Đến đầu năm 2026, ngành công nghiệp Ukraine đã đạt mức sản xuất khoảng 150.000-200.000 máy bay không người lái FPV mỗi tháng. Thuật toán dẫn đường giai đoạn cuối (có ứng dụng AI), phần mềm điều khiển bầy đàn Swarmer và máy bay không người lái tấn công không cần định vị vệ tinh đã đi vào hoạt động. Trong khi đó, Nga lựa chọn một hướng tiếp cận khác: đẩy mạnh sản xuất, lắp ráp UAV Geran, chuẩn hóa đầu đạn cho FPV điều khiển bằng cáp quang. Từ đây, bài viết chỉ tập trung vào phân khúc UAV trên không, còn các phương tiện không người lái trên biển, robot mặt đất cần được thảo luận riêng. Đây là hai phản ứng khác nhau trước cùng một cuộc xung đột, mỗi mô hình đều có giới hạn riêng – và đó là nội dung chính của bài viết.
“Thế hệ mới” nghĩa là gì và tại sao cuộc thảo luận này lại phù hợp?
Vào năm 2024, một người điều khiển FPV phải dẫn máy bay không người lái tiếp cận mục tiêu: mắt dán chặt vào màn hình, ngón tay đặt trên cần điều khiển. Những giây cuối cùng căng thẳng nhất, bởi một sai sót nhỏ cũng có thể khiến mất máy bay và thất bại nhiệm vụ. Đến cuối năm 2025, công việc của họ đã thay đổi. Họ dẫn máy bay đến khu vực mục tiêu, thuật toán điều khiển pha cuối của UAV được kích hoạt, và chính thiết bị sẽ tự bám mục tiêu, điều chỉnh quỹ đạo, chọn điểm đánh – như đuôi xe hoặc cửa sập đang mở. Người điều khiển thả cần và chỉ quan sát khi máy bay hoàn thành nhiệm vụ. Trên chiến tuyến, điều này được gọi là “dẫn đường pha cuối” (có tích hợp AI).
Sự thay đổi này được thúc đẩy bởi bốn tham số, cùng nhau tạo thành “thế hệ mới” của hệ thống không người lái: (1) mức độ tự chủ và vai trò của AI trên phương tiện; (2) tích hợp theo hướng mạng lưới, nơi phương tiện bay không người lái hoạt động như một nút trong mạng chung; (3) khả năng chống nhiễu, và (4) khả năng có thể mua hoặc tự sản xuất được các linh kiện phần cứng, quan trọng nhất là chip xử lý và camera quang học hiện đại.
Trong ba yếu tố đầu tiên, Ukraine đã đạt được những kết quả đo lường được. Theo các ấn phẩm của ngành công nghiệp Ukraine và phương Tây, xác suất tiêu diệt mục tiêu của FPV khi kích hoạt mô-đun dẫn đường AI tăng từ 30-50% lên 70-80%. Liệu các con số này có thể kiểm chứng hay không là một câu hỏi khác – vì thực tế không có kiểm tra độc lập – nhưng báo cáo từ tiền tuyến cả hai phía đều xác nhận xu hướng cải thiện rõ rệt. Phạm vi thu nhận mục tiêu của hệ thống trên máy bay đã tăng từ vài trăm mét lên một km hoặc hơn. Các biện pháp tác chiến điện tử dựa trên gây nhiễu kênh liên lạc giữa người điều khiển và máy bay không người lái trở nên kém hiệu quả hơn trên hệ thống này: kênh liên lạc không còn cần thiết nữa – phương tiện đã tự hoạt động mà không cần người điều khiển.
Theo các nguồn thông tin mở, các mô-đun tương tự chưa được phát hiện trong sản xuất hàng loạt của Nga. Có các mô hình trình diễn, ứng dụng thử nghiệm và các bài đăng từ tiền tuyến về thiết bị Ukraine bị thu giữ với các bộ phận bên trong đã được tháo rời, nhưng chưa có sản xuất đại trà – do đó mới có luận điểm về “khoảng cách thế hệ”. Luận điểm này không phải không có cơ sở, nhưng cần một số lưu ý.
Trước hết, cần nói rõ: tại sao hai bên lại được thảo luận bằng những thuật ngữ khác nhau? Mô hình Ukraine nên được phân tích bằng ngôn ngữ của thể chế và quy trình. Nghĩa là, mô hình này có tính linh hoạt cao, có quy trình thử nghiệm nhanh, có cơ chế phối hợp giữa nhà nước và công ty tư nhân, sản phẩm là các hệ thống tích hợp AI phức tạp. Trong khi đó, mô hình Nga đang ưu tiên vấn đề về chi phí, tối ưu hoá khả năng sản xuất loạt, nỗ lực đơn giản hoá việc tích hợp AI. Sự khác biệt này đang được so sánh bằng thuật ngữ “khoảng cách thế hệ” vốn vẫn được phương Tây sử dụng để tự nâng cao trình độ công nghệ của chính mình. Tuy vậy, dù là vì lí do gì, hai cách tiếp cận của Ukraine và Nga rõ ràng không thể được mô tả bằng những thuật ngữ giống nhau. Họ đã đi theo hai con đường khác biệt ngay từ đầu.
Mô hình Ukraine: chu kỳ ngắn “tiền tuyến – startup – tiền tuyến”
Vào mùa xuân năm 2024, công ty Swarmer của Ukraine đã ra mắt phần mềm cho phép một người điều khiển duy nhất giao nhiệm vụ cho một nhóm máy bay không người lái. Thuật toán tự phân vai: một số làm trinh sát, một số tiếp cận mục tiêu, một số ở trạng thái dự bị. Theo các nhà phát triển, đến đầu năm 2026, hàng chục nghìn nhiệm vụ đã được hoàn thành bằng hệ thống này, và mỗi nhiệm vụ cung cấp dữ liệu để tiếp tục huấn luyện mô hình.
Bản thân ví dụ này không quan trọng bằng cấu trúc tổng thể của mô hình đổi mới quân sự Ukraine. Ví dụ: một đơn vị tiền tuyến đưa ra yêu cầu: “Chúng tôi cần tấn công các đoàn xe trong điều kiện bị gây nhiễu mạnh.” Công ty khởi nghiệp nhận yêu cầu qua nền tảng Brave1 thuộc sở hữu nhà nước – một thị trường cho các giải pháp quân sự với khoảng hai nghìn công ty, quy trình thử nghiệm nguyên mẫu và khả năng tiếp cận trực tiếp người dùng cuối được đẩy nhanh. Nguyên mẫu được gửi ra tiền tuyến trong vòng vài tuần – tốc độ không tưởng đối với ngành công nghiệp quốc phòng truyền thống, nơi các tính toán thường được đo bằng năm. Quá trình sử dụng trong chiến đấu cung cấp phản hồi: video, báo cáo, tổn thất. Công ty khởi nghiệp cải tiến sản phẩm, và chu kỳ lặp lại.
Lượng dữ liệu tích lũy trong hệ thống này là nguồn tài nguyên quan trọng nhất. Theo các nhà báo phương Tây, tổng thời lượng video từ máy bay không người lái của Ukraine được tính bằng hàng thập kỷ xem liên tục. Các mô hình thị giác máy tính được huấn luyện trên những tập dữ liệu này, và mỗi phiên bản mới đều hoạt động tốt hơn phiên bản trước.
Kết quả thể hiện rõ trong danh mục sản phẩm. Đến năm 2025-2026, kho vũ khí của Ukraine bao gồm máy bay không người lái tấn công Martian với khả năng điều hướng không cần tín hiệu vệ tinh, động cơ ít tiếng ồn và nhận dạng mục tiêu qua hệ thống quang điện tử. Các tháp pháo tích hợp AI chống lại FPV cáp quang của Nga đã xuất hiện – một nhiệm vụ mà tác chiến điện tử về nguyên tắc không thể giải quyết, vì kênh điều khiển là vật lý. Nội địa hóa sản xuất cũng đã bắt đầu bao gồm: động cơ, bộ điều khiển và bộ phận quang học. Mặc dù chưa hoàn toàn tự chủ, các linh kiện quan trọng vẫn được nhập khẩu, nhưng đủ để giảm sự phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất từ Trung Quốc.
Sự tương đồng về mặt thể chế ở đây là mô hình các công ty khởi nghiệp quân sự Israel. Các yếu tố chính giống nhau: nhà nước là khách hàng với chu kỳ xác nhận ngắn, tiền tuyến là bãi thử nghiệm, khu vực tư nhân là nhà phát triển chính. Điểm bất lợi cũng rõ ràng: Israel đã xây dựng hệ thống này qua nhiều thập kỷ trong thời bình và các cuộc xung đột ngắn, trong khi Ukraine làm điều tương tự chỉ trong ba năm giữa khủng hoảng toàn diện. Điều đó mang lại tốc độ, nhưng cũng tạo ra sự mong manh.
150.000-200.000 FPV mỗi tháng là một con số khá trừu tượng cho đến khi được quy đổi thành các thuật ngữ định tính. Đây là khối lượng mà ở đó FPV không còn là vũ khí dùng một lần mà trở thành vật tư tiêu hao, như mìn hoặc lựu đạn. Đối với một số nhiệm vụ cung cấp hỏa lực tức thời – chống lại xe cộ, bộ binh, nơi trú ẩn – FPV hiệu quả hơn pháo tự hành về mặt chi phí/hiệu suất. Đối với các nhiệm vụ tác chiến trên diện rộng, không có sự so sánh; chúng đơn giản thuộc các loại khác nhau. Nhưng đối với những nhiệm vụ mà pháo tự hành và FPV cạnh tranh trực tiếp, con số này thay đổi chính logic của việc tác chiến.
Rủi ro cấu trúc của mô hình Ukraine thường được phân tích một cách sơ sài hơn trong các báo cáo phương Tây so với mô hình của Nga, khiến chúng có vẻ ít vấn đề hơn so với thực tế. Khi xem xét kỹ, các rủi ro có mức độ đáng quan ngại:
Về tài chính: Bộ máy sản xuất phụ thuộc vào các gói hỗ trợ phương Tây; nếu bị cắt giảm, tốc độ sản xuất sẽ giảm trực tiếp, không có độ trễ bù đắp.
Về linh kiện: Chip, các bộ phận quang học, một số động cơ đến từ Trung Quốc và Đài Loan. Ukraine vẫn tiếp cận được, nhưng về cơ bản, sự phụ thuộc cũng tương tự như phía Nga và rõ ràng, rủi ro bị gián đoạn nguồn cung hiện nay đáng lo ngại với Ukraine hơn là Nga.
Về nhân sự: Những kỹ sư giỏi nhất từ các startup Ukraine nhận lời mời từ EU và Mỹ – hiện tượng chảy máu chất xám đã được ghi nhận.
Trường hợp cần chuyển đổi mục đích: Ngành công nghiệp này được xây dựng cho đơn đặt hàng quân sự; các ứng dụng dân sự hầu như không khả thi với phần lớn nhà sản xuất FPV. Sau xung đột, ngành này sẽ đối mặt với sự sụt giảm nhu cầu.
Và về mặt tổ chức, có lẽ là điều nguy hiểm nhất: Brave1 đang hoạt động trong chế độ thời chiến với các thủ tục đã được đẩy nhanh. Số phận của nó sau xung đột vẫn chưa rõ ràng. Kịch bản chu kỳ ngắn “tiền tuyến – startup – tiền tuyến” có thể khép lại, quay trở lại các quy định mua sắm tiêu chuẩn; kịch bản ngược lại cũng có thể xảy ra, nơi cơ chế mua sắm thời chiến trở thành chuẩn mực mới. Kịch bản nào được hiện thực hóa không phụ thuộc vào công nghệ, mà vào các quyết định chính trị – và điều đó không thể dự đoán trước. “Siêu cường máy bay không người lái” mà báo chí phương Tây gọi Ukraine dựa trên việc cả năm điều kiện này hoạt động đồng thời; nếu bất kỳ điều kiện nào thất bại, toàn bộ cấu trúc có thể sụp đổ.
Mô hình Nga: chuẩn hóa cao độ và tạo dựng nền công nghiệp bền vững
Máy bay không người lái Geran được lắp ráp tại Alabuga. Theo ước tính của Viện Khoa học và An ninh Quốc tế Hoa Kỳ, hơn 6.000 phương tiện thuộc dòng này đã được sử dụng vào giữa năm 2024. Đến đầu năm 2026, theo các nguồn tin công khai, con số này cao hơn đáng kể. Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh – dù chưa được Bộ Quốc phòng Nga xác nhận – tổng số Geran được sử dụng đến thời điểm đó tương đương với tổng số tên lửa Kalibr và Kh-101 trong giai đoạn trước. So sánh này hoàn toàn mang tính định lượng: về tải trọng, độ chính xác và chi phí tấn công mục tiêu, Geran và tên lửa hành trình vẫn thuộc các loại vũ khí khác nhau. Tuy nhiên, về tần suất sử dụng, máy bay không người lái đã chiếm lĩnh vị trí trước đây do tên lửa đảm nhiệm. Điều này làm thay đổi logic của chiến dịch không kích, bất kể thực tế rằng một chiếc Geran kém hơn một chiếc Kalibr về sức sát thương.
Đồng thời, việc tiêu chuẩn hóa đầu đạn cho FPV đang được tiến hành. Đạn Kaplya là loại đầu đạn xuyên tạo hình (Explosively Formed Penetrator – EFP), có thể xuyên hơn 100 mm giáp thép theo phương thẳng đứng từ trên xuống. Đầu đạn mảnh chỉ có một loại duy nhất. Đầu đạn nhiệt áp cũng có sẵn. Tất cả được thực hiện trên cùng một nền tảng FPV, với giá đỡ được chuẩn hóa và người vận hành thống nhất. Hậu cần cũng được chuẩn hóa: đào tạo nhân lực, xưởng, kho, vận tải, cấp phát…. Về bản chất, đạn dược cho máy bay không người lái được cấu trúc giống như đạn dược vũ khí nhỏ trước đây – với tất cả ưu lẫn nhược điểm.
FPV cáp quang lại là một câu chuyện khác. Tầm hoạt động hơn 30 km, miễn nhiễm với tác chiến điện tử (kênh điều khiển là vật lý, không có gì để gây nhiễu), nhưng bị giới hạn bởi chiều dài cáp và quỹ đạo bay bị hạn chết về sự linh hoạt. Giải pháp ở đây hoàn toàn là kỹ thuật – không có AI trên bo mạch: vấn đề gây nhiễu được giải quyết bằng dây đồng. Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh, đến năm 2025, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Nga đã đạt được điều mà học thuyết quân sự cổ điển gọi là “phong tỏa đường tiếp viện” – tức là phá hủy hậu cần và đội hình phía sau của đối phương. Trước đây, nhiệm vụ này được giao cho không quân. Giờ đây, máy bay không người lái đảm nhận, và không cần ưu thế trên không.
Sự lựa chọn này được thúc đẩy bởi yếu tố kinh tế, dù trên báo chí nó thường được ngụy trang bằng hệ tư tưởng. Một chip AI hiện đại đến từ TSMC, Samsung hoặc các nhà sản xuất Mỹ – cả ba nguồn này đều nằm trong danh sách cấm vận. Các chuỗi cung ứng ngầm có thể tồn tại, nhưng chỉ ở quy mô đơn lẻ, với chi phí cao hơn nhiều lần, khiến việc lắp ráp, sản xuất hàng loạt mô-đun AI là bất khả thi – chưa nói đến việc cập nhật chúng.
Lãi suất cơ bản của Ngân hàng Trung ương Nga, được nâng lên 21% vào cuối năm 2024 và duy trì ở mức 16-18% trong nhiều tháng, càng làm trầm trọng thêm vấn đề. Với chi phí tín dụng thương mại như vậy, các dự án R&D quốc phòng có thời gian hoàn vốn ba đến năm năm chỉ có thể sinh lời nếu được chính phủ tài trợ trực tiếp. Vốn tư nhân không đầu tư vào các dự án như vậy – họ hướng đến các chu kỳ ngắn hơn: sản xuất hàng loạt máy bay không người lái với thiết kế đã biết, dây chuyền sản xuất, hợp đồng chính phủ và lợi nhuận rõ ràng. Xét từ góc độ tài chính của một nhà máy cụ thể, đây là hành vi hợp lý.
Sự tương đồng với truyền thống Xô Viết thể hiện rõ ở một điểm mấu chốt. Xe tăng T-34 không phải là xe tăng tốt nhất trên chiến trường: về giáp, quang học và tính tiện dụng, nó kém hơn các mẫu xe Đức những năm sau đó. Nhưng nó vượt trội về khả năng sản xuất – có thể được chế tạo hàng nghìn chiếc. Điều tương tự với súng trường tấn công Kalashnikov so với các mẫu phương Tây những năm 1950: đơn giản hơn nhưng đáng tin cậy hơn, rẻ hơn. Cách tiếp cận của Nga đối với máy bay không người lái cũng tuân theo logic đó: ưu tiên hoàn thiện sản xuất hơn là chất lượng vượt trội của một nguyên mẫu đơn lẻ. Sự tương đồng này có giới hạn: quá trình công nghiệp hóa của Liên Xô diễn ra trong thời bình và không có lệnh trừng phạt linh kiện, trong khi hiện nay logic tương tự đang được sao chép trong những điều kiện không được thiết kế cho nó. Liệu điều này có hiệu quả hay không vẫn chưa thể kết luận trước.
Sự phụ thuộc vào linh kiện Trung Quốc là một rủi ro cấu trúc vẫn còn đó. Việc huy động xã hội thông qua các câu lạc bộ máy bay không người lái trong trường học và hoạt động lắp ráp tại Alabuga tạo ra người vận hành và thợ lắp ráp, nhưng không tạo ra các kỹ sư có khả năng phát triển mô-đun AI với kiến trúc riêng. Theo các nguồn tin trong ngành và những bài đăng từ chiến trường của cả Ukraine lẫn Nga, việc Nga chậm tích hợp AI nhắm mục tiêu vào drone sản xuất hàng loạt là một sự thật. Ngay cả giới chuyên gia Nga cũng không thể phủ nhận điều này.” Khẩu hiệu “chúng ta sẽ đuổi kịp và vượt qua” không hiệu quả ở đây: khoảng cách sẽ phải được thu hẹp trong những điều kiện mà chính chúng gây khó khăn cho việc thu hẹp. Nghĩa là, hoặc các điều kiện thay đổi, hoặc khẩu hiệu chỉ mãi là khẩu hiệu.
Kinh tế và giới hạn: mỗi mô hình sẽ đi được đến đâu?
Tháng 9 năm 2025, Bộ Tài chính Nga đã chuẩn bị ngân sách cho năm tiếp theo. Theo ước tính của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), chi tiêu quân sự năm 2025 lên tới khoảng 16 nghìn tỷ rúp, tương đương khoảng 7,5% GDP. Ngân sách năm 2026 chính thức giảm con số này xuống còn 14,9 nghìn tỷ rúp (6,3%), nhưng các nhà phân tích đều nhất trí: một phần đáng kể các khoản mục ngân sách được giữ bí mật, và việc giảm chính thức chủ yếu chỉ là do cách tính toán. Sự tái phân bổ diễn ra trong chính khối quân sự, giữa các khoản mục của nó, chứ không phải từ quân sự sang dân sự – và điều đó giải thích cho sự lựa chọn máy bay không người lái.
Với lãi suất cơ bản 21%, một dự án R&D kéo dài trở thành thứ xa xỉ không thể chi trả. Chu kỳ ba đến năm năm từ nguyên mẫu đến sản xuất hàng loạt có nghĩa là chi phí vốn sẽ gấp đôi giá thành sản phẩm trong quá trình phát triển. Trong điều kiện đó, lựa chọn hợp lý là chu kỳ ngắn, công nghệ đã biết và khả năng thâm nhập chiến đấu nhanh trên mỗi đồng rúp. Một máy bay không người lái FPV sản xuất hàng loạt với đầu đạn tiêu chuẩn hóa sẽ cung cấp khả năng thâm nhập đó. Một dự án AI phức tạp thì không thể tồn tại, và việc tìm kiếm nhà đầu tư trong nước là bất khả thi.
Cách mô tả “đình trệ đổi mới” được củng cố bởi báo cáo của Chatham House về tổ hợp công nghiệp quân sự Nga, công bố vào mùa hè năm 2025. Khi xem xét kỹ, báo cáo này không hoàn toàn chính xác: dựa trên dữ liệu mở, sự phát triển của Nga trong lĩnh vực này không hề dừng lại, mà chỉ chậm hơn và được định hướng lại theo chu kỳ ngắn hơn. Có vẻ như Nga đang chậm chân trong lĩnh vực AI, đó có thể là một thực tế nhưng việc mô tả nó “bế tắc” là hơi quá, đó chỉ là cách phương Tây bình luận, không phải là phân tích thực chất.
Sự tương đồng với năm 1915 là thích hợp. Khi đó, các loại vũ khí mới – súng máy, dây thép gai, pháo hạng nặng – tràn ngập chiến trường đến mức cơ động trở nên bất khả thi, và mặt trận đóng băng trong nhiều năm, gần như cho đến khi chiến tranh kết thúc. Giờ đây, điều tương tự đang xảy ra với máy bay không người lái, và ở cả hai phía. FPV dẫn đường bằng AI của Ukraine và Geran của Nga đều làm một việc: chúng thu hẹp không gian, khiến việc cơ động trên chiến trường tiềm ẩn đầy rủi ro chết người. Và đây là nghịch lý chính của “thế hệ mới”: có một khoảng cách chất lượng giữa hai mô hình, nhưng điều đó không làm thay đổi cán cân hiện tại cho bất cứ bên nào.
Đồng thời, thế bế tắc 1915-1918 cuối cùng đã bị phá vỡ – không phải bằng một cuộc tấn công trực diện hay gia tăng số lượng pháo binh, mà từ bên sườn: xe tăng, các nhóm tác chiến đột phá, chiến thuật tác chiến chiều sâu, và nghệ thuật tác chiến. Bước đột phá đến từ một hướng mà chính logic của thế bế tắc không lường trước được. Áp dụng vào chiến tranh máy bay không người lái hiện nay, giải pháp “từ bên sườn” tương đương có thể là việc sử dụng hàng loạt máy bay không người lái chống lại máy bay không người lái, robot mặt đất dưới sự yểm trợ của drone, các biện pháp đối phó điện từ và quang học mới, và sự thay đổi chiến thuật ở cấp độ tác chiến phối hợp. Liệu bất cứ điều nào trong số này có hiệu quả hay không là câu hỏi cần được giải đáp trong hai đến ba năm tới. “Máy bay không người lái không thể chiếm lĩnh không gian” là nhận định hiện tại – và không ai biết nhận định này sẽ còn đúng trong bao lâu.
Chúng ta đang đối mặt với hai mô hình đối đầu vũ trang khác nhau. Cuộc tranh luận ở đây không phải về mô hình nào tiến bộ hơn. Mô hình của Ukraine vận hành qua chu kỳ đổi mới ngắn, trí tuệ nhân tạo và tích hợp mạng lưới. Mô hình của Nga dựa vào sản xuất hàng loạt, tiêu chuẩn hóa và thử nghiệm công nghiệp quy mô lớn. Đến đầu năm 2026, cả hai đều đạt đến cùng một giới hạn: máy bay không người lái có thể kiểm soát không gian, nhưng chưa thể chiếm lĩnh nó. Có lẽ điều này sẽ thay đổi trong vài năm tới, nhưng bối cảnh hiện tại thì chưa.
Lược dịch: Hoàng Hải
Tác giả: Alexander Marx/Tạp chí Quân sự (Nga).
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm từ Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
