Tóm tắt: Sự kiện lực lượng Hamas tấn công bất ngờ Israel vào ngày 7/10/2023 đã đẩy cao xung đột Israel - Iran lên những nấc thang mới. Cuộc xung đột Iran-Israel không chỉ là xung đột sắc tộc, tôn giáo mà còn phản ánh sự cân bằng quyền lực và can dự của các quốc gia khác ngoài khu vực, trong đó sự gắn kết chặt chẽ với Israel từ lâu trở thành quan hệ cốt lõi để nước Mỹ tăng cường sự hiện diện lâu dài tại Trung Đông và sự hình thành gắn kết tự nhiên của Trung Quốc-Nga-Iran đã đưa khu vực trở thành khu vực nguy hiểm hàng đầu trong bức tranh an ninh toàn cầu. Sau khi Tổng thống Donald Trump đắc cử lần thứ hai và ném bom vào các cơ sở hạt nhân của Iran, sự kiện cũng đã phản ánh cách tiếp cận và cho thấy chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương (ADD-TBD) của nước Mỹ đang được mở rộng.

Mở đầu

Quan hệ Israel–Iran từ lâu là một trong những xung đột phức tạp và dai dẳng nhất tại Trung Đông, thường được giải thích qua các yếu tố sắc tộc, tôn giáo và cạnh tranh ảnh hưởng khu vực. Tuy nhiên, từ cuối năm 2023, xung đột này bước vào giai đoạn leo thang mới với những tác động vượt ra ngoài phạm vi Trung Đông, diễn ra đồng thời với sự trở lại của Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng vào năm 2025. Trong bối cảnh đó, các động thái của Washington cho thấy Mỹ không chỉ phản ứng trước bất ổn khu vực mà còn tìm cách lồng ghép các điểm nóng như Israel–Iran vào một chiến lược rộng hơn nhằm tái định hình trật tự quyền lực toàn cầu.

Bối cảnh và diễn biến xung đột Israel-Iran

Trung Đông là khu vực chứng kiến nhiều biến động chính trị. Trong giai đoạn Chiến tranh lạnh, quan hệ Iran – Israel phát triển rực rỡ dưới thời “Shah” Mohammad Reza Pahlavi sau cuộc cải cách do ông khởi xướng với tên “Cách mạng Trắng” vào ngày 26/1/1963 mang lại nhiều thành quả tích cực, trong đó Iran trở thành nước có nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới. Iran trở thành nước thứ hai tại khu vực Trung Đông công nhận Israel vào ngày 14/5/1948 nhằm phá thế bao vây bởi các nước Ả-rập được sự hậu thuẫn của Liên Xô vì Iran đã từng bị Liên Xô tấn công trong giai đoạn Thế chiến II (Bakhask, 2009). Việc ủng hộ Israel được xem là ủng hộ phát triển quan hệ với Mỹ nhằm cân bằng quyền lực với Liên Xô, đảm bảo lợi ích và an ninh quốc gia (Maher, N., 2023).

Năm 1977, khủng hoảng Iran bùng nổ do chia rẽ nội bộ, dẫn đến cuộc đảo chính vào năm 1979 do Đại giáo chủ Hồi giáo Ruhollah Khomeini tiến hành và thiết lập nhà nước thần quyền. Sự kiện đảo chính tại Iran đã khiến ảnh hưởng của Mỹ tại Trung Đông bị suy yếu trầm trọng. Sau sự phối hợp với Mỹ và Israel đã dẫn đến sụp đổ của chính quyền Saddam Hussein tại Iraq vào năm 1991, Iran tập trung chiến lược xây dựng, tài trợ các lực lượng quân sự Hồi giáo dòng Shiite ở các quốc gia Trung Đông nhằm dựng lên các chính phủ thân hữu (Kaye, D. D., Nader, A., và Roshan, P., 2011). R. Khomeini ẩn dụ “Great Satan” và “Little Satan” lần lượt với Mỹ và Israel và được sử dụng cho đến hiện tại, chứng minh mục tiêu cốt lõi của Iran là loại bỏ Israel, ngăn chặn sự can dự và chi phối của Mỹ trong khu vực (Dabashi, H., 2015). Trong khi đó, Israel xem Iran là mối đe dọa thường trực đến an ninh Israel do các hoạt động ủng hộ các lực lượng trong khu vực cũng như các hoạt động làm giàu uranium có thể giúp Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Do đó, Israel tăng cường quan hệ và hợp tác với các nước theo dòng Sunni và được sự hỗ trợ từ Mỹ nhằm cân bằng tác động từ các hoạt động của Iran và các lực lượng vũ trang trong khu vực.

Bước vào thế kỷ XXI, quan hệ Israel-Iran tiếp tục leo thang căng thẳng và chứng kiến nhiều sự kiện bước ngoặt. Iran tăng cường hợp tác kinh tế và quân sự với Trung Quốc, Nga và các nước nhóm BRICS nhằm giảm thiểu ảnh hưởng từ cấm vận kinh tế của Mỹ. Ngày 17/10/2014, Iran và các nước P5+1 đạt thỏa thuận Kế hoạch Toàn diện chung (JCPOA) (U.S Department of State, 2015). Mục tiêu của JCPOA là nhằm ngăn chặn tiến trình làm giàu uranium của Tehran.

Sau khi Donald Trump trở thành tổng thống ở nhiệm kỳ một, JCPOA đã bị hủy bỏ. Trong khi đó, Iran được ghi nhận viện trợ cho Nga liên quan đến xung đột tại Ukraine (Ellyatt, H., 2024). Iran cũng khai thác vấn đề Palestine thông qua lực lượng Hamas (Smyth, P., 2023). Những động thái của Iran là bước tiến chủ động, phân tán sự chú ý và nguồn lực của Mỹ. Trong quan hệ quốc tế, trò chơi có tổng bằng không đang bất lợi đối với Iran khi nước này bị Mỹ và các quốc gia đối tác, đồng minh Trung Đông cô lập. Điều này thể hiện sự chủ động nhằm giảm thiểu rủi ro khi xảy ra xung đột trực tiếp với Mỹ. Việc chuyển hướng chú ý của Mỹ khỏi Iran một cách có chủ đích sẽ giúp Iran tăng khả năng chiến thắng khi đối đầu với Israel.

Ngày 7/10/2023, Hamas mở cuộc tấn công vào lãnh thổ Israel. Chính phủ Israel đã thực hiện các biện pháp đáp trả vào Iran và siết chặt quyền tiếp cận Dải Gaza vào ngày 9/10/2023 (Al Jazeera, 2023). Cuộc không kích của Israel tại Iran đã đưa tình hình Trung Đông bước vào giai đoạn mới, từ cuộc chiến tranh ủy nhiệm thành cuộc xung đột trực tiếp. Sự kiện đã chứng minh xung đột Nga-Ukraine thu hút thành công sự chú ý của Mỹ trong giai đoạn Tổng thống Joe Biden nắm quyền. Sự kiện đã tạo khoảng trống về an ninh tại Trung Đông, đặt Israel và khu vực vào trạng thái an ninh nguy hiểm.  

Sau khi Donald Trump trở lại Nhà Trắng, Trung Đông tiếp tục leo thang căng thẳng. Israel bắt đầu chiến dịch quân sự “Rising Lion” nhằm vô hiệu hóa khả năng hạt nhân của Iran (Gia Huy, 2025) (Al Jazeera, 2025) (Yousef, K. và Kouachi, 2025). Iran đã cáo buộc Mỹ sử dụng Israel làm đòn bẩy gây sức ép trong bối cảnh đàm phán thỏa thuận hạt nhân không đạt kết quả (Motamedi, M., 2025). Ông D. Trump cũng yêu cầu máy bay ném bom vào các cơ sở hạt nhân của Iran (Stewart, P. và Holland, S., 2025). Hai bên sau đó tuyên bố ngừng bắn vào ngày 24/6/2025, nhưng sự kiện đã khiến tình hình khu vực và thế giới ngày càng phức tạp và khó lường (Gambrell, J., Rising, D., Lidman, N. và Mednick, S., 2025).

Những diễn biến nêu trên không chỉ khắc họa lịch sử đối đầu phức tạp giữa Iran và Israel, mà còn cung cấp cơ sở để phân tích cách cuộc xung đột này tác động tới cấu trúc an ninh khu vực và toàn cầu. Dưới góc nhìn lý thuyết quan hệ quốc tế, chủ nghĩa hiện thực lẫn chủ nghĩa kiến tạo đều cung cấp các khung phân tích giá trị cho trường hợp của xung đột Israel-Iran.

Chủ nghĩa hiện thực cho rằng cấu trúc vô chính phủ buộc các quốc gia theo đuổi lợi ích sinh tồn và cân bằng quyền lực. Iran đối mặt với môi trường bất lợi khi nhiều nước Hồi giáo truyền thống, kể cả Ả-rập Saudi, có xu hướng gắn kết với Mỹ. Trong một cuộc xung đột toàn diện, cán cân sức mạnh nghiêng hẳn về phía Mỹ và Israel, tạo ra tình huống trò chơi có tổng bằng không với rủi ro hiện hữu cho Iran. Nhằm giảm độ rủi ro, Iran gia tăng gắn kết với Nga và Trung Quốc, nâng mức độ rủi ro cho cuộc tấn công được Mỹ và Israel triển khai, đồng thời biến Trung Đông thành một ván cờ gắn liền với cạnh tranh quyền lực toàn cầu. Chủ nghĩa kiến tạo cho rằng các nước cùng bản sắc và hệ giá trị đóng vai trò định hình quan hệ. Iran, sau năm 1979, tìm cách tạo ra một “không gian an ninh” dựa trên cộng đồng Shiite, chống lại các tác nhân “ngoại lai” như Mỹ và Israel, thông qua khái niệm “Little Satan” và “Great Satan”. Ngược lại, Israel và Mỹ chia sẻ nền tảng Do Thái giáo-Cơ đốc giáo và lợi ích, đã hình thành trục hợp tác duy trì ảnh hưởng và kiểm soát dòng chảy năng lượng. Trục hợp tác Mỹ-Israel kết hợp cùng Mỹ-Ả-rập Saudi, tạo ra một thế trận chặt chẽ, gây áp lực tối đa lên Iran. Vì vậy, xung đột Israel-Iran không chỉ là một xung đột gắn với mâu thuẫn sắc tộc-tôn giáo, mà còn phản ánh sự tái cấu trúc chiến lược rộng lớn hơn, nơi các cường quốc sử dụng các cuộc khủng hoảng như một tín hiệu và điều chỉnh thế cân bằng quyền lực toàn cầu.  

Chiến lược từ Trung Đông đến Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương của Mỹ

Xung đột Israel–Iran sẽ giúp Mỹ duy trì ảnh hưởng tại Trung Đông. Khu vực Trung Đông hiện nay đang được duy trì cân bằng quyền lực giữa các quốc gia Ả-rập theo dòng Sunni, Israel và Iran. Sự kìm chế lẫn nhau sẽ đảm bảo tình hình khu vực không xảy ra biến động nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đến các vấn đề toàn cầu. Mục tiêu của Mỹ là duy trì hệ thống thanh toán giá dầu bằng đồng đô-la đã thiết lập trong thế kỷ XX và bán vũ khí cho các bên liên quan tại Trung Đông để tiếp tục duy trì ảnh hưởng và khả năng can dự vào khu vực (A. Trevor Thrall và Caroline Dorminey, 2018).

Trung Quốc đã gia tăng ảnh hưởng tại khu vực Trung Đông thông qua các dự án đầu tư mang tính chiến lược và lâu dài. Tại Israel, Trung Quốc đã đầu tư vào các công ty công nghệ trong các lĩnh vực quan trọng ở các lĩnh vực công nghệ trọng điểm, trong đó có chất bán dẫn nhằm giảm sự lệ thuộc vào công nghệ của Mỹ và phương Tây (Middle East Briefing, 2022) (Bùi Gia Kỳ, 2023). Trung Quốc đầu tư vào cảng Haifa, cảng biển quan trọng hàng đầu của Israel và thường xuyên tiếp đón Hạm đội 6 của Mỹ, cách sân bay Haifa 1.8km (Gordon G. Chang, 2025). Tăng cường quan hệ với Israel sẽ giúp Trung Quốc nối liền với căn cứ tại Djibouti, gây ảnh hưởng sâu rộng. Israel là nơi cung cấp bằng sáng chế khoa học cho các tập đoàn công nghệ Mỹ, đặc biệt là Bộ Quốc phòng. Mục tiêu của Trung Quốc là gây áp lực tối đa đối với nước này, đe dọa đến lợi ích quốc gia nhằm lôi kéo Israel khỏi quan hệ và ảnh hưởng của Mỹ (Rabinovitch & Saul, 2024). Sự kiện Trung Quốc hòa giải thành công xung đột Ả-rập Saudi và Iran vào năm 2023 góp phần củng cố ảnh hưởng tích cực tại Trung Đông. Thành tựu đã làm suy yếu vị thế và ảnh hưởng, vai trò cũng như dẫn đến sự nghi ngờ của đồng minh về ý định thật sự của Mỹ trong khu vực. Theo đó, Trung Quốc cũng kéo giãn sự tập trung chiến lược và phân tán nguồn lực của Mỹ ở khu vực ADD-TBD. Vì vậy, khiến Trung Đông trở nên phức tạp trong tương lai thông qua Israel sẽ tiếp tục được Mỹ triển khai nhằm bảo toàn vị thế và ảnh hưởng.

Nhằm củng cố nền kinh tế của Israel, việc sắp xếp các liên kết giữa Israel với quốc gia khác sẽ tạo nền tảng kinh tế ổn định cho nước này để cuộc xung đột tiếp diễn. Ngày 14/7/2022, nước Mỹ dưới thời chính quyền Joe Biden và các đối tác Ấn Độ, Israel, UAE đã có cuộc họp đầu tiên của nhóm có tên I2U2 sau khi thành lập vào tháng 10/2021 (C. Raja Mohan, 2021). Tổng thống Joe Biden khẳng định quan hệ đối tác, đồng minh của Mỹ trên thế giới là tài sản quan trọng nhất đối với khả năng duy trì vị trí lãnh đạo trật tự toàn cầu. Vì vậy, Mỹ cũng sẽ mở rộng hợp tác với các quốc gia đối tác mới bên cạnh các đối tác hiện có (Biden, J., 2022). Sự kiện thành lập nhóm I2U2 sẽ giúp Mỹ kéo dài ảnh hưởng từ khu vực ADD-TBD đến khu vực Trung Đông và gợi mở khả năng mở rộng trong tương lai dựa trên mối quan tâm của các nước trong khu vực. Đặc biệt, I2U2 là tập hợp lực lượng mới nhất của Mỹ nhằm ngăn chặn ảnh hưởng của Trung Quốc thông qua các nguồn đầu tư quy mô lớn ở lĩnh vực công nghệ, đặc biệt là nông nghiệp công nghệ cao, công nghệ xử lý nước sạch và chất bán dẫn trong khuôn khổ BRI tại khu vực Trung Đông. Vì vậy, lôi kéo Ấn Độ và Israel tham gia liên kết I2U2 đã chứng minh khả năng mở rộng ADD-TBD của Mỹ và giải quyết nhu cầu của hai nước. Ấn Độ cũng là một quốc gia Quad, phản ánh cho khả năng mở rộng chiến lược ADD-TBD của Mỹ và Israel có thể tăng cường hợp tác với các quốc gia trong liên kết để tham gia sâu rộng khu vực ADD-TBD, hướng đến đa dạng hóa nền kinh tế. Ngược lại, các nước Quad có thể tham gia sâu rộng tại Trung Đông, đưa khu vực trở thành địa bàn xung đột quy mô lớn theo hướng có lợi cho Mỹ. Ấn Độ cũng là quốc gia có quan hệ nồng ấm với các bên trong xung đột, hoàn toàn có thể thúc đẩy hòa giải giữa Iran và Israel cũng như giữa Iran với Mỹ trong trường hợp các bên leo thang căng thẳng.

Đối với Trung Quốc, tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran gửi đi một thông điệp rõ ràng về khả năng Mỹ triển khai học thuyết “hòa bình dựa trên sức mạnh”, sẵn sàng đối đầu trực tiếp với bất kỳ quốc gia đe dọa lợi ích và an ninh quốc gia của Mỹ. Sự kiện cũng hàm ý gửi đến Trung Quốc về vấn đề Mỹ có thể mở rộng chiến lược ADD-TBD nhằm ngăn chặn chiến lược BRI của Bắc Kinh.

Đối với Nga, vấn đề tấn công Iran của Mỹ đã chuyển hàm ý đến quốc gia này về xung đột tại Châu Âu. Sau khi chiến dịch quân sự đặc biệt được Tổng thống Vladimir Putin triển khai với Ukraine từ tháng 2/2022 đã khiến tình hình thế giới ngày càng bất ổn. Xung đột hai nước đã chứng kiến sự liên quan của Triều Tiên, Iran và Trung Quốc. Ông D. Trump bày tỏ mong muốn Mỹ trở thành trung gian hòa giải xung đột hai nước. Tuy nhiên, tổng thống Mỹ chỉ trích tổng thống V. Putin “không thiện chí” và đe dọa tiếp tục ủng hộ Ukraine. Những sự kiện trên xảy ra sau khi Mỹ ném bom tại Iran cho thấy khi Nga không đồng ý ngồi vào bàn đàm phán với Ukraine, xung đột có thể leo thang.

Sự kiện tấn công Iran của chính quyền Tổng thống Donald Trump cho thấy ông cố gắng chia cắt nguồn viện trợ của Tehran dành cho Nga, khiến khả năng tác chiến bị suy giảm và góp phần đạt thỏa thuận hòa bình trong tương lai. Năm 2024, Vedant Patel, Phó Phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ tuyên bố Iran đã cung cấp cho Nga nhiều mẫu vũ khí hiện đại, kể từ khi xung đột diễn ra. Khi Nga hứng chịu lệnh trừng phạt, Iran đóng vai trò cực kỳ quan trọng (Alexandra & Michelle, 2023) (Cafiero, 2023). Sau khi chính quyền Tổng thống Syria Bashar al-Assad sụp đổ vào tháng 12/2024, ảnh hưởng của Nga tại Trung Đông đã suy yếu, làm gián đoạn kết nối chiến lược mà Moscow triển khai từ Nga đến Châu Phi thông qua Hành lang Vận tải Quốc tế Bắc-Nam (INSTC) (Avdaliani, 2025). Khi cuộc xung đột tại Trung Đông và Châu Âu cùng diễn ra, Iran không thể tiếp tục duy trì khả năng cung cấp vũ khí cho Nga và INSTC bị gián đoạn, dẫn đến sự chia cắt hợp tác giữa hai nước. Iran cũng lo ngại quan hệ nồng ấm giữa Nga và Israel, đặc biệt là Moscow phản đối Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân và rút khỏi Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT) và đồng thời sử dụng luận điểm làm đòn bẩy đạt thỏa thuận với Mỹ, cũng như lợi ích không song trùng nhiều vấn đề và lo ngại về xu hướng quan hệ nồng ấm Mỹ-Nga dưới thời Tổng thống Donald Trump (Maini, T. S., 2022). Những yếu tố này làm gia tăng nguy cơ Iran bị cô lập chiến lược và buộc Tehran cân nhắc kỹ lưỡng trong việc tiếp tục viện trợ quân sự. Những yếu tố trên có thể gây sức ép lên Nga cân nhắc ngồi vào bàn đàm phán, góp phần mở ra triển vọng hòa bình.

Sau khi trở lại Nhà Trắng, Donald Trump đã bắt đầu cuộc đàm phán JCPOA với Iran vào tháng 3/2025 (Diệp Thảo, 2025). Động thái của ông đã thể hiện sự thay đổi tư duy chiến lược với Iran về vấn đề hạt nhân rõ nét và cũng thể hiện sự nhượng bộ chiến lược đối với Iran nhằm củng cố hình ảnh của Mỹ trong khu vực, hướng đến đảm bảo lợi ích chiến lược quốc gia tại Trung Đông trước các động thái gia tăng ảnh hưởng của Trung Quốc. Những chuyến công du đầu tiên đến Ả-rập Saudi, Qatar và UAE từ ngày 13/5/2025 đến 16/5/2025 cho thấy sự ưu tiên của ông D. Trump đối với Trung Đông (Phạm Huân, 2025). Sau khi Tổng thống D. Trump yêu cầu ném bom vào các cơ sở hạt nhân Iran, các luồng thông tin trái ngược đã diễn ra giữa CIA và ông D. Trump về thiệt hại của các cơ sở hạt nhân Iran vào ngày 21/6/2025 cho thấy khả năng ông D. Trump gửi hàm ý nhượng bộ Iran và tìm cách lôi kéo vào các tập hợp lực lượng do Mỹ khởi xướng trong tương lai, loại bỏ ảnh hưởng của Trung Quốc và Nga (Giang Bùi, 2025) (Duy Linh, 2025).

Vai trò của khu vực Trung Đông trong chính sách đối ngoại Mỹ đang từng bước được khôi phục. Dưới thời tổng thống Barack Obama, nước Mỹ đã dịch chuyển trọng tâm khỏi khu vực và định hướng chiến lược tại Châu Á-Thái Bình Dương. Mục tiêu trong giai đoạn này là cải thiện hình ảnh và kinh tế sau nhiều thập niên can dự quân sự tại Trung Đông. Dưới nhiệm kỳ đầu của tổng thống Donald Trump, sự tập trung của nước Mỹ lên đến đỉnh điểm khi mở rộng khu vực đến Ấn Độ Dương. Trong chiến lược An ninh Quốc gia (NSS) năm 2017, Iran được đề cập bên cạnh Nga, Trung Quốc, đe dọa đến an ninh và lợi quốc gia của Mỹ (Donald J. Trump, 2017). Việc đề cập Iran ở mức độ nguy hiểm mang tính chất đối đầu tương đương với Nga và Trung Quốc trong nhiệm kỳ một không chỉ là một động thái liệt kê các mối đe dọa mà còn là tín hiệu đầu tiên của khả năng mở rộng ảnh hưởng của chiến lược ADD-TBD. Sự kiện ký kết Hiệp ước Abraham cho thấy sự cam kết và chứng minh đối với các quốc gia trong khu vực Trung Đông, đặc biệt là Israel về vai trò của Mỹ. Dưới thời Joe Biden, nước Mỹ đã thể hiện tham vọng mở rộng ADD-TBD bằng việc đề cập đến rủi ro của chương trình hạt nhân Iran và các động thái ủng hộ những lực lượng quân sự Hồi giáo đối với lợi ích trong khu vực và an ninh của Mỹ trong các văn kiện NSS tạm thời và chính thức nhằm viện dẫn động thái can dự vào khu vực. Việc thành lập I2U2 và liệt kê cùng các liên kết quan trọng hàng đầu hiện nay của Mỹ cho thấy tầm quan trọng của I2U2 và khả năng mở rộng chiến lược ADD-TBD của Mỹ. Ở nhiệm kỳ hai, chính quyền Tổng thống D. Trump đã gửi tín hiệu đến Iran thông qua việc mong muốn đàm phán JCPOA cũng như động thái nhượng bộ Iran cho thấy ông muốn lôi kéo Iran khỏi vùng ảnh hưởng của Nga và Trung Quốc để đạt được nhiều mục tiêu trong tương lai. Có thể thấy, nước Mỹ trong ba đời tổng thống gần nhất đã bắt đầu có sự tái lập ảnh hưởng đối với Trung Đông. Từ việc rút lui của chính quyền tổng thống Barack Obama, đến sự tập trung cao độ đối với ADD-TBD dưới thời Tổng thống Donald Trump ở nhiệm kỳ một, đến sự khôi phục vai trò Trung Đông của chính quyền Joe Biden và những động thái đầu tiên của chính quyền 2.0 cho thấy đây không chỉ là một chiến lược khôi phục từng bước mà còn là một bước đi chiến lược nhằm tái định hình mối quan tâm của Mỹ và mở rộng tầm ảnh hưởng xuyên suốt trên thế giới.    

Hệ quả đối với cấu trúc khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương

Xung đột không chỉ là một cuộc khủng hoảng khu vực, mà còn mang nhiều hàm ý chiến lược đối với cấu trúc an ninh-chính trị tại ADD–TBD. Thông qua những động thái ngoại giao-quốc phòng trong nửa đầu năm 2025, Washington đã từng bước lồng ghép xung đột Trung Đông vào chiến lược ADD–TBD, dẫn đến những thay đổi quan trọng và diễn ra với ba mục tiêu: (1) chủ động gắn kết; (2) gửi tín hiệu răn đe; (3) chia sẻ gánh nặng quốc tế với Mỹ.

Chiến lược ADD-TBD từng bước được an ninh hóa toàn diện dưới thời Tổng thống Donald Trump. Trong cuộc hội đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vào ngày 9/7/2025, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth ưu tiên triển khai học thuyết “hòa bình dựa trên sức mạnh” (U.S. Department of Defense, 2025). Tuyên bố của Bộ trưởng đã cho thấy cách tiếp cận đối với xung đột giữa hai quốc gia Trung Đông sẽ được áp dụng trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống D. Trump. Sự kiện cũng cho thấy khả năng cách tiếp cận mang tính an ninh sẽ được áp dụng đối với ADD-TBD, trái ngược với giai đoạn chính quyền Tổng thống Joe Biden luôn sử dụng kinh tế trở thành công cụ đối ngoại.

Bên cạnh đó, chính quyền Tổng thống Donald Trump tăng cường gắn kết với các “nan hoa” trong khu vực nhằm biến ADD-TBD trở thành một trung tâm chiến lược toàn cầu và Trung Đông là một mắt xích. Ngày 31/5/2025, tại Hội nghị Thượng đỉnh Shangri-la, ông P. Hegseth đã tái khẳng định cách tiếp cận của Mỹ về sử dụng vũ lực để duy trì hòa bình. Trong chuyến thăm Nhật Bản vào ngày 29/3/2025-30/3/2025, ông P. Hegseth tái khẳng định sự quan tâm của Mỹ đối với khu vực ADD-TBD thông qua tuyên bố trước đó của lãnh đạo hai nước vào ngày 7/2/2025 (U.S. Department of Defense, 2025). Việc thành lập Bộ Tư lệnh Tác chiến liên hợp (JJOC) của Mỹ và Nhật Bản sẽ góp phần đưa vai trò của Tokyo ngày càng sâu sắc đối với các vấn đề toàn cầu, trong đó có xung đột tại Trung Đông. Cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi vào ngày 13/2/2025 đã đạt thỏa thuận trên nhiều lĩnh vực, trong đó có hợp tác bán vũ khí cho Ấn Độ cũng như mời gọi New Delhi đóng vai trò dẫn dắt các cơ chế mới được tạo ra trong tương lai và hợp tác đảm bảo tình hình tại khu vực ADD-TBD (The White House, 2025). Các quốc gia có nền kinh tế hàng đầu trong khu vực ADD-TBD phụ thuộc chủ yếu vào tuyến đường vận tải biển qua eo biển Hormuz và nguồn năng lượng từ Trung Đông. Vì vậy, việc lôi kéo các quốc gia hàng đầu tại ADD-TBD nhằm củng cố vai trò lãnh đạo của các nước, chia sẻ gánh nặng quốc tế với Mỹ và đồng thời tạo thành liên kết tự nhiên giữa hai khu vực. Những hoạt động ngoại giao của chính quyền Tổng thống Donald Trump đã bộc lộ hàm ý nâng cấp các “nan hoa”, củng cố tính liên kết ở 2 khu vực để tạo thành các liên kết chồng chéo nhằm tạo ra mạng lưới có lợi cho Mỹ. Dưới thời Tổng thống Joe Biden, ông thừa nhận Mỹ là một quốc gia ADD-TBD, tuyên bố phản ánh sự quan tâm của Mỹ đối với khu vực.  

Sự kiện cho thấy học thuyết “Làm Nước Mỹ vĩ đại trở lại” và “Nước Mỹ trên hết” đã được thể hiện rõ nét. Xung đột không chỉ mang tính biểu trưng mà còn là hàm ý gửi đến các nước ADD-TBD về những cam kết hợp tác phát triển lâu dài khi các quốc gia ủng hộ vai trò lãnh đạo của Mỹ. Những cam kết lâu dài đã được Mỹ lồng ghép nhằm trấn an các quốc gia đối tác và đồng minh trên thế giới sau khi các nước nghi ngờ về khả năng thực hiện cam kết của Mỹ dưới thời chính quyền của Tổng thống D. Trump trước những động thái ngày càng phức tạp và tiêu cực đến từ Trung Quốc. Những động thái tại Trung Đông là lời cảnh báo của chính quyền ông D. Trump về cân nhắc chiến lược trước khi đối đầu trực diện với Mỹ trong các vấn đề liên quan đến lợi ích của siêu cường này xuất phát từ những hoạt động tiêu cực ở các lục địa trên thế giới của Trung Quốc, trong đó có vấn đề Đài Loan.

Tháng 4/2025, John Noh, Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng phụ trách các vấn đề an ninh ADD–TBD trong phiên điều trần tại Ủy ban Quân vụ Hạ viện Mỹ đã khẳng định Trung Quốc sẽ sáp nhập Đài Loan vào năm 2027 bằng vũ lực (Vergun, 2025). Tuyên bố của ông J. Noh đã tái khẳng định tuyên bố trước đó của Giám đốc CIA William J. Burns vào năm 2023 (Campbell, C., 2024). Tuyên bố của quan chức Mỹ ở hai nhiệm kỳ tổng thống cho thấy Bắc Kinh có thể sử dụng các cuộc xung đột trên thế giới, trong đó có Israel-Iran để phân tán sự chú ý và nguồn lực của Mỹ, tiến đến sáp nhập Đài Loan.

Những thông tin kể trên cho thấy trong thời gian tới, ADD-TBD sẽ trở thành địa bàn cạnh tranh quyền lực Mỹ-Trung. Năm 2024, liên kết Mỹ-Nhật-Philippines được thành lập đã củng cố sự xuyên suốt chiến lược đối với ADD-TBD nhằm hình thành một thế trận tập hợp lực lượng chống các hành động tiêu cực của Trung Quốc. ADD-TBD sẽ được mở rộng, theo đó Trung Đông sẽ chứng kiến sự can dự của các quốc gia chung chí hướng tại ADD-TBD của Mỹ. Điều này sẽ tạo ra kết nối xuyên suốt nhằm tạo ra hệ thống đối tác và an ninh chặt chẽ, nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và lợi ích của Mỹ.   

Hàm ý cho Việt Nam

Những diễn biến của xung đột Israel-Iran đã thể hiện học thuyết “hòa bình dựa trên sức mạnh” của Mỹ. Iran, một nước đối đầu với Mỹ sẽ trải qua trạng thái cân bằng quyền lực với trò chơi có tổng bằng không theo hướng bất lợi. Mục tiêu cuối cùng là tối đa hóa lợi ích và bảo vệ sự can dự của Mỹ vào khu vực, cũng như lôi kéo các nước nhằm tạo ra những tập hợp lực lượng mới, để gây áp lực lên Trung Quốc. Nhằm hiện thực hóa chiến lược, động thái của Mỹ trong cuộc xung đột Israel-Iran cũng gợi mở cách tiếp cận “cây gậy và củ cà rốt”, Washington sẽ đảm bảo an ninh và lợi ích cho các nước ủng hộ và ngược lại.

Xung đột Israel-Iran là bài học quan trọng cho Việt Nam khi hợp tác với Mỹ. Việt Nam ở vị trí địa chiến lược-địa chính trị cực kỳ quan trọng đối với khu vực. Đây là lợi thế cho Việt Nam nhưng cũng là thách thức vì Việt Nam có thể sử dụng lợi thế để làm đòn bẩy đàm phán các vấn đề kinh tế quan trọng nhưng những va chạm địa chính trị cũng khiến Việt Nam gặp khó khăn. Cuộc chiến của Washington tại Việt Nam trong quá khứ xuất phát từ lo ngại sự mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc. Những lo ngại này tiếp tục diễn ra khi Trung Quốc tăng cường đầu tư vào Đông Nam Á (ĐNA) khiến Mỹ lo ngại về khả năng nước này mất vị thế và ảnh hưởng.

Việt Nam cần tiếp tục duy trì học thuyết “ngoại giao cây tre” nhằm giảm thiểu rủi ro xung đột cường quốc. Trung Quốc mong muốn trở thành một lãnh đạo trật tự toàn cầu mới, thay thế Mỹ thông qua chiến lược BRI. Nhằm đảm bảo chiến lược được triển khai xuyên suốt, ĐNA trở thành khu vực cần được Trung Quốc duy trì ảnh hưởng theo hướng có lợi. Trong khi đó, Mỹ đang suy yếu rõ rệt và ĐNA là khu vực mà Mỹ cần duy trì vị thế, hoặc đảm bảo khu vực không diễn biến theo chiều hướng phức tạp với mục tiêu khôi phục kinh tế, vị thế, cũng như làm suy yếu BRI của Trung Quốc. Sự quan tâm của hai cường quốc đã đưa ĐNA thành khu vực cạnh tranh quan trọng. Vì vậy, duy trì học thuyết sẽ chứng minh lập trường đối ngoại của Việt Nam đối với các vấn đề toàn cầu. Ngoại giao cây tre sẽ giúp Việt Nam củng cố niềm tin với Mỹ về vấn đề chọn phe, vấn đề đã khiến các quốc gia ĐNA rơi vào vòng xoáy xung đột.

Sau khi Mỹ công bố mức thuế 46%, Việt Nam đã thể hiện sự lắng nghe, quyết tâm và kiên trì chứng minh thiện chí hợp tác, cùng giải quyết những vấn đề mà Mỹ đặc biệt quan tâm. Sự kiện đưa Việt Nam trở thành quốc gia thứ hai, sau Anh đạt được thỏa thuận thuế quan. Kết quả của cuộc đàm phán là minh chứng của phương châm đối ngoại đúng đắn, góp phần củng cố hình ảnh và vị thế của Việt Nam ở Mỹ, cũng như các nước, mở ra con đường hợp tác mới, đặc biệt trong lĩnh vực chất bán dẫn và công nghệ-an ninh biển. Sự kiện cũng cho thấy cách tiếp cận của Mỹ đối với các vấn đề trên thế giới sẽ được dựa trên sự áp đảo. Trong trường hợp xung đột lợi ích liên quan đến chiến lược, các tập hợp lực lượng liên quan đến Mỹ trong khu vực sẽ gây áp lực lên Việt Nam về quân sự và an ninh khi Mỹ nhìn nhận Việt Nam ủng hộ vấn đề đe dọa đến an ninh và lợi ích quốc gia của Washington. Sau khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình viếng thăm Việt Nam từ ngày 14-15/4/2025, Tổng thống D. Trump khẳng định rằng Bắc Kinh và Hà Nội đang tìm cách gây tổn hại đến Washington, một lời cảnh báo về vai trò và định hướng của Việt Nam trong quan hệ với Trung Quốc. Vì vậy, trong thời gian tới, đặc biệt dưới thời Tổng thống D. Trump, “ngoại giao cây tre” cần được phát huy nhằm đảm bảo lợi ích và an ninh của Việt Nam trong bối cảnh các cuộc xung đột mới bắt đầu xảy ra.

Kết luận

Xung đột Israel-Iran không chỉ là một xung đột từ mâu thuẫn tôn giáo-sắc tộc mà còn là một mắt xích trong xung đột cường quốc ở quy mô toàn cầu. Đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump, sự can dự vào tình hình Iran đã thể hiện sự tái tập trung và quan tâm của Mỹ với Trung Đông và là tín hiệu của việc kết nối khu vực vào chiến lược ADD-TBD. Khu vực sẽ tiếp tục chứng kiến các tập hợp lực lượng gia tăng trên thế giới và xung đột Mỹ-Trung diễn ra theo chiều hướng phức tạp, khó lường. Bên cạnh vấn đề gây áp lực, chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng mời gọi các quốc gia tham gia những sáng kiến mới, tăng cường hợp tác. Do đó, Việt Nam, một quốc gia ở một vị trí quan trọng, cần áp dụng học thuyết “ngoại giao cây tre” xuyên suốt nhằm tăng cường hợp tác ở các lĩnh vực mới, còn hạn chế như công nghệ làm đòn bẩy tăng cường vị thế và đảm bảo an ninh, lợi ích quốc gia./.

Tác giả: Bùi Gia Kỳ

Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]

Tài liệu tham khảo

1. Trevor Thrall và Caroline Dorminey. (2018). Risky Business: The Role of Arms Sales in U.S. Foreign Policy. 2.
2. Al Jazeera. (2023). Israel announces ‘total’ blockade on Gaza. https://www.aljazeera.com/news/2023/10/9/israel-announces-total-blockade-on-gaza. Ngày truy cập 2/7/2025.
3. Al Jazeera. (2025). Iran holds state funeral for top commanders, scientists killed by Israel. https://www.aljazeera.com/news/2025/6/28/thousands-mourn-top-iranian-army-commanders-scientists-killed-by-israel. Ngày truy cập 6/7/2025.
4. Alexandra, T., & Michelle, G. (2023). The Drivers of and Outlook for Russian-Iranian Cooperation. RAND Corporation.
5. Avdaliani, E. (2025). For Russia, a Constrained Iran is Both a Concern and an Opportunity. https://gulfif.org/for-russia-a-constrained-iran-is-both-a-concern-and-an-opportunity/. Ngày truy cập 18/9/2025.
6. Bakhask, S. (2009). The U.S. and Iran in Historical Perspective. https://www.fpri.org/article/2009/09/the-u-s-and-iran-in-historical-perspective/#:~:text=As%20we%20have%20seen%20since,and%20diplomatic%20relations%20at%20all. Ngày truy cập 10/9/2025.
7. Biden, J. (2022). National Security Strategy 2022.
8. Bùi Gia Kỳ. (2023). Mục tiêu và thách thức của Nhóm “Bộ tứ” mới do Mỹ dẫn dắt. https://nghiencuuchienluoc.org/hoa-ky-va-lien-ket-i2-u2-muc-tieu-va-thach-thuc/#_ftnref9. Ngày truy cập 7/7/2025.
9. Raja Mohan. (2021). India and the new ‘Quad’ in West Asia. https://indianexpress.com/article/opinion/columns/india-and-the-new-quad-in-west-asia-7578842/. Ngày truy cập 9/7/2025.
10. Cafiero, G. (2023). Iran’s Indispensable Role for Russia in the Ukraine War. https://gulfif.org/irans-indispensable-role-for-russia-in-the-ukraine-war/. Ngày truy cập 18/9/2025.
11. Campbell, C. (2024). Taiwan: Defense and Military Issues. https://www.congress.gov/crs-product/IF12481. Ngày truy cập 17/7/2025.
12. Dabashi, H. (2015). Who is the ‘Great Satan’? https://www.aljazeera.com/opinions/2015/9/20/who-is-the-great-satan. Ngày truy cập 28/6/2025.
13. Diệp Thảo. (2025). Khả năng Iran chấp nhận đàm phán hạt nhân sau đòn tấn công “kép” từ Mỹ. https://vov.vn/the-gioi/quan-sat/kha-nang-iran-chap-nhan-dam-phan-hat-nhan-sau-don-tan-cong-kep-tu-my-post1161817.vov. Ngày truy cập 10/7/2025.
14. Donald J. Trump. (2017). Preserve Peace Through Strength. In National Security Strategy 2017 (tr. 7-8; 11; 25-26).
15. Duy Linh. (2025). Ông Trump: 3 cơ sở hạt nhân của Iran đã bị ‘phá hủy hoàn toàn’. https://tuoitre.vn/ong-trump-3-co-so-hat-nhan-cua-iran-da-bi-pha-huy-hoan-toan-20250622084833263.htm. Ngày truy cập 12/7/2025.
16. Ellyatt, H. (2024). Iran aided Russia against Ukraine. Now it needs to call in the favor. https://www.cnbc.com/2024/10/21/iran-aided-russia-against-ukraine-now-it-needs-to-call-in-the-favor.html. Ngày truy cập 29/6/2025.
17. Gambrell, J., Rising, D., Lidman, N. và Mednick, S. (2025). Ceasefire between Israel and Iran appears to hold as Trump vents frustration with both sides. https://apnews.com/article/israel-iran-trump-ceasefire-attacks-continue-f1e60190722cc3410b69f21717872ffa. Ngày truy cập 6/7/2025.
18. Gia Huy. (2025). Căng thẳng Israel – Iran leo thang nguy hiểm. https://www.qdnd.vn/quoc-te/doi-song/cang-thang-israel-iran-leo-thang-nguy-hiem-832699. Ngày truy cập 6/7/2025.
19. Giang Bùi. (2025). Tình báo Mỹ: Cơ sở hạt nhân Iran ít bị thiệt hại sau trận không kích. https://vov.vn/the-gioi/tinh-bao-my-co-so-hat-nhan-iran-it-bi-thiet-hai-sau-tran-khong-kich-post1211439.vov. Ngày truy cập 12/7/2025.
20. Gordon G. Chang. (2025). China Expanding Haifa Port, Endangering Israeli and American Security | Opinion. https://www.newsweek.com/china-expanding-haifa-port-endangering-israeli-american-security-opinion-2073370. Ngày truy cập 15/9/2025.
21. Kaye, D. D., Nader, A., và Roshan, P. (2011). A brief history of Israeli-Iranian cooperation and confrontation. Israel and Iran: A dangerous rivalry, tr. 9-18.
22. Maher, N. (2023). Balancing deterrence: Iran-Israel relations in a turbulent Middle East. Review of Economics and Political Science, 8, tr. 226-245.
23. Maini, T. S. (2022). The complexities of the Iran-China-Russia. https://thegeopolitics.com/the-complexities-of-the-iran-china-russia-triangle/. Ngày truy cập 24/9/2025.
24. Middle East Briefing. (2022). Israel-China Bilateral Trade and Investment Outlook. https://www.middleeastbriefing.com/news/israel-china-bilateral-trade-and-investment-outlook/. Ngày truy cập 7/7/2025.
25. Motamedi, M. (2025). ‘Solid evidence’: Iran says US bears responsibility for Israel’s aggression. https://www.aljazeera.com/news/2025/6/15/solid-evidence-iran-says-us-bears-responsibility-for-israels-aggression. Ngày truy cập 6/7/2025.
26. Phạm Huân. (2025). Tổng thống Trump bắt đầu chuyến công du đầu tiên trong nhiệm kỳ mới. https://vov.vn/the-gioi/tong-thong-trump-bat-dau-chuyen-cong-du-dau-tien-trong-nhiem-ky-moi-post1198963.vov. Ngày truy cập 11/7/2025.
27. Rabinovitch, A., & Saul, J. (2024). Israel’s Ashdod port sees strategic risk from China during Gaza war. https://www.reuters.com/world/israels-ashdod-port-sees-strategic-risk-china-during-gaza-war-2024-01-26/. Ngày truy cập 15/9/2025.
28. Smyth, P. (2023). The path to October 7: How Iran built up and managed a Palestinian ‘Axis of resistance’. CTC Sentinel 11, tr. 16.
29. Stewart, P. và Holland, S. (2025). Trump says Iran’s key nuclear sites ‘obliterated’ by US airstrikes. https://www.reuters.com/world/middle-east/iran-israel-launch-new-attacks-after-tehran-rules-out-nuclear-talks-2025-06-21/. Ngày truy cập 6/7/2025.
30. The White House. (2025). United States-India Joint Leaders’ Statement. https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/02/united-states-india-joint-leaders-statement/. Ngày truy cập 15/7/2025.
31. S Department of State. (2015). Joint Comprehensive Plan of Action. https://2009-2017.state.gov/e/eb/tfs/spi/iran/jcpoa/#:~:text=On%20July%2014%2C%202015%2C%20the,program%20will%20be%20exclusively%20peaceful. Ngày truy cập 29/6/2025.
32. S. Department of Defense. (2025). Secretary of Defense Pete Hegseth Concludes Visit to Japan. https://www.defense.gov/News/Releases/Release/Article/4139267/secretary-of-defense-pete-hegseth-concludes-visit-to-japan/. Ngày truy cập 14/7/2025.
33. S. Department of Defense. (2025). Secretary of Defense Pete Hegseth Greets Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu. https://www.defense.gov/News/Transcripts/Transcript/Article/4238216/secretary-of-defense-pete-hegseth-greets-israeli-prime-minister-benjamin-netany/. Ngày truy cập 13/7/2025.
34. Vergun, D. (2025). China’s Military Buildup Threatens Indo-Pacific Region Security. https://www.defense.gov/News/News-Stories/Article/Article/4150802/chinas-military-buildup-threatens-indo-pacific-region-security/. Ngày truy cập 17/7/2025.
35. Yousef, K. và Kouachi. (2025). Israeli media claims 17 Iranian nuclear scientists killed in recent strikes. https://www.aa.com.tr/en/middle-east/israeli-media-claims-17-iranian-nuclear-scientists-killed-in-recent-strikes-/3607095#. Ngày truy cập 6/7/2025.