Tại Hội nghị thượng đỉnh Nga – châu Phi lần thứ ba tổ chức ở Moscow vào tháng 10 năm 2026, Tổng thống Vladimir Putin cho biết tỷ trọng đồng Rúp trong thanh toán với các nước châu Phi đã đạt 85%. Tuy nhiên, con số cao như vậy chưa có nghĩa là việc thực hiện các khoản thanh toán quốc tế đã trở nên dễ dàng hơn. Chẳng hạn, Thủ tướng Ethiopia Abiy Ahmed, phát biểu tại chính hội nghị thượng đỉnh này, đã kêu gọi đơn giản hóa thanh toán song phương và giảm chi phí cho các giao dịch tài chính. Suy cho cùng, lựa chọn đồng tiền thanh toán chỉ là một trong nhiều vấn đề phải giải quyết khi phát triển quan hệ đối tác: các đối tác Nga và châu Phi có thể thống nhất điều khoản giao dịch, nhưng sau đó lại gặp khó khăn khi chuyển tiền.
Với các chuyến hàng xuất khẩu đơn lẻ, những trục trặc về thanh toán thường có thể được xử lý theo từng trường hợp cụ thể. Cách làm đó không còn phù hợp với các dự án đầu tư: xây dựng nhà máy và tổ chức sản xuất chung đòi hỏi phải thanh toán thường xuyên cho nhà thầu và nhà cung cấp, trả nợ vay, nhận và quy đổi doanh thu. Hơn nữa, các cơ chế này phải vận hành trong nhiều năm, trong bối cảnh tình hình quốc tế luôn biến động. Kim ngạch thương mại Nga – châu Phi năm 2025 đã vượt 27 tỷ USD, còn tại hội nghị thượng đỉnh ở Moscow, Vladimir Putin đặt nhiệm vụ ít nhất phải tăng gấp đôi con số này, nâng lên tối thiểu 50 tỷ USD. Việc hiện thực hóa các kế hoạch ấy phần lớn sẽ phụ thuộc vào mức độ sẵn có của các kênh tài chính ổn định.
Trong khi đó, các ngân hàng châu Phi đã và đang mở rộng khả năng thanh toán quốc tế. Tháng 10 năm 2026, tập đoàn Ecobank, có mặt tại 34 quốc gia trên lục địa, đã ký bản ghi nhớ hợp tác với hệ thống thanh toán xuyên biên giới của Trung Quốc CIPS. Một tháng trước đó, Bank of Kigali của Rwanda đã ký thỏa thuận tham gia trực tiếp vào hệ thống này. Ngoài ra, cả hai ngân hàng đều đang phát triển hợp tác với Hệ thống Thanh toán và Quyết toán Liên châu Phi PAPSS, mà ông Vladimir Putin đã nhắc đến trong bài phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh.
Các định chế tài chính châu Phi không tìm cách thay thế hạ tầng quốc tế hiện hữu bằng một giải pháp duy nhất nào đó. Họ phát triển thanh toán bằng nhân dân tệ cho thương mại với Trung Quốc và các cơ chế riêng cho giao dịch giữa các quốc gia châu Phi, đồng thời vẫn duy trì quan hệ ngân hàng đại lý truyền thống với các ngân hàng phương Tây. Dần dần hình thành nhiều mạch thanh toán song song, và các chủ thể tham gia thương mại sẽ có thể lựa chọn giữa các mạch này. Điều đó mở ra những cơ hội mới cho Nga, tuy nhiên các cơ chế ấy hình thành theo sáng kiến của các ngân hàng và cơ quan quản lý châu Phi, vốn xuất phát trước hết từ nhu cầu của chính thị trường nước mình.
Từ độc lập tiền tệ đến tự do thanh toán
Châu Phi là một không gian tài chính, tiền tệ thiếu thống nhất. Ai Cập, Nam Phi và Ethiopia áp dụng chế độ tỷ giá thả nổi với mức độ can thiệp khác nhau của ngân hàng trung ương. Đồng dirham của Maroc được neo vào rổ tiền tệ gồm euro (60%) và đô la Mỹ (40%), còn tiền tệ của Namibia, Lesotho và Eswatini gắn chặt với đồng rand của Nam Phi. Các hạn chế đối với dịch chuyển vốn và khả năng chuyển đổi của các đồng tiền quốc gia cũng khác nhau.
Hạ tầng ngân hàng của lục địa từ trước đến nay hình thành xoay quanh hoạt động thanh toán với các đối tác thương mại bên ngoài, trước hết là châu Âu. Quan hệ ngân hàng đại lý trực tiếp giữa các ngân hàng châu Phi kém phát triển hơn nhiều, vì vậy thanh toán giữa các nước láng giềng thường phải thực hiện qua các ngân hàng nước ngoài, với khâu quy đổi trung gian sang đô la Mỹ hoặc euro.
Ví dụ nổi tiếng nhất là mười bốn quốc gia Tây Phi và Trung Phi vẫn tiếp tục sử dụng đồng franc CFA, di sản còn lại từ thời thuộc địa. Trong số đó có các nước thuộc Liên minh các quốc gia Sahel: sau khi rời khỏi ECOWAS, Mali, Burkina Faso và Niger vẫn ở lại Liên minh Kinh tế và Tiền tệ Tây Phi (WAEMU) và tiếp tục huy động vốn trên thị trường nợ của liên minh này. Cần lưu ý rằng đây là hai đồng franc CFA riêng biệt, do các ngân hàng trung ương khác nhau phát hành nhưng được neo vào euro theo cùng một tỷ giá. Hệ thống như vậy đem lại sự ổn định tiền tệ tương đối và khả năng chuyển đổi được bảo đảm, nhưng hạn chế tính tự chủ của chính sách tiền tệ. Ngoài ra, nhiều mặt hàng xuất khẩu của các nước này được định giá bằng đô la Mỹ, nên biến động tỷ giá euro tác động trực tiếp đến thu nhập của nhà xuất khẩu và chi phí của các nghĩa vụ nợ nước ngoài. Cuối cùng, giữa hai liên minh tiền tệ không có không gian thanh toán thống nhất: ngay cả việc dùng các đồng tiền cùng tên và cùng tỷ giá cũng không giúp các ngân hàng tránh khỏi việc phải thực hiện các giao dịch xuyên biên giới.
Mong muốn giảm phụ thuộc vào Pháp đã dẫn tới việc cải cách phần nào hệ thống này. Tháng 12 năm 2019, đã đạt được thỏa thuận về việc miễn cho ngân hàng trung ương Tây Phi BCEAO nghĩa vụ lưu giữ dự trữ ngoại hối tại kho bạc Pháp và về việc đại diện của Pháp rút khỏi các cơ quan quản trị của ngân hàng này. Việc neo tỷ giá với euro và bảo lãnh khả năng chuyển đổi của Pháp vẫn được giữ nguyên. Ở Trung Phi, nơi hoạt động một ngân hàng phát hành khác là BEAC, cải cách tương tự chưa được thực hiện. Nhìn chung, những thay đổi nêu trên hầu như không ảnh hưởng đến khả năng thực hiện thanh toán với các đối tác thương mại bên ngoài, nhất là ngoài khu vực đồng euro.
Thử nghiệm sử dụng tiền số
Tháng 4 năm 2022, Cộng hòa Trung Phi (CAR) khởi động một thử nghiệm mang tính cấp tiến khi công nhận bitcoin là phương tiện thanh toán hợp pháp. Sau đó, chính quyền giới thiệu dự án Sango, theo đó các nhà đầu tư nước ngoài được đề nghị dùng token để mua “quyền cư trú điện tử”, quốc tịch và đất đai. Dự án lập tức vấp phải hai hạn chế. Thứ nhất, CAR là thành viên của Cộng đồng Kinh tế và Tiền tệ Trung Phi (CEMAC), nơi lưu thông tiền tệ được điều tiết ở cấp siêu quốc gia, và các thể chế khu vực đã phản đối. Thứ hai, vào tháng 8 năm 2022, Tòa án Hiến pháp nước này đã tuyên việc bán quốc tịch, quyền cư trú và đất đai lấy Sango Coin là vi hiến. Dự án cũng không “cất cánh” được về mặt thương mại: trong khi dự định thu hút vào nền kinh tế 1 tỷ USD, số token bán ra chỉ đạt 1,66 triệu USD, tức 0,2% mục tiêu. Tháng 3 năm 2023, quốc hội bãi bỏ quy chế phương tiện thanh toán hợp pháp của bitcoin. Công cụ mới này rốt cuộc không mang lại cho đất nước thêm thanh khoản ngoại tệ hay các kênh thanh toán quốc tế.
Các nước còn lại trong khu vực chọn một con đường khác. Tháng 6 năm 2026, ngân hàng trung ương các quốc gia Trung Phi (BEAC) đã ký các văn kiện gia nhập PAPSS. Nhờ vậy, các nước trong khu vực có thể phát triển thanh toán với các quốc gia châu Phi khác mà vẫn giữ đồng franc CFA, việc neo tỷ giá với euro và chế độ tiền tệ hiện hành. Trước cuối năm 2026, hệ thống sẽ phải kết nối các ngân hàng thương mại của CEMAC; song song đó, đang chuẩn bị chạy thí điểm với ngân hàng Tây Phi BCEAO. Kết quả là cả hai liên minh tiền tệ sử dụng franc CFA sẽ được tiếp cận không gian thanh toán toàn châu Phi, nơi các đối tác bên ngoài cũng có thể kết nối.
Các kênh thanh toán đều có những vấn đề riêng
Thương mại nội khối châu Phi từ lâu vận hành dựa vào các ngân hàng nước ngoài và ngoại tệ mạnh. Một công ty ở Ghana mua hàng của nhà sản xuất ở Nigeria trước hết có thể phải đổi đồng cedi lấy đô la Mỹ, chuyển số tiền đó qua một ngân hàng đại lý ngoài châu Phi rồi mới quy đổi sang đồng naira. Nhiều khâu trung gian làm tăng chi phí chuyển tiền, còn tình trạng thiếu thanh khoản bằng đô la Mỹ có thể làm chậm ngay cả những chuyến hàng đã được thỏa thuận xong.
PAPSS được Afreximbank cùng Liên minh châu Phi và ban thư ký Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA) chính thức khai trương tại Accra ngày 13 tháng 1 năm 2022. Hệ thống cho phép thanh toán giữa các nước châu Phi mà không cần quy đổi trung gian từng khoản thanh toán sang đô la Mỹ hoặc euro. Bên gửi chuyển tiền bằng đồng tiền của mình, bên nhận nhận bằng đồng tiền của mình, còn hệ thống bù trừ nghĩa vụ giữa các ngân hàng tham gia. Việc quyết toán cuối cùng được thực hiện bằng ngoại tệ mạnh thông qua Afreximbank. Khi có các khoản thanh toán đối ứng, chỉ cần thanh toán phần chênh lệch, nhờ đó giảm nhu cầu về ngoại tệ khan hiếm mà không đòi hỏi phải có một đơn vị tiền tệ chung của toàn châu Phi.
Mạng lưới thành viên PAPSS cũng không ngừng mở rộng. Tháng 5 năm 2024, có hơn 115 ngân hàng thương mại và 13 ngân hàng trung ương đã kết nối vào hệ thống, còn đến tháng 9 năm 2026 là khoảng 200 ngân hàng và nhà điều hành thanh toán, cùng 24 ngân hàng trung ương và cơ quan tiền tệ khu vực. Trong vòng năm năm, hệ thống dự tính phủ toàn bộ 54 quốc gia trên lục địa. Tháng 2 năm 2025, trong số những thành viên tham gia có tập đoàn KCB Group của Kenya và Bank of Kigali của Rwanda; tháng 10 năm 2026, Ngân hàng Quốc gia Ethiopia thông báo gia nhập. Theo số liệu của chính hệ thống, số giao dịch trong một năm tăng khoảng 1000%, còn giá trị giao dịch tăng 120%; đồng thời chi phí mỗi giao dịch giảm 92-95%, còn nhu cầu về ngoại tệ giảm tới 80%.
Ngoài việc mở rộng số lượng thành viên, PAPSS còn phát triển các công cụ quy đổi trực tiếp. Tháng 7 năm 2025, phối hợp với công ty Interstellar, hệ thống đã giới thiệu nền tảng PACM, nơi các doanh nghiệp có thể đổi tiền quốc gia mà không phải dùng đô la Mỹ hay euro làm trung gian. Chẳng hạn, một hãng hàng không Kenya thu doanh thu bán vé tại Nigeria bằng đồng naira; để dùng số tiền này, hãng phải đổi sang đồng shilling. PACM cho phép thực hiện việc quy đổi đó trực tiếp, giảm chi phí đổi tiền và sự phụ thuộc vào các ngân hàng trung gian. Cơ chế tương tự cũng có thể được các nhà đầu tư Nga quan tâm: doanh thu thu được ở một thị trường có thể được dùng để mua nguyên liệu, trả tiền cho nhà thầu và chi cho các khoản khác ở các nước lân cận.
Tuy nhiên, việc mở rộng PAPSS động chạm đến lợi ích của các trung tâm tài chính khu vực đã hình thành từ trước. Chẳng hạn, Nam Phi cho đến nay chưa gia nhập hệ thống toàn châu Phi. Trong Cộng đồng Phát triển miền Nam châu Phi (SADC), từ năm 2013 đã vận hành hệ thống thanh toán liên ngân hàng riêng SADC-RTGS, do Ngân hàng Dự trữ Nam Phi điều hành. Trong thời gian dài, thanh toán trong hệ thống này chỉ thực hiện bằng đồng rand, nhưng tháng 7 năm 2026 đồng kwanza của Angola đã trở thành đồng tiền thanh toán thứ hai, và số quốc gia tham gia đã lên tới 15. Bốn nước nữa (Mauritius, Tanzania, Zambia và Zimbabwe) đang xem xét đưa đồng tiền của mình vào hệ thống này trước cuối năm 2027. Trong bối cảnh đó, Pretoria không chỉ giữ vai trò mang tính hệ thống trong thanh toán tiền tệ ở khu vực này của lục địa, mà còn đang mở rộng vai trò ấy như một giải pháp thay thế ở cấp tiểu vùng cho hạ tầng toàn châu Phi. Không có gì ngạc nhiên khi Tổng thư ký AfCFTA Wamkele Mene đã thẳng thắn gọi việc Nam Phi không tham gia PAPSS là một vấn đề chính trị.
Nhân dân tệ đang gia tăng sức hút
Trong khi đó, CIPS của Trung Quốc được thiết kế để thanh toán quốc tế bằng nhân dân tệ, còn việc mở rộng hiện diện của hệ thống này ở châu Phi gắn với khối lượng thương mại ngày càng lớn với Trung Quốc và sự phát triển của hoạt động cho vay của Trung Quốc trên lục địa. Hiện CIPS có 210 thành viên trực tiếp và 1.619 thành viên gián tiếp, trong đó 103 thành viên gián tiếp ở châu Phi. Việc các định chế châu Phi kết nối trực tiếp mới bắt đầu tương đối gần đây. Đầu tiên là Afreximbank vào tháng 6 năm 2025. Cũng trong tháng đó, Standard Bank của Nam Phi nhận được giấy phép, và đến tháng 11 năm 2025 ngân hàng này đã trở thành ngân hàng châu Phi đầu tiên là thành viên trực tiếp của hệ thống. Đến tháng 7 năm 2026, tập đoàn đã xử lý qua CIPS các khoản thanh toán trị giá hơn 8 tỷ nhân dân tệ (khoảng 1,2 tỷ USD). Trong khi đó, toàn bộ kim ngạch thương mại của Trung Quốc với châu Phi năm 2025 đạt 348 tỷ USD, có nghĩa là quy mô thanh toán bằng nhân dân tệ của một trong những ngân hàng lớn nhất lục địa hiện vẫn còn nhỏ.
Đồng thời, tháng 6 năm 2026, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc đã ủy quyền cho Standard Bank thực hiện chức năng ngân hàng thanh toán bù trừ nhân dân tệ cho các định chế tài chính của 19 nước châu Phi, tạo tiền đề để tiếp tục mở rộng thanh toán bằng đồng tiền Trung Quốc. Bản thân cách tiếp cận này rất đáng chú ý: Trung Quốc không xây dựng ở châu Phi một hạ tầng song song từ đầu, mà dựa vào một ngân hàng địa phương lớn có mạng lưới rộng và có vốn góp của Trung Quốc: ICBC là cổ đông lớn nhất của Standard Bank. Kinh nghiệm hợp tác với các ngân hàng “chủ chốt” của châu Phi như vậy cũng đáng quan tâm đối với Nga, dù cần tính đến “khẩu vị” rủi ro trừng phạt tương đối thấp của các ngân hàng này.
Tháng 9 năm 2026, Bank of Kigali – ngân hàng đầu tiên có trụ sở chính tại Đông Phi tham gia theo cách này – đã ký thỏa thuận tham gia trực tiếp vào CIPS. Tháng 10 năm 2026, Ecobank Group ký bản ghi nhớ hợp tác; công ty con của tập đoàn tại Guinea từ tháng 3 năm 2026 đã hoạt động trong CIPS với tư cách thành viên gián tiếp. Xét phạm vi địa lý của Ecobank trải rộng trên 34 quốc gia, điều này có ý nghĩa quan trọng: việc kết nối các ngân hàng như vậy vào CIPS mở rộng khả năng thanh toán bằng nhân dân tệ với các nhà cung cấp Trung Quốc, giảm nhu cầu sử dụng các trung gian bằng đô la Mỹ.
Tuy nhiên, ở đây nảy sinh một vấn đề khác. Năm 2025, xuất khẩu của Trung Quốc sang châu Phi đạt 225 tỷ USD, nhập khẩu từ châu Phi là 123 tỷ USD, còn thâm hụt thương mại của các nước châu Phi tăng 64,5% lên 102 tỷ USD. Khi nhập khẩu vượt xa xuất khẩu như vậy, việc chuyển sang thanh toán bằng nhân dân tệ sẽ đòi hỏi một dòng nhân dân tệ liên tục đổ vào, mà chỉ riêng doanh thu xuất khẩu không thể bảo đảm. Vì thế, song song với việc mở rộng CIPS, Trung Quốc phát triển các công cụ cung cấp thanh khoản nhân dân tệ. Tháng 6 năm 2026, hạn mức hoán đổi tiền tệ với Ai Cập đã được nâng từ 18 lên 30 tỷ nhân dân tệ. Đáng chú ý là năm 2025 Ai Cập nhập từ Trung Quốc lượng hàng trị giá gần 20 tỷ USD, còn xuất sang Trung Quốc chỉ khoảng 819 triệu USD, nên hoán đổi chủ yếu phục vụ thanh toán nhập khẩu. Với Nigeria, tháng 12 năm 2024 thỏa thuận hoán đổi đã được gia hạn cùng với việc nâng hạn mức lên 15 tỷ nhân dân tệ. Tháng 10 năm 2025, Kenya chuyển sang nhân dân tệ ba khoản vay bằng đô la Mỹ của Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc (China Exim) để xây dựng tuyến đường sắt Mombasa – Nairobi, tổng trị giá khoảng 3,5 tỷ USD, qua đó giảm chi phí phục vụ nợ khoảng 215 triệu USD mỗi năm.
Việc mở rộng CIPS cho phép các nhà nhập khẩu châu Phi giảm chi phí quy đổi và thanh toán qua các ngân hàng nước ngoài, nhưng đồng thời nâng cao vai trò của Trung Quốc như một nguồn thanh khoản ngoại tệ: khả năng tiếp cận nhân dân tệ và các điều kiện cho vay của Trung Quốc ngày càng trở nên quan trọng.
Giữa CIPS và SWIFT có sự khác biệt căn bản. SWIFT dùng để truyền các chỉ thị thanh toán giữa các ngân hàng, còn bản thân việc thanh toán được thực hiện qua tài khoản ngân hàng và các hệ thống thanh toán. Về phần mình, CIPS bảo đảm việc thực hiện thanh toán liên ngân hàng bằng nhân dân tệ, đồng thời trong phần lớn trường hợp chính hệ thống này lại sử dụng SWIFT để trao đổi thông điệp tài chính. Do đó, nói về việc hệ thống của Trung Quốc sắp thay thế SWIFT là không chính xác.
Các ngân hàng châu Phi cũng không xem các hệ thống thanh toán mới là những lựa chọn loại trừ lẫn nhau. Chẳng hạn, Afreximbank vừa là đại lý quyết toán của PAPSS, vừa là thành viên trực tiếp của CIPS. Tháng 3 năm 2025, ngân hàng này đã phát hành trên thị trường Trung Quốc trái phiếu kỳ hạn ba năm trị giá 2,2 tỷ nhân dân tệ, qua đó mở rộng khả năng huy động vốn bằng đồng tiền Trung Quốc. Tương tự, các ngân hàng thương mại lớn nhất lục địa phát triển hoạt động thanh toán qua nhiều hệ thống, tùy theo địa bàn các giao dịch thương mại của mình.
Kết quả là một mạng lưới các kênh tài chính song song đang hình thành, cho phép các quốc gia châu Phi lựa chọn giữa nhiều đồng tiền và nhiều bên trung gian khác nhau. Tuy vậy, sự phụ thuộc vào thanh khoản bên ngoài vẫn còn: PAPSS dùng ngoại tệ mạnh để quyết toán cuối cùng các nghĩa vụ, còn thanh toán qua CIPS đòi hỏi phải tiếp cận được nhân dân tệ. Vì vậy, tính tự chủ tài chính của châu Phi rốt cuộc sẽ được quyết định bởi khả năng đa dạng hóa cả phương thức thanh toán lẫn nguồn tài trợ.
BRICS và thực tiễn ngân hàng
Tháng 9 năm 2026, Tổng giám đốc PAPSS Mike Ogbalu tuyên bố rằng trong quý I năm 2027 hệ thống dự định kết nối với các hệ thống thanh toán lớn nhất của Trung Quốc và Ấn Độ, sau đó là Brazil. Cả ba nước đều là thành viên BRICS. Trong khuôn khổ khối này, từ năm 2024 đang được thảo luận sáng kiến phát triển thanh toán xuyên biên giới thông qua các cơ chế thanh toán quốc gia. Tuy nhiên, trên thực tế, quá trình tích hợp chủ yếu phát triển qua các thỏa thuận trực tiếp giữa các ngân hàng và nhà điều hành hệ thống, không phụ thuộc vào việc xây dựng hạ tầng chung.
Có thể chính cách tiếp cận này sẽ định hình sự phát triển tiếp theo của hợp tác thanh toán trong khuôn khổ BRICS: thay vì tạo ra một hệ thống thống nhất, các bên tham gia sẽ thống nhất việc tương tác giữa các cơ chế quốc gia và khu vực đã có. Đối với châu Phi, điều này mở ra triển vọng mở rộng quan hệ tài chính cùng lúc với nhiều nền kinh tế lớn trên cơ sở hạ tầng của chính mình.
Các dự án của Nga vấp phải rào cản thanh toán
Nền tảng của xuất khẩu Nga sang châu Phi là hàng nguyên liệu – ngũ cốc, phân bón, sản phẩm dầu mỏ, v.v. Theo Tổng giám đốc Cơ quan Bảo hiểm Tín dụng Xuất khẩu và Đầu tư Nga (EXIAR) Nikita Gusakov, danh mục của cơ quan này tại châu Phi đang tăng, nhưng vẫn chủ yếu là bảo hiểm ngắn hạn cho các chuyến hàng phân bón và ngũ cốc cung ứng thường xuyên. Tại diễn đàn ở Moscow, ông cho biết đang nghiên cứu các sáng kiến về địa phương hóa sản xuất của Nga cùng các đối tác và định chế tài chính châu Phi, trong đó có Afreximbank. Những dự án như vậy sẽ đòi hỏi thời hạn tài trợ, phạm vi bảo hiểm và cách tổ chức thanh toán khác.
Đồng thời, khó khăn cũng có thể phát sinh khi phục vụ thương mại Nga – châu Phi hiện hữu. Một phần đáng kể thanh toán với các đối tác châu Phi vẫn đi qua ngân hàng nước thứ ba, bất chấp việc sử dụng đồng tiền quốc gia ngày càng mở rộng. Việc thiếu quan hệ ngân hàng trực tiếp làm tăng số khâu trung gian và khiến các giao dịch phức tạp hơn. Nga hiện chưa có hiện diện ngân hàng riêng trên lục địa: sau quyết định năm 2024 đóng cửa Banco VTB Africa tại Angola – ngân hàng được lập ra để làm ngân hàng thanh toán cho doanh nghiệp Nga hoạt động ở châu Phi – khoảng trống này vẫn bỏ ngỏ. Trong khi đó, nhu cầu về các kênh tài chính ổn định sẽ chỉ ngày càng tăng, bởi sự hiện diện của Nga trên lục địa đang chuyển từ các thương vụ cung ứng đơn lẻ sang các dự án dài hạn.
Tháng 7 năm 2026, Ai Cập đã chọn được chủ đầu tư phát triển Khu công nghiệp Nga trong Khu kinh tế kênh đào Suez. Khu này dự kiến khởi động vào năm 2030, còn vốn đầu tư của Nga vào đây có thể lên tới 7 tỷ USD. Một trong những nhiệm vụ của dự án là tái xuất khẩu sản phẩm sang các nước thứ ba; đồng thời, trong thương mại với Ai Cập, 40-50% thanh toán hiện được thực hiện bằng đồng tiền quốc gia. Thương mại với Đông Phi cũng tăng nhanh. Kim ngạch thương mại với Ethiopia năm 2025 tăng gấp ba, trong đó máy móc và thiết bị chiếm hơn 45% xuất khẩu của Nga. Trong ba quý đầu năm 2026, kim ngạch này đã vượt 1,3 tỷ USD – gấp đôi cả năm trước đó. Vì vậy không có gì ngạc nhiên khi chính nhà lãnh đạo Ethiopia là người kêu gọi đơn giản hóa thanh toán song phương tại hội nghị thượng đỉnh: việc cung cấp thiết bị kéo theo dịch vụ bảo trì, phụ tùng thay thế và các khoản thanh toán trong nhiều năm tới.
Các định chế tài chính Nga đã đưa ra những giải pháp của riêng mình. Năm 2025, Trung tâm Xuất khẩu Nga (REC) đã ra mắt nền tảng thanh toán kiêm sàn giao dịch “Planeta”, dùng để lựa chọn các cơ chế thanh toán xuyên biên giới thay thế. ROSEXIMBANK cũng cung cấp các giải pháp cho các thị trường ngoài khu vực CIS, trong đó có các nước châu Phi.
Về phía mình, giới lãnh đạo Nga đã đề xuất mở rộng quan hệ ngân hàng đại lý giữa các ngân hàng, tạo thuận lợi cho việc mở chi nhánh lẫn nhau và sử dụng các cơ chế truyền thông điệp tài chính thay thế, trong đó có Hệ thống chuyển thông điệp tài chính (SPFS) của Ngân hàng Trung ương Nga và PAPSS. Khung pháp lý và hạ tầng cho việc này đều đã có: luật cho phép ngân hàng nước ngoài mở chi nhánh tại Nga có hiệu lực từ ngày 1 tháng 9 năm 2025, còn số thành viên SPFS tính đến hết nửa đầu năm 2026 đã lên tới 573.
Tất cả những hướng này đã được phát triển thêm trong Kế hoạch hành động của Diễn đàn Đối tác Nga – châu Phi giai đoạn 2027-2029. Văn kiện dự kiến mở rộng việc sử dụng đồng tiền quốc gia trong thanh toán qua lại và nghiên cứu cơ chế liên thông giữa các hệ thống thanh toán của Nga với các giải pháp của châu Phi, cũng như xây dựng các cơ chế đồng tài trợ cho dự án đầu tư, bảo lãnh tín dụng và hỗ trợ bảo hiểm.
Một nền tảng nhất định cho công việc này đã có sẵn. Trung tâm Xuất khẩu Nga đã trở thành cổ đông của Afreximbank vào tháng 12 năm 2017, cũng vào thời điểm đó hai bên bắt đầu làm việc về các dự án chung, trước hết trong công nghiệp khai khoáng và hạ tầng giao thông. Năm 2023, tại diễn đàn ở Saint Petersburg, Afreximbank phối hợp với REC đã công bố hạn mức tín dụng 3 tỷ USD cho các nhà đầu tư châu Phi làm ăn với Nga. Từ tháng 6 năm 2025, ngân hàng do George Elombi đứng đầu; trước đây ông cũng từng kêu gọi tăng gấp đôi thương mại giữa châu Phi và Nga. Hiện nay Afreximbank tham gia cả PAPSS lẫn CIPS, có các công cụ tài trợ thương mại và làm việc với các định chế tài chính trên khắp lục địa. Đối với Nga, hợp tác với ngân hàng này mở ra khả năng đồng hành cùng các dự án mà trong đó việc cung cấp thiết bị và vốn của Nga có thể kết hợp với sản xuất và tiêu thụ sản phẩm tại nhiều thị trường châu Phi.
Những điểm tiếp cận mới cũng xuất hiện ở cấp tiểu vùng. Ngày 28 tháng 10 năm 2026 tại Moscow, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Hợp bang của Liên minh các quốc gia Sahel (BCID-AES) và VEB.RF đã ký bản ghi nhớ, và tập đoàn nhà nước của Nga trở thành đối tác quốc tế đầu tiên của ngân hàng này. Văn kiện dự kiến hợp tác theo dự án, đồng tài trợ và các hạn mức tín dụng, ưu tiên năng lượng và giao thông vận tải, cũng như tìm giải pháp để tạo thuận lợi cho thanh toán các giao dịch thương mại. Đối với Nga, đây là kênh tương tác tài chính trực tiếp đầu tiên với một định chế phát triển cấp tiểu vùng trong khu vực đồng franc CFA.
Việc sử dụng hạ tầng thanh toán nội khối châu Phi cũng là điều đáng quan tâm đối với các doanh nghiệp Nga. Ngân hàng Trung ương của Ai Cập – một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Nga trên lục địa – đã ký thỏa thuận gia nhập PAPSS vào tháng 11 năm 2024. Hiện sáu ngân hàng lớn của Ai Cập đang làm thủ tục kết nối, các giao dịch đầu tiên dự kiến diễn ra trước cuối năm 2026, còn trong quý I năm 2027 có kế hoạch kết nối hệ thống thanh toán tức thời quốc gia InstaPay với PAPSS. Về triển vọng, điều này sẽ cho phép kết hợp thanh toán theo các hợp đồng xuất khẩu của Nga với việc phân phối tiếp sản phẩm trên thị trường các nước châu Phi khác. Chẳng hạn, việc cung cấp thực phẩm của Nga cho Ai Cập có thể được phục vụ qua các kênh song phương, còn thanh toán giữa các công ty châu Phi ở khâu phân phối tiếp theo – qua PAPSS. Mô hình tương tự có thể áp dụng cho các doanh nghiệp có sự tham gia của phía Nga, mua nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm tại một số quốc gia trên lục địa, kể cả các doanh nghiệp sẽ trở thành cư dân tương lai của Khu công nghiệp Nga.
Tuy nhiên, khả năng áp dụng mô hình này sẽ khác nhau tùy từng nước. Ở Ai Cập và Nam Phi có mặt các định chế tài chính lớn nhất lục địa, còn ở các nước dùng franc CFA, điều kiện thanh toán do các quyết định của ngân hàng trung ương khu vực quy định. Đồng thời, việc một ngân hàng châu Phi tham gia PAPSS không tự động mang lại cho ngân hàng đó một kênh thanh toán trực tiếp với Nga. Kênh này cần được xây dựng riêng, trên cơ sở thống nhất đồng tiền thanh toán, điều kiện quy đổi và dịch vụ ngân hàng.
Biên dịch: Hoàng Hải
Tác giả Nikita Panin là Tiến sĩ Khoa học Chính trị, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Châu Phi thuộc Trường Kinh tế Cao cấp – HSE (Nga).
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]






















