Ngày 13/5/2026, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã có chuyến thăm Trung Quốc trong bối cảnh Trung Quốc trở thành nhân tố đóng vai trò dẫn dắt các nước phản ứng với vị thế lãnh đạo của Mỹ. Vì Trung Quốc sở hữu nhiều đòn bẩy địa chính trị thông qua quan hệ với Nga và Iran, khả năng Washington đạt được đột phá ngoại giao đã gần như được dự báo thất bại từ trước, đồng thời cho thấy sự khác biệt về quan điểm, cách tiếp cận là còn rất lớn.
Vấn đề cơ bản nhưng nan giải
Ngày 13/5/2026, Tổng thống Mỹ Donald Trump và đoàn cấp cao của Mỹ đã đến Bắc Kinh, Trung Quốc để tiến hành hội đàm với Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tập Cận Bình. Chuyến thăm mang đến rất nhiều sự trông đợi từ cộng đồng quốc tế với hai vấn đề cơ bản.
Đầu tiên, cuộc xung đột tại Trung Đông với Iran vẫn chưa có dấu hiệu kết thúc. Năm 2026, chính quyền Trump 2.0 đã phát động cuộc xung đột với Iran. Mặc dù có lợi thế về quân sự áp đảo, Mỹ đang có dấu hiệu sa lầy ở Iran khi Tehran áp dụng chiến thuật bất đối xứng trong quân sự để duy trì lợi thế trước vũ khí đắt tiền của Washington.
Bên cạnh đó, Iran cũng sử dụng Eo biển Hormuz như một vũ khí mặc cả. Iran đã phong toả Eo biển Hormuz và yêu cầu chi trả 1 triệu USD cho mỗi chuyến tàu đi ra khỏi khu này. Eo biển Hormuz nắm giữ 20% nguồn năng lượng của thế giới. Việc phong toả Eo biển Hormuz đã khiến nền kinh tế Mỹ thiệt hại nhanh chóng và sâu sắc khi nhiều mặt hàng năng lượng bị đẩy giá lên cao, kích hoạt làn sóng lạm phát nhiên liệu trực tiếp tại các cây xăng nước Mỹ. Sự phong toả Eo biển Hormuz cũng tiềm ẩn rủi ro đẩy giá các mặt hàng phân bón, ảnh hưởng trực tiếp đến nhu cầu nhu yếu phẩm, lương thực và có thể gây khủng hoảng trên diện rộng, kéo dài đến năm 2027.
Thứ hai, xung đột Nga-Ukraine không có những diễn biến đáng kể. Từ khi Donald Trump trở lại Nhà Trắng, ông đã nhiều lần kêu gọi hai bên ngồi vào bàn đàm phán. Trump đã thể hiện hai thái độ hoàn toàn trái ngược khi ban đầu thể hiện sự ủng hộ đối với người đồng cấp Nga Vladimir Putin và sau đó, chỉ trích ông vì kéo dài thời gian để chấn chỉnh quân đội. Trump và Putin đã có cuộc gặp chính thức ở Alaska vào tháng 8/2025 cũng đã không giải quyết được căn bản xung đột.
Hai chủ thể kể trên, Iran và Nga, được ghi nhận là có sự ủng hộ từ Trung Quốc. Tam giác Iran-Nga-Trung Quốc trở thành liên kết “cứng” nhưng có sức mềm dựa trên năng lượng và hàng hoá, cũng như vũ khí, vốn là mục tiêu của các hoạt động kinh tế quốc tế. Iran và Nga là hai trong 10 quốc gia xuất khẩu năng lượng lớn nhất thế giới. Trung Quốc cũng được ghi nhận tài trợ cho các hoạt động xuất nhập khẩu nhằm hỗ trợ Iran và Nga gia tăng sức chống chịu của nền kinh tế trước lệnh trừng phạt của Mỹ và đồng minh, đồng thời âm thầm tài trợ vũ khí cho hai chủ thể này. Bên cạnh đó, việc có nhiều báo cáo về khả năng Trung Quốc tấn công và sáp nhập Đài Loan vào năm 2027 trong thời chính quyền Trump 1.0 và Joe Biden là dấu hiệu bất thường và có khả năng xảy ra rất cao khi Bắc Kinh âm thầm cải tạo và nâng cấp cơ sở hạ tầng, cất giữ các loại vũ khí và sản phẩm cần thiết phục vụ cho chiến tranh.
Đàm phán với tâm thế biết trước thất bại
Việc đàm phán với Trung Quốc cũng sẽ là một bài toán khó khăn đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump nhằm phân tách ảnh hưởng của quốc gia tỷ dân khỏi các vấn đề được nêu bật ở trên. Từ khi trở lại nắm quyền, Tổng thống Donald Trump đã nhiều lần gây áp lực lên Trung Quốc vấn đề thuế quan nhằm bù đắp thâm hụt thương mại. Đây cũng là động thái nhằm làm xao nhãng chú ý của Bắc Kinh đối với các khu vực khác để Mỹ nhanh chóng lắp đầy ảnh hưởng trở lại. Tuy nhiên, sự gắn kết với Iran và Nga đã tạo cho Trung Quốc vị thế đáng kể trên bàn đàm phán với Mỹ trong trường hợp xảy ra. Trong quan hệ quốc tế, việc đàm phán với đối phương có nhiều đòn bẩy chính trị, khả năng thành công sẽ hầu như không xảy ra đặc biệt là khi Mỹ, siêu cường từ sau Chiến tranh Thế giới thứ hai đến nay, đứng đầu thế giới và Trung Quốc, một quốc gia thách thức công khai vị thế của Mỹ và đứng thứ hai trên thế giới. Do đó, việc Tổng thống Donald Trump bước vào phòng họp với người đồng cấp Trung Quốc Tập Cận Bình là hoàn toàn có thể dự báo trước.
Trong xuyên suốt chuyến thăm Trung Quốc, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã cho thấy sự thận trọng nhất định, thậm chí có phần nặng nề khi thực hiện các nghi thức ngoại giao cấp nhà nước với Chủ tịch Tập Cận Bình. Việc thể hiện của Trump ở Trung Quốc đã được so sánh trực tiếp với cuộc gặp Tổng thống Vladimir Putin vào năm ngoái mà người đứng đầu Nhà Trắng đã rất niềm nở và phấn khích. Điều này cho thấy Tổng thống Donald Trump đã không đặt quá nhiều kỳ vọng vào cuộc họp lần này với lãnh đạo Trung Quốc.
Khi bước vào phiên họp, D. Trump đã thực hiện động tác thả vai, vốn là điều tối kỵ trong cuộc đàm phán cấp cao. Việc thả vai thường thể hiện sự chủ động và ở thế lấn lướt trong khi hai bên đang thực hiện đàm phán ngang cấp. Tuy nhiên, trong bối cảnh những đòn bẫy không có, việc thả vai cho thấy sự yếu thế. Sự kiện đã bộc lộ khoảng cách và sự thấu hiểu lẫn nhau giữa lãnh đạo hai nước còn rất khác biệt. Trong khi đó, Chủ tịch Tập Cận Bình đã cho thấy sự cầu thị nhất định khi nhiều lần hướng cơ thể lên phía trước. Người đứng đầu Nhà Trắng xuyên suốt chuyến thăm chỉ có những phát ngôn mang tính hình thức.
Đài Loan và “bẫy Thucydides”
Một vấn đề quan trọng trong cuộc đàm phán Mỹ-Trung năm 2026 là việc Chủ tịch Tập Cận Bình đề cập trực tiếp khả năng Washington và Bắc Kinh rơi vào “bẫy Thucydides”. Bẫy Thucydides là một thuật ngữ được Giáo sư Graham Allison phát triển dựa trên lý thuyết chuyển giao quyền lực với động lực thúc đẩy là sự lo ngại vị thế của quốc gia bị thay thế (Mỹ với vị thế cường quốc thống trị) đối với quốc gia thách thức (Trung Quốc). Việc Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đề cập trực tiếp bẫy Thucydides trong cuộc đàm phán không chỉ là thúc đẩy sự thấu hiểu lẫn nhau, vượt qua khác biệt mà còn là một động thái công khai thách thức Mỹ.
Trong cuộc đàm phán, Chủ tịch Tập Cận Bình đề cập Đài Loan như một lằn ranh “đỏ”, là vấn đề “quan trọng và nhạy cảm nhất trong quan hệ Mỹ-Trung”, sẽ là tiền tố thay đổi vị thế trong “bẫy Thucydides”: “Nếu xử lý không tốt, hai nước sẽ va chạm hoặc thậm chí rơi vào xung đột, đẩy toàn bộ quan hệ Mỹ – Trung vào tình thế vô cùng nguy hiểm”. Washington và Bắc Kinh đã có nhiều khác biệt trong chiến lược và đường lối đối ngoại, cũng như cách tiếp cận các vấn đề, việc người đứng đầu Trung Quốc công khai thông tin cho thấy Bắc Kinh yêu cầu Washington chấp nhận vị thế ngang hàng trong việc lãnh đạo và quản trị toàn cầu. Thậm chí, việc thay đổi vị thế siêu cường đứng đầu thế giới của Mỹ như một hệ quả của “bẫy Thucydides”, theo hàm ý của người đứng đầu đất nước Trung Quốc, hoàn toàn có thể xảy ra nếu nước này tiếp tục ủng hộ Đài Loan. Khi được phóng viên hỏi, người đứng đầu Nhà Trắng đã từ chối bình luận.
Quan hệ Mỹ-Trung “Ổn định chiến lược mang tính xây dựng”
Chủ tịch Tập Cận Bình đã thông qua tầm nhìn về quan hệ Mỹ-Trung “Ổn định chiến lược mang tính xây dựng”. Theo Bộ Ngoại giao Trung Quốc, lãnh đạo hai nước đã nhất trí tầm nhìn cải thiện quan hệ Mỹ-Trung dưới thời chính quyền Trump 2.0 và tương lai. “Ổn định” thường chứng minh cho một giai đoạn đầy biến động và “chiến lược” được xem là định hướng. Có thể thấy, người đứng đầu Trung Quốc mong muốn cải thiện quan hệ Mỹ-Trung theo hướng cùng có lợi, xuất phát từ việc bỏ qua những bất đồng trong quá khứ, dựa trên sự thấu hiểu lẫn nhau (mang tính xây dựng).
Tuy nhiên, phía Mỹ đã không có những tuyên bố như trên. Thay vào đó, Nhà Trắng chỉ đề cập các vấn đề như Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân và Eo biển Hormuz; vấn đề Nga-Ukraine và những cam kết liên quan đến thuế quan và thương mại. Sự đối lập trong thông cáo báo chí cho thấy hai bên vẫn có những bất đồng và việc không có bất kỳ ký kết nào được diễn ra, cũng như việc Tổng thống Donald Trump tham dự Hội nghị Thượng đỉnh tại Trung Quốc chỉ mang tính chất biểu tượng và đã biết trước kết quả. Tổng thống D. Trump đã mời người đứng đầu Trung Quốc thăm Mỹ vào tháng 9/2026 nhằm giải quyết các vấn đề bất đồng còn tồn đọng.
Chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Donald Trump cho thấy người đứng đầu Nhà Trắng đã nhận thấy sự khác biệt trong cách tiếp cận của các bên. Điều này đã được thể hiện rõ ràng thông qua những phát ngôn và cử chỉ trong đàm phán ngoại giao cấp cao. Việc đề cập bẫy Thucydides là một lời cảnh báo từ Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình dành cho Mỹ khi Washington tích cực hỗ trợ Đài Loan. Việc đề cập quan hệ Mỹ-Trung ổn định chiến lược mang tính xây dựng của người đứng đầu Trung Quốc là một tín hiệu và là cửa ngõ để hai bên có thể đàm phán tiếp tục ở Washington D.C. vào tháng 9/2026.
Tác giả: Bùi Gia Kỳ
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
