Công ước vũ khí sinh học (BWC) vẫn là một yếu tố then chốt của hệ thống an ninh quốc tế hiện hành, quy định rõ ràng cấm phát triển, sản xuất và dự trữ vũ khí sinh học, loại trừ hoạt động này ra ngoài phạm vi chính sách quốc gia thông thường. Vấn đề là chính môi trường hoạt động của BWC đã thay đổi đáng kể: sinh học ngày càng phổ biến, mang thêm đặc tính kỹ thuật số và có ý nghĩa thương mại quan trọng. Chuẩn mực và thể chế của hiệp ước có theo kịp thực tế mới này hay không không chỉ quyết định uy tín của Công ước mà còn cả khả năng giải quyết hiệu quả các rủi ro sinh học.
Để giải thích logic này, ta có thể nhớ lại một phép ẩn dụ đơn giản. Dao trong nhà bếp là một công cụ thông thường, không thể thiếu, nhưng trong những trường hợp khác, nó có thể dễ dàng biến thành vũ khí. Điều tương tự cũng đang xảy ra với công nghệ sinh học hiện đại: nó cần thiết cho y học, nông nghiệp, giám sát dịch tễ học và hệ thống đề kháng sinh học, nhưng mọi thứ đều có thể thay đổi, nó có thể trở thành nền tảng cho việc phát triển vũ khí sinh học.
Bước phát triển mới và kinh tế công nghệ sinh học
Trong nửa thế kỷ kể từ khi Công ước về vũ khí Sinh học (BWC) được thông qua, ngành sinh học đã trải qua một số cuộc “cách mạng” công nghệ. Ngay từ đầu những năm 2000, sự xuất hiện của nền kinh tế sinh học toàn cầu đã được dự đoán, nhưng ngày nay, chúng ta đang nói về doanh thu hàng nghìn tỷ đô la, và công nghệ sinh học đang trở thành một trong những nền tảng cơ bản cho sự tăng trưởng kinh tế trong tương lai. Đối với BWC, đây không còn là một khái niệm trừu tượng nữa. Vấn đề điều chỉnh không còn nằm ngoài lề nền kinh tế như những năm 1970, mà đã trở thành trọng tâm: trong y học đại chúng, nông nghiệp, công nghiệp và năng lượng. Càng nhiều ngành công nghiệp dựa vào công nghệ sinh học, càng nhiều chủ thể có khả năng nằm trong phạm vi điều chỉnh của Công ước – từ các tập đoàn đa quốc gia lớn đến các phòng thí nghiệm nghiên cứu nhỏ.
Chi phí thu thập dữ liệu sinh học cũng đã giảm mạnh. Chỉ cần nhớ lại giá giải trình tự toàn bộ bộ gen người: từ hàng trăm triệu đô la vào đầu những năm 2000 xuống còn khoảng 500-1.000 đô la vào năm 2023 – một mức giá mà không chỉ các trung tâm chuyên biệt mà nhiều phòng khám và công ty dịch vụ cũng có thể chi trả được. Đồng thời, các chương trình xét nghiệm gen đại trà, bao gồm cả xét nghiệm trước sinh, đang được phát triển, và các dịch vụ bảo hiểm cũng như các chương trình hỗ trợ của chính phủ tương ứng đang được triển khai .
Những hệ quả thực tiễn đối với BWC là rõ ràng: những gì trước đây chỉ thuộc phạm vi của một nhóm nhỏ các cơ quan chính phủ đang trở thành một phần của hoạt động y tế và nghiên cứu phổ biến. Công ước này vốn được soạn thảo cho thế giới của các chương trình chính phủ quy mô lớn và các cơ sở quân sự, nay ngày càng trở nên lạc hậu bởi sự phổ biến của công nghệ sinh học dựa trên nền tảng siêu kết nối kỹ thuật số.
Một sự chuyển đổi quan trọng khác là việc tái cấu trúc quyền tiếp cận đối với các năng lực nguy hiểm. Vào những năm 1970, các năng lực và cơ sở hạ tầng chủ chốt tập trung trong các chương trình lớn của chính phủ. Giờ đây, một phần đáng kể các năng lực sinh học được phân bổ giữa các phòng khám, công ty tư nhân, trường đại học, ngân hàng sinh học, tổ chức nghiên cứu theo hợp đồng và các nền tảng công nghệ thông tin.
Đối tượng cần được quản lý ngày càng không giống với hình ảnh “kho trữ mầm bệnh” theo cách hiểu truyền thống. Thay vào đó, các rủi ro ngày càng gắn liền với:
– Các cơ sở dữ liệu số về trình tự sinh học;
– Phần mềm phục vụ thiết kế và phân tích;
– Các dịch vụ tổng hợp ADN và các nền tảng phòng thí nghiệm tự động hóa;
– Hoạt động trao đổi dữ liệu và thuật toán xuyên biên giới.
Các biện pháp kiểm soát truyền thống như kiểm soát xuất khẩu, thanh tra thực địa và quản lý, kiểm kê vật liệu được xây dựng để giám sát việc lưu chuyển các đối tượng hữu hình và cơ sở hạ tầng tập trung gặp nhiều khó khăn trong bối cảnh công nghệ sinh học kỹ thuật số và sinh học phân tán. Trong bối cảnh đó, những cáo buộc đơn phương nhằm vào Nga về việc vi phạm các nghĩa vụ trong lĩnh vực sinh học, đồng thời đi kèm với việc Mỹ và một số đồng minh từ chối công khai các thông số then chốt của các chương trình sinh học quân sự cũng như các dự án sinh học có liên quan của chính họ, được nhìn nhận như một ví dụ điển hình về việc áp dụng các tiêu chuẩn kép.
Khung pháp lý và việc xác minh trong BWC
Công ước về vũ khí sinh học (BWC) được ký kết vào năm 1972 và có hiệu lực vào năm 1975 đã lấp đầy một lỗ hổng cơ bản trong Nghị định thư Geneva năm 1925, vốn cấm sử dụng các tác nhân vi khuẩn trong chiến tranh nhưng lại không đề cập đến việc phát triển và sản xuất các tác nhân này. Vì lý do đó, Công ước này được coi là hiệp ước toàn cầu đầu tiên cấm toàn bộ một loại vũ khí.
Văn bản này bao gồm 15 điều khoản. Chúng quy định:
– Lệnh cấm chung đối với việc phát triển, sản xuất, tích trữ và chuyển giao vũ khí sinh học và cũng như các độc tố liên quan;
– Cam kết tiêu hủy các kho dự trữ hiện có hoặc chuyển đổi chúng sang mục đích hòa bình;
– Yêu cầu phải thực hiện các biện pháp quốc gia để thi hành Công ước;
– Các cơ chế tham vấn, khiếu nại và các điều khoản hỗ trợ, hợp tác hòa bình và xem xét lại Công ước BWC.
Nguyên tắc quan trọng được nêu trong Điều I: Các quốc gia cam kết không bao giờ, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, phát triển, sản xuất, dự trữ hoặc giữ lại các tác nhân vi sinh vật hoặc sinh học khác và các độc tố “thuộc loại và với số lượng không phù hợp với mục đích phòng ngừa, bảo vệ hoặc các mục đích hòa bình khác”, cũng như các phương tiện vận chuyển tương ứng của chúng. Các Điều II-IV sau đó nêu chi tiết việc tiêu hủy kho dự trữ, cấm chuyển giao và thực hiện ở cấp quốc gia, trong khi các Điều V-VI mô tả các thủ tục tham vấn và đệ trình khiếu nại lên Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc.
Điều quan trọng cần lưu ý là, Công ước BWC được xây dựng một cách có chủ ý không chỉ đơn giản là đưa ra một danh sách các chất bị cấm, mà là một lệnh cấm chung, có tính ràng buộc. Tiêu chí ở đây không phải là tên của vi sinh vật hay độc tố, mà là mục đích và quy mô của hoạt động. Thiết kế này có tác dụng kép. Một mặt, nó cho phép Công ước được áp dụng cho các loại công nghệ mới – sinh học tổng hợp, kỹ thuật di truyền, và những lĩnh vực tương tự. Mặt khác, nó để lại nhiều khoảng trống cho tranh luận: giới hạn của nghiên cứu hòa bình hoặc quốc phòng và các dự án vốn không tương thích với chế độ BWC bắt đầu từ đâu?
Thách thức chính mà BWC phải đối mặt ngày nay không phải là việc ai đó công khai đặt câu hỏi về lệnh cấm. Khó khăn nằm ở chỗ khác: việc vạch ra ranh giới rõ ràng giữa các hoạt động được phép và không được phép khó khăn hơn nhiều so với những năm 1970, khi công ước này được hình thành.
Nhược điểm cơ bản của BWC là thiếu một quy trình xác minh hoàn chỉnh. Nỗ lực nghiêm túc nhất để khắc phục thiếu sót này được thực hiện vào những năm 1990 thông qua một Nhóm lâm thời, nhóm này đã soạn thảo một quy trình bao gồm các cuộc thanh tra và thủ tục xác minh sự tuân thủ. Các cuộc đàm phán bị đình trệ vào năm 2001 khi Mỹ từ chối ủng hộ các quy trình được đề xuất, viện dẫn mối đe dọa đối với “an ninh quốc gia và bí mật thương mại” của ngành công nghiệp dược phẩm Mỹ. Kể từ đó, cấu trúc thể chế của BWC vẫn tồn tại nhiều kẽ hở.
Đã có những nỗ lực nhằm bù đắp một phần sự thiếu hụt này thông qua các biện pháp xây dựng lòng tin (CBM), bao gồm việc trao đổi thông tin tự nguyện về các tổ chức liên quan, các chương trình nghiên cứu quốc gia, các đợt bùng phát dịch bệnh bất thường, sản xuất vắc-xin, v.v. Theo thỏa thuận, các báo cáo CBM này phải được các quốc gia đệ trình hàng năm trước ngày 15 tháng 4. Tuy nhiên, theo thống kê, việc trao đổi thông tin theo Công ước BWC giữa các quốc gia còn chưa đầy đủ và không đồng đều. Số lượng báo cáo kỷ lục (122) được ghi nhận vào năm 2025, nhưng con số này chỉ chiếm 65% tổng số quốc gia đã ký kết Công ước BWC. Hơn nữa, trước năm 2021, số lượng báo cáo được đệ trình chưa bao giờ vượt quá một nửa tổng số quốc gia thành viên. Năm 2026, chỉ có 100 quốc gia đệ trình báo cáo, nhiều hơn một nửa số quốc gia tham gia Công ước. Hơn nữa, tính sẵn có và nội dung của các báo cáo cũng rất khác nhau. Như vậy, đến năm 2026, chỉ có một phần ba báo cáo được công khai, và chỉ 72% chứa thông báo về việc trao đổi dữ liệu giữa các cơ sở nghiên cứu, phát triển trong khi các hoạt động trong quá khứ nhiều hơn đáng kể.
Nga và một số quốc gia khác đã nhiều lần chỉ ra rằng lập trường của Mỹ cản trở đáng kể việc thiết lập một cơ chế xác minh có tính ràng buộc pháp lý. Bên cạnh việc giải tán Nhóm Đặc biệt, Mỹ thường chỉ cung cấp rất ít thông tin về các chương trình phòng thủ sinh học của mình theo thỏa ước xây dựng lòng tin (CBM). Một báo cáo năm 2006 của Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí (ACA) lưu ý rằng Mỹ đã không đưa các dự án mật vào các tuyên bố CBM hàng năm của họ, làm suy yếu niềm tin vào tính toàn vẹn của chương trình phòng thủ sinh học của Mỹ. Các dự án đó bao gồm Dự án Jefferson (nhân bản một chủng vi khuẩn than biến đổi gen), Dự án Clear Vision (tái tạo và thử nghiệm một quả bom sinh học của Liên Xô) và Dự án Bacchus (tạo ra một mô hình giả của cơ sở sản xuất bệnh than). Các chuyên gia của ACA cũng khuyến nghị chính phủ Mỹ nên đưa vào các tuyên bố CBM hàng năm của mình “một danh sách đầy đủ tất cả các hoạt động phòng thủ sinh học, bao gồm cả các dự án mật”. Tình hình vẫn không thay đổi cho đến ngày nay: theo các chuyên gia của Đại học Johns Hopkins (2024), “những lo ngại về tính đầy đủ và chính xác của dữ liệu CBM” vẫn tồn tại, và việc tiếp cận hầu hết các báo cáo vẫn bị hạn chế, làm suy yếu lòng tin vào BWC và khẳng định vấn đề thiếu minh bạch đang diễn ra từ phía Mỹ. Cùng năm đó, Igor Kirillov, người đứng đầu Lực lượng Phòng vệ Hạt nhân, Hoá – Sinh học của Lực lượng Vũ trang Nga, tuyên bố rằng việc Mỹ ngăn chặn các sáng kiến xác minh quốc tế đối với BWC “loại trừ khả năng xác minh các hoạt động của các phòng thí nghiệm cả trong và ngoài Mỹ”.
Năm 2022, Nga, Belarus, Venezuela, Trung Quốc, Syria, Zimbabwe, Nicaragua và Cuba đã ký một tuyên bố chung kêu gọi sử dụng Công ước về vũ khí sinh học (BWC) để tìm câu trả lời liên quan đến các hoạt động vũ khí sinh học của Mỹ tại Ukraine. Cuối năm đó, Nga đã khởi xướng thủ tục đầu tiên theo Điều VI của BWC – về lý thuyết là công cụ nghiêm ngặt nhất, cho phép một quốc gia thành viên khiếu nại lên Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc về cáo buộc vi phạm. Tuy nhiên, nghị quyết đề xuất đã không được thông qua: chỉ có hai phiếu thuận (Nga và Trung Quốc), ba phiếu chống (Mỹ, Anh và Pháp) và mười phiếu trắng. Ngay cả khi được thông qua, một vấn đề phức tạp khác có thể phát sinh: Công ước không đưa ra hướng dẫn nào về loại hình hoặc thủ tục của một cuộc điều tra theo Điều VI .
Tuy nhiên, vào ngày 12 tháng 6 năm 2026, Văn phòng Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ đã công bố một thông cáo báo chí giải mật các tài liệu liên quan đến các phòng thí nghiệm sinh học nước ngoài do Mỹ tài trợ. Theo dữ liệu được công bố, mạng lưới này bao gồm hơn 120 phòng thí nghiệm tại hơn 30 quốc gia, trong đó có hơn 40 cơ sở ở Ukraine. Người ta cũng cho rằng một trong những cơ sở này chứa kho vũ khí sinh học, có từ thời Liên Xô; nếu nó tiếp tục tồn tại và được sử dụng dưới hình thức này, nó có thể bị coi là vi phạm Công ước về vũ khí sinh học (BWC), vì cả Mỹ và Ukraine đều là các bên tham gia Công ước. Hơn nữa, tài liệu chỉ ra rằng một số cơ sở được phân loại là BSL – 3, cho thấy công việc liên quan đến các mầm bệnh nguy hiểm hoặc có khả năng gây chết người và yêu cầu các biện pháp an toàn sinh học nghiêm ngặt. Thông cáo báo chí cũng đề cập đến Sắc lệnh hành pháp 14292 ngày 25 tháng 5 năm 2025, trong đó giới hạn nguồn tài trợ của chính phủ và tăng cường giám sát “nghiên cứu nguy hiểm nhằm tăng cường chức năng của các mầm bệnh và tác nhân sinh học”. Tuy nhiên, nó không cấm hoàn toàn loại nghiên cứu này, do đó, vấn đề về tính hợp pháp và thực tiễn của công việc tại các địa điểm nêu trên vẫn còn bỏ ngỏ.
Ngoài Mỹ, thái độ của một số quốc gia NATO khác đối với Công ước Vũ khí Sinh học (BWC) cũng đang gây lo ngại. Năm 2026, năm trong số 32 thành viên NATO đã không nộp báo cáo: Albania, Đức, Hy Lạp, Bắc Macedonia và Thổ Nhĩ Kỳ. Trong số 27 báo cáo, chỉ có 19 báo cáo được công khai, trong khi hai quốc gia (Mỹ và Bỉ) mỗi nước nộp hai báo cáo – một công khai và một bí mật – và đã loại bỏ một số thông tin khỏi phạm vi công khai. Vào tháng 5 năm 2026, Đại diện thường trực của Nga tại Văn phòng Liên hợp quốc ở Geneva, Gennady Gatilov, đã cáo buộc Đức tiến hành chương trình sinh học quân sự riêng của mình ở Ukraine tại một phiên họp toàn thể của Hội nghị Giải trừ quân bị. Những nghi ngờ này càng gia tăng bởi thực tế là vào năm 2026, Đức đã không nộp báo cáo về biện pháp xây dựng lòng tin (CBM) lần đầu tiên sau 40 năm. Do đó, việc thiếu một cơ chế xác minh và trao đổi thông tin bắt buộc, có quy định về các diễn biến trong lĩnh vực an ninh sinh học đã tạo ra một khoảng trống thể chế, trong đó BWC biến từ một công cụ kiểm soát thành một diễn đàn cho các cáo buộc chính trị.
Sự phức tạp của thuật ngữ
Nghiên cứu lưỡng dụng đặt ra một loạt thách thức đặc thù. Các dự án hiện đại trong sinh học tổng hợp và kỹ thuật di truyền có thể làm thay đổi đặc tính của mầm bệnh, ảnh hưởng đến khả năng kháng thuốc của chúng đối với các biện pháp phòng ngừa và điều trị hiện có, làm phức tạp việc chẩn đoán và vượt qua các hệ thống phòng vệ sinh học hiện có. Về mặt hình thức, nhiều nghiên cứu như vậy được tuyên bố là mang tính phòng thủ, phòng ngừa hoặc “thuần túy khoa học”. Theo thuật ngữ của BWC, đây luôn là vấn đề cần được giải thích: chính xác thì mục đích “hòa bình” và “phòng thủ” là gì, làm thế nào để đánh giá quy mô và thiết kế của các thí nghiệm, và các yêu cầu đặt ra cho việc quản lý là gì?
Một mặt, bản chất chung của Điều I cho phép mở rộng lệnh cấm đối với bất kỳ hình thức vũ khí sinh học mới nào, nhưng mặt khác, nó cũng làm phức tạp việc xác định ranh giới cho nhiều trường hợp. Theo cách hiểu của Nga, do đặc điểm tổng hợp của các nghiên cứu có thể tạo ra tiềm năng tấn công – ngay cả khi được chính thức hóa là “phòng thủ” – hoặc có thể được xem xét là mâu thuẫn với tinh thần và nội dung của Công ước BWC. Việc Mỹ và các đồng minh ít sẵn lòng thảo luận về các dự án như vậy một cách minh bạch chỉ làm dấy lên nghi ngờ và cho thấy rằng điểm yếu về thể chế của công ước đang được sử dụng như một vỏ bọc thuận tiện.
Một nhóm câu hỏi khác liên quan đến thuật ngữ. Trong tiếng Nga, những sự phân biệt sau đây vẫn chưa phải lúc nào cũng được làm rõ:
– An toàn sinh học – xử lý an toàn các vật liệu sinh học;
– An ninh sinh học – bảo vệ khỏi sự tiếp cận và lạm dụng trái phép;
– Phòng thủ sinh học – sự sẵn sàng để chống lại các mối đe dọa sinh học có chủ đích.
Sự phân biệt này rất quan trọng khi thảo luận về tương lai của Công ước Vũ khí Sinh học (BWC). Những thiếu sót khác nhau trong công ước này đòi hỏi những phản ứng khác nhau: một số tập trung vào thực tiễn phòng thí nghiệm và việc kiểm kê vật liệu, một số khác tập trung vào tính minh bạch quốc tế và kiểm soát xuất khẩu, và một số khác nữa tập trung vào quy định về dữ liệu sinh học và các cơ chế điều tra. Đối với Nga, việc phân biệt rõ ràng giữa các khái niệm này rất quan trọng, vừa là một yếu tố của chính sách đối nội, vừa là một luận điểm trong các cuộc thảo luận quốc tế.
Kết luận đơn giản rút ra từ điều này là Công ước BWC vẫn là trụ cột không thể thiếu của an ninh sinh học quốc tế, nhưng thiết kế ban đầu của nó không phù hợp với thực tế của “sinh học mới”. Bối cảnh hiện tại – nền kinh tế sinh học đại chúng, sự suy giảm giá trị dữ liệu sinh học, số hóa nghiên cứu và sự mở rộng phạm vi các bên tham gia – làm trầm trọng thêm bốn thiếu sót chính:
– Thiếu cơ chế xác minh có tính ràng buộc pháp lý;
– Tính minh bạch hạn chế;
– Khó khăn trong việc xác định tính hợp lệ của nghiên cứu lưỡng dụng;
– Khả năng thích ứng kém của các cơ chế kiểm soát hiện có với nền tảng sinh học kỹ thuật số.
Từ đó, có thể xác định các lĩnh vực sau đây là những hướng phát triển tiềm năng hơn nữa cho BWC:
1. Quay trở lại ý tưởng về một giao thức xác minh. Điều này không nhất thiết có nghĩa là sao chép trực tiếp mô hình Nhóm Đặc biệt vốn đã thất bại, mà là tìm kiếm một giải pháp thỏa hiệp cho phép xác minh các hoạt động nhạy cảm nhất mà không làm ảnh hưởng đến nghiên cứu hòa bình thực sự và các lợi ích thương mại hợp pháp.
2. Tăng cường các biện pháp minh bạch hoá. Các biện pháp minh bạch và tin cậy có thể được phát triển theo hướng chuẩn hóa hơn và mở rộng dần dần, trong đó một “gói thông tin bắt buộc” tối thiểu sẽ rõ ràng đối với tất cả các bên tham gia. Cần đặc biệt chú ý đến các chương trình sinh học quân sự và xuyên biên giới quy mô lớn.
3. Thích ứng với sinh học kỹ thuật số. Cần có một cuộc thảo luận quốc tế về cách điều chỉnh việc lưu hành các trình tự gen nguy hiểm, các công cụ kỹ thuật số và các dịch vụ tổng hợp DNA mà không làm gián đoạn các hợp tác khoa học và y tế hợp pháp.
4. Phát triển các hệ thống an toàn sinh học, an ninh sinh học và phòng vệ sinh học quốc gia. Cơ sở hạ tầng quốc gia càng vững mạnh, các quốc gia càng ít có động lực theo đuổi các chương trình tấn công bí mật. Điều này đòi hỏi các chiến lược toàn diện, trong đó, các hoạt động thí nghiệm, lưu giữ hồ sơ, giám sát và ứng phó sự cố sinh học được liên kết chặt chẽ với các nghĩa vụ quốc tế theo Công ước về vũ khí sinh học (BWC).
Một mặt, Công ước về vũ khí sinh học (BWC) đã tạo ra một sự kỳ thị chính trị và pháp lý mạnh mẽ đối với vũ khí sinh học: việc công khai tuyên bố sự tồn tại của các chương trình như vậy giờ đây là điều không thể. Mặt khác, cơ chế này lại yếu kém trong việc phát hiện sớm các hoạt động đáng ngờ, điều tra tranh chấp và xác nhận hoặc bác bỏ các cáo buộc. Trên thực tế, BWC hoạt động hiệu quả hơn như một khuôn khổ để lên án và làm mất uy tín chính trị hơn là một công cụ giám sát và điều tra toàn diện, và điều này không còn đủ trong kỷ nguyên “sinh học mới”. Nếu không có sự tăng cường thể chế và sự giám sát thực sự đối với những người chơi quyền lực nhất trong lĩnh vực sinh học, cơ chế này có nguy cơ ngày càng trở thành một tuyên bố suông về thiện chí. Chính sự kết hợp giữa việc tăng cường chuẩn mực cấm đoán với yêu cầu về tính minh bạch thực sự, chứ không phải là chọn lọc, từ các bên dẫn đầu mới có thể biến BWC từ một “chuẩn mực đạo đức” thành một công cụ thực sự hiệu quả để quản lý rủi ro sinh học trong thế giới hiện đại./.
Biên dịch: Hoàng Hải
Tác giả Svetlana Kozyulina là Thạc sĩ, giảng viên tại Học viện Thú y và Sinh học Quốc gia Moscow
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
