông Á và Đông Nam Á. Một Myanmar bất ổn kéo dài sẽ tạo ra khoảng trống quyền lực, thu hút sự can thiệp sâu của các nước lớn bên ngoài. Việt Nam cần duy trì kênh đối thoại với Myanmar để giảm thiểu rủi ro an ninh phi truyền thống như tội phạm xuyên quốc gia, buôn lậu, ma túy tràn xuống hạ nguồn sông Mekong và khu vực ASEAN. Nhìn thẳng vào thực tế, sự lỏng lẻo ở các vùng biên giới Myanmar đã và đang biến nơi đây thành thủ phủ của những công xưởng sản xuất ma túy tổng hợp và các trung tâm lừa đảo trực tuyến xuyên biên giới tại khu vực Tam giác Vàng. Cơn lốc tội phạm công nghệ cao và dòng chảy ma túy đá từ thượng nguồn đang ngày đêm tìm cách len lỏi dọc hành lang Mekong để tràn qua biên giới phía Tây của Việt Nam. Nếu cắt đứt đối thoại, Việt Nam sẽ mất đi mắt xích tình báo sống còn để ngăn chặn hiểm họa này từ xa. Duy trì một kênh liên lạc thực tế với chính quyền Yangon không phải là sự thỏa hiệp chính trị, mà là bước đi bắt buộc để bảo vệ sự bình yên của dòng sông Mekong và an ninh an toàn của chính công dân Việt Nam trước các loại tội phạm phi truyền thống.
Cả hai quốc gia đều có truyền thống ngoại giao độc lập, tự chủ và nhạy cảm với các áp lực can thiệp từ bên ngoài. Việt Nam từng trải qua gần hai thập kỷ bị bao vây cấm vận sau năm 1975, trong khi Myanmar cũng có hàng chục năm bị phương Tây cô lập về kinh tế và chính trị. Trước khi Myanmar gia nhập ASEAN năm 1997 phương Tây ra sức ép không cho Myanmar gia nhập khối, Việt Nam là một trong những quốc gia kiên trì nhất trong việc ủng hộ Myanmar trở thành thành viên chính thức. Việt Nam hiểu rằng, đưa Myanmar vào mái nhà chung Đông Nam Á là cách tốt nhất để giúp họ mở cửa, giảm bớt sự phụ thuộc độc quyền vào một vài cường quốc và giữ thế cân bằng chiến lược cho khu vực. Sự thấu hiểu này khiến Việt Nam có xu hướng tiếp cận Myanmar bằng sự thấu cảm thực tế thay vì cô lập hay chỉ trích cực đoan như một số quốc gia khác trong khối.
Chuyến thăm ngày 4/9/2026 này đạt được ba đột phá mang tính thực chất. Một, khởi động cơ chế hợp tác khi hai bên thống nhất sớm khôi phục các cơ chế hợp tác then chốt bị gián đoạn, bao gồm Tiểu ban hỗn hợp về hợp tác thương mại, Đối thoại An ninh, Nhóm làm việc chung về hợp tác quốc phòng song phương, tạo động lực mới cho quan hệ Đối tác hợp tác toàn diện Việt Nam – Myanmar. Hai, những vấn đề liên quan tới an ninh lãnh thổ, một thỏa thuận mang tính sống còn được tái khẳng định là cam kết không cho phép bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào sử dụng lãnh thổ của nước này để chống lại nước kia. Điều này giúp Việt Nam bảo vệ biên giới phía Tây từ xa và ngăn chặn các nguy cơ bất ổn từ các lực lượng đối lập. Ba, mở rộng không gian kinh tế công nghệ khi Tổng thống Myanmar đã trực tiếp đến thăm nhà máy xe điện VinFast và Tập đoàn Viettel. Myanmar ngỏ ý muốn dịch chuyển từ hợp tác thương mại thuần túy sang các lĩnh vực công nghệ cao, hạ tầng kỹ thuật số và chuyển đổi số những mảng mà Việt Nam có thế mạnh vượt trội thông qua liên doanh Mytel.
Myanmar sở hữu nguồn tài nguyên khoáng sản khổng lồ, đặc biệt là đất hiếm và nickel những nguyên liệu cốt lõi để sản xuất pin xe điện, hiện Myanmar là nguồn cung đất hiếm lớn cho Trung Quốc chiếm tới 57% đến gần 70% tổng lượng đất hiếm nhập khẩu của Trung Quốc.[3] Trong khi đó, Việt Nam đang đẩy mạnh ngành công nghiệp xe điện toàn cầu nhưng phụ thuộc vào chuỗi cung ứng nguyên liệu thô. Sự kết hợp giữa năng lực chế tạo của Việt Nam và tài nguyên của Myanmar mở ra một hướng đi ngoại giao xanh mới. Việt Nam có thể tiếp cận nguồn tài nguyên này, đổi lại bằng việc hỗ trợ Myanmar chuyển đổi hạ tầng giao thông xanh, một lĩnh vực hoàn toàn trong sạch về mặt chính trị và không bị quốc tế soi xét.
Giới hạn chiến lược trong mối quan hệ này
Chuyến thăm lần này vẫn chưa thể giải quyết những nút thắt mang tính bản chất. Trong đó, bài toán kinh tế vẫn là yếu tố nan giải, mục tiêu đưa kim ngạch thương mại song phương đạt mốc 1 tỷ USD vẫn là một thách thức lớn trong bối cảnh nền kinh tế Myanmar chưa hoàn toàn phục hồi sau khủng hoảng kéo dài.[4] Chính từ sự thiếu ổn định tại nội bộ Myanmar, ảnh hưởng trực tiếp tới tính khả thi của các dự án đầu tư mới, các lời mời gọi doanh nghiệp Việt Nam tăng cường đầu tư vào Myanmar gặp rào cản lớn về môi trường rủi ro pháp lý và an ninh nội địa tại các bang vùng biên của Myanmar. Cùng với đó, Việt Nam ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN, nhưng bản thân chính quyền mới tại Myanmar vẫn có những tính toán riêng trong việc thực thi các yêu cầu từ phía các đặc phái viên ASEAN, điều này gây ra những bất lợi buộc Việt Nam phải cân nhắc và có những tính toán chuẩn xác.
Vì vậy, dù mang tính thực dụng, quan hệ song phương này bị đóng khung trong những giới hạn chiến lược nghiêm ngặt nhằm bảo vệ lợi ích dài hạn của Việt Nam và uy tín quốc tế của nước ta. Giới hạn lớn nhất của Việt Nam là Hiến chương ASEAN. Việt Nam ủng hộ Đồng thuận 5 điểm của ASEAN và không thể đi chệch khỏi lập trường chung của khối để công khai ủng hộ một phe phái cụ thể nào tại Myanmar một cách cực đoan. Việc phá vỡ nguyên tắc này sẽ tự hủy hoại vai trò trung tâm mà Việt Nam luôn nỗ lực xây dựng. Việt Nam không thể phát triển quan hệ với Myanmar đến mức làm tổn hại đến quan hệ của chính mình với các đối tác phương Tây hoặc các cường quốc khác. Sự thực dụng có điểm dừng, hợp tác nhưng tránh bị cuốn vào các lệnh trừng phạt quốc tế hoặc bị gắn mác ủng hộ bạo lực. Việt Nam duy trì ngoại giao nhà nước kết hợp ngoại giao đa phương để tạo vùng đệm. Việt Nam thúc đẩy các giải pháp hòa bình do chính người Myanmar dẫn dắt, tự định vị mình là bên tạo thuận lợi thay vì trung gian hòa giải trực tiếp nhằm tránh sa lầy vào cuộc nội chiến phức tạp của nước bạn.
Nhìn vào bức tranh quốc tế sâu sắc, Việt Nam đang phải bước đi với sự cẩn trọng cao độ. Phương Tây vẫn duy trì thái độ cứng rắn với chính quyền Myanmar. Việc Việt Nam đẩy mạnh hợp tác kinh tế – quốc phòng song phương cần được kiểm soát chặt chẽ để không vô tình vi phạm các lệnh trừng phạt thứ cấp từ Mỹ và EU, tránh làm ảnh hưởng đến các mối quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện của Việt Nam. Myanmar là địa bàn cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị gay gắt giữa Trung Quốc, Ấn Độ và Nga. Việt Nam cần giữ thế trung dung tuyệt đối, bảo đảm việc hợp tác với Myanmar chỉ thuần túy mang tính chất song phương và trong khuôn khổ ASEAN, không để bị cuốn vào vòng xoáy tranh giành ảnh hưởng của các cường quốc. Các thỏa thuận về chống tội phạm mạng, lừa đảo trực tuyến và buôn lậu ma túy đòi hỏi sự chia sẻ thông tin tình báo thực chất.
Quan hệ Việt Nam – Myanmar không chỉ là câu chuyện ngoại giao trên giấy, mà là một cuộc đấu trí thực sự nơi Việt Nam đã nhiều lần bứt phá ngoạn mục trước các ông lớn. Năm 2021, khi các tập đoàn viễn thông phương Tây tháo chạy vì khủng hoảng, và các doanh nghiệp Trung Quốc vẫn loay hoay ở các đặc khu biên giới, thì các kỹ sư Việt Nam đã cắm rễ sâu vào hạ tầng xương sống của Myanmar. Hay như việc thúc đẩy hành lang thanh toán trực tiếp bằng đồng bản tệ VND – Kyat thông qua hệ thống BIDV Yangon, Việt Nam đã khôn khéo trao cho Myanmar một lối thoát hiểm tài chính để giảm bớt sự phụ thuộc độc quyền vào đồng Nhân dân tệ của Bắc Kinh. Ngay tại Diễn đàn Doanh nghiệp ở Hà Nội hôm 6/9, sự tỉnh táo của Việt Nam một lần nữa được khẳng định khi Hà Nội khéo léo lái dòng vốn từ các siêu dự án hạ tầng nhạy cảm sang mảng công nghệ số và nông nghiệp xanh. Đó chính là biểu hiện sinh động nhất của một tư duy ngoại giao thực dụng, biết chọn đúng điểm rơi và khai thác tối đa khoảng trống chiến lược để khẳng định vị thế mà không làm mất lòng các cường quốc.[5]
Chuyến thăm hôm 4/9 là một nước đi thực tế của ngoại giao Việt Nam. Nó chứng minh rằng trong quan hệ quốc tế, người ta không chọn láng giềng, mà chọn cách ứng xử với láng giềng. Thành công lớn nhất là việc hai bên duy trì được sự đối thoại cấp cao. Tuy nhiên, để biến các đồng thuận thành dòng tiền và sự ổn định an ninh thực tế, Việt Nam cần một cái đầu lạnh để hóa giải các rủi ro trừng phạt quốc tế và sự hoài nghi từ chính các thành viên khác trong một ASEAN đang đầy biến động.
Kết luận
Mối quan hệ Việt Nam – Myanmar trước một ASEAN biến động là minh chứng rõ nét cho nghệ thuật ngoại giao cây tre của Việt Nam. Bản chất thực dụng giúp Việt Nam giữ vững lợi ích kinh tế và an ninh sát sườn, trong khi giới hạn chiến lược đảm bảo Việt Nam không vi phạm các nguyên tắc quốc tế và bảo toàn được sự đồng thuận của ASEAN. Trong tương lai, việc xử lý mối quan hệ này đòi hỏi Việt Nam phải liên tục định vị lại ranh giới giữa hai yếu tố trên, đảm bảo rằng sự thực dụng không biến thành sự thỏa hiệp nguyên tắc, và giới hạn chiến lược không biến thành sự cô lập về lợi ích.
Tác giả: Trương Quốc Lượng
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail:[email protected]
Tài liệu tham khảo:
[1] Thiên Tường. (2018). Viettel công bố chiến lược kinh doanh tại Myanmar. Báo Tuổi Trẻ. https://tuoitre.vn/viettel-cong-bo-chien-luoc-kinh-doanh-tai-myanmar-201806051428156.htm
[2] Việt Hằng. (2026). Việt Nam – Myanmar thúc đẩy hợp tác toàn diện, chặt chẽ trên các lĩnh vực. Tạp chí Công Thương. https://tapchicongthuong.vn/viet-nam-myanmar-thuc-day-hop-tac-toan-dien–chat-che-tren-cac-linh-vuc-547744.htm
[3] Bạch Dương. (2025). Myanmar đóng vai trò quan trọng như thế nào trong sự thống trị đất hiếm của Trung Quốc? VnEconomy. https://vneconomy.vn/myanmar-dong-vai-tro-quan-trong-nhu-the-nao-trong-su-thong-tri-dat-hiem-cua-trung-quoc.htm
[4] An Lam. (2026). Việt Nam-Myanmar phấn đấu sớm đưa kim ngạch thương mại đạt 1 tỷ USD. Báo Điện tử Chính phủ. https://baochinhphu.vn/viet-nam-myanmar-phan-dau-som-dua-kim-ngach-thuong-mai-dat-1-ty-usd-102260827094900477.htm
[5] PV. (2026). Mở rộng không gian hợp tác doanh nghiệp giữa Myanmar và Việt Nam. VietnamPlus. https://www.vietnamplus.vn/mo-rong-khong-gian-hop-tac-doanh-nghiep-giua-myanmar-va-viet-nam-post1134530.vnp
