Các tác giả cho rằng, từ giai đoạn cuối nhiệm kỳ Thủ tướng lần thứ hai của Abe Shinzo đến trước khi bà Takaichi Sanae lên nắm quyền, tính sáng tạo và chủ động trong tầm nhìn địa chiến lược của Nhật Bản đã suy yếu dần, thể hiện đặc điểm chuyển hướng từ “tạo thế” sang “theo thế”. Sau khi bà Takaichi Sanae lên cầm quyền, mặc dù tầm nhìn địa chiến lược mới của Nhật Bản vẫn chưa được hoàn thiện, nhưng đang có dấu hiệu chuyển ngược từ “theo thế” về “tạo thế”, chủ động “mưu cầu quyền lực” hơn. Kế thừa mô hình nghiên cứu của chủ nghĩa chiết trung phân tích, có thể làm rõ cơ chế nhân quả đằng sau sự phát triển của tầm nhìn địa chiến lược Nhật Bản.
Quá trình phát triển tầm nhìn địa chiến lược của Nhật Bản
Tầm nhìn địa chiến lược là những ý tưởng chiến lược, hoạch định mục tiêu và sắp xếp hành động xoay quanh một không gian địa lý cụ thể, được một quốc gia hình thành để xây dựng và thực thi tham vọng của mình. Sau Thế chiến thứ hai, địa chiến lược của Nhật Bản luôn bị chi phối bởi quan hệ đồng minh Nhật-Mỹ, nhưng nước này từng thể hiện năng lực kiến tạo và định vị tầm ảnh hưởng đáng kể trong một thời gian dài ở khía cạnh đề xuất chiến lược và khái niệm.
Vào giai đoạn đầu và giữa nhiệm kỳ thủ tướng lần thứ hai của Abe Shinzo, tầm nhìn địa chiến lược của Nhật Bản bước vào giai đoạn phát triển nhanh chóng. Chính phủ Abe đã đề xuất các tầm nhìn địa chiến lược như “Hình thoi an ninh dân chủ châu Á”, “Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở”, tích cực thúc đẩy hợp tác an ninh với Mỹ và các đồng minh trong khu vực châu Á-Thái Bình Dương, đồng thời thúc đẩy kế hoạch “Hành lang tăng trưởng Á-Phi”, nhằm định hình một trật tự địa chính trị – kinh tế khu vực do Nhật Bản dẫn dắt.
Trong thời gian cầm quyền của các Thủ tướng Suga Yoshihide, Kishida Fumio và Ishiba Shigeru, tính sáng tạo và chủ động của tầm nhìn địa chiến lược Nhật Bản suy giảm rõ rệt. Chính phủ Suga về cơ bản duy trì “Chiến lược Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở”, nhưng thuộc tính không gian trong tầm nhìn địa chiến lược của họ suy giảm đáng kể, trong khi tính thực dụng về lợi ích lại nổi lên. Chính phủ Kishida Fumio trong thực tiễn đã hình thành một cục diện bị động với đặc điểm “kiềm chế bất cân bằng” đối với Trung Quốc. Chính phủ Ishiba Shigeru cũng không đề xuất được tầm nhìn địa chiến lược mang tính sáng tạo, mà trong định hướng chính sách nhấn mạnh hơn nguyên tắc thực dụng “né tránh khủng hoảng”. Sau khi bà Takaichi Sanae lên nắm quyền, đà suy thoái của tầm nhìn địa chiến lược Nhật Bản đã chậm lại và bộc lộ xu hướng hành động tiến công mới trong khuynh hướng “quay về thời Abe”.
Các nghiên cứu hiện có thường giải thích sự phát triển của tầm nhìn địa chiến lược Nhật Bản từ các góc độ như lợi ích quốc gia, nhận thức đe dọa, chính trị nội bộ, các yếu tố từ Mỹ và sự ràng buộc của liên minh, văn hóa chiến lược. Bằng cách tiếp cận theo chủ nghĩa chiết trung phân tích, tích hợp các cơ chế giải thích từ các mô hình khác nhau, xem xét tác động trung gian của văn hóa chiến lược và các yếu tố chính trị nội bộ đối với nhận thức rủi ro, có thể hình thành một hướng phân tích có sức giải thích cao hơn.
Sự chuyển biến trong tầm nhìn địa chiến lược Nhật Bản
Sự thay đổi về sức mạnh và vị thế của Nhật Bản quyết định sự điều chỉnh nhận thức về địa vị của nước này, và từ đó làm nảy sinh khuynh hướng tất yếu của tầm nhìn địa chiến lược. Kể từ nhiệm kỳ thứ hai của Thủ tướng Abe, trong quá trình nhận thức rủi ro bị ảnh hưởng bởi văn hóa chiến lược và bối cảnh chính trị trong nước, quan niệm địa chiến lược của Nhật Bản cuối cùng đã cho thấy một sự chuyển dịch thực sự từ “tạo thế” sang “theo thế” – tức là mức độ chủ động đã giảm, và một lần nữa đứng trước ngã ba đường của những lựa chọn chiến lược.
Nhìn tổng thể, sức mạnh kinh tế, năng lực phòng vệ và ảnh hưởng chính trị của Nhật Bản đều suy yếu tương đối. Nhận thức về vị thế sức mạnh vẫn kẹt trong khuôn khổ bất lợi tương đối, vị thế của Nhật Bản trong trật tự toàn cầu cũng dần chuyển từ lợi thế tương đối sang bất lợi tương đối theo sau sự điều chỉnh của Mỹ trong chính sách đối với Nhật Bản và chiến lược toàn cầu của Washington. Từ góc độ ra quyết định hợp lý, khuynh hướng tất yếu của tầm nhìn địa chiến lược Nhật Bản chuyển từ “kiểu tiến công” (khi sức mạnh bất lợi nhưng vị thế quốc tế có lợi thế tương đối) sang “kiểu thu hẹp” (khi cả hai đều bất lợi).
Sau năm 2012, nhận thức của Nhật Bản về tình hình an ninh địa chính trị xung quanh ngày càng trở nên bi quan, và dưới tác động của văn hóa chiến lược mang màu sắc “nhận thức khủng hoảng” cùng “tâm lý ham muốn mạnh lên”, dần hình thành tâm lý tạo dựng kẻ thù giả định với sắc thái “quy kết ác ý”. Trong gần một thập kỷ, người dân Nhật Bản luôn thiếu cảm giác an toàn đối với môi trường an ninh xung quanh, Trong một thời gian dài, tỷ lệ trên 80% số người được hỏi cho rằng tình hình an ninh đang trở nên nghiêm trọng. Là trục cốt lõi của chính sách an ninh và đối ngoại Nhật Bản, độ tin cậy của liên minh Nhật-Mỹ ảnh hưởng trực tiếp đến kỳ vọng an ninh của Nhật Bản. Kể từ nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump, dưới xu hướng thu hẹp chiến lược và “Nước Mỹ trên hết”, ý chí đầu tư vào liên minh Nhật-Mỹ của Mỹ suy giảm, khiến Nhật Bản càng thêm nghi ngờ về độ tin cậy của liên minh.
Ở góc độ chính trị nội bộ, Nhật Bản trải qua quá trình từ một Đảng lãnh đạo chủ yếu đến việc các Đảng phải đối lập lần lượt thay thế nhau, và sau đó lại trở lại xu hướng một Đảng giữ vai trò chủ đạo. Sau khi Đảng Dân chủ Tự do tái nắm quyền năm 2012, chính phủ Abe dần củng cố cơ chế ra quyết định mà Văn phòng Thủ tướng đóng vai trò chủ đạo, thiết lập cấu trúc quyền lực trong đó các quyết định chính trị do chính Thủ tướng đưa ra, tạo ra vùng đệm chính trị cho việc ra quyết định tập trung và gánh chịu rủi ro chiến lược trung và dài hạn. Tuy nhiên, bước vào giai đoạn cuối nhiệm kỳ thứ hai của Abe, với hàng loạt bê bối chính trị bị phanh phui, năng lực vận động chính trị và không gian tích hợp chính sách của chính phủ Abe thu hẹp rõ rệt. Trong các nhiệm kỳ liên tiếp của Suga, Kishida và Ishiba, do năng lực đoàn kết nội bộ đảng giảm sút, khả năng giữ ổn định quyền lãnh đạo suy yếu, rủi ro chính trị nội bộ trở thành yếu tố ràng buộc mà giới lãnh đạo phải ưu tiên ứng phó. Sau khi bà Takaichi nhậm chức, bà đã chuyển hóa vấn đề an ninh bên ngoài thành công cụ vận động chính trị, bằng cách thổi phồng tình hình eo biển Đài Loan, khai thác chủ nghĩa dân túy để nâng cao tỷ lệ ủng hộ nội các và đảng Dân chủ Tự do.
Do đó, trong giai đoạn đầu nhiệm kỳ thứ hai của Abe, tầm nhìn địa chiến lược của Nhật Bản đã chuyển từ cách tiếp cận cứng rắn sang kiểu chủ động bành trướng hơn; sang giai đoạn cuối, với sự suy giảm vị thế quốc tế và biến động chính trị nội bộ, khuynh hướng thực tế dần điều chỉnh sang kiểu kiềm chế. Sau khi nhiệm kỳ thứ hai của Abe kết thúc, cục diện chính trị bất ổn càng thu hẹp không gian tác động của văn hóa chiến lược, khuynh hướng chiến lược của Nhật Bản do đó chuyển sang hướng thu hẹp. Sau khi bà Takaichi lên cầm quyền, thiên hướng nhận thức về việc chấp nhận rủi ro của Nhật Bản được tái kích hoạt, khuynh hướng chiến lược của nước này do đó chuyển sang kiểu tiến công trong logic của tính hợp lý hữu hạn.
Mạch thực tiễn của tầm nhìn địa chiến lược Nhật Bản
Kể từ năm 2012, thực tiễn địa chiến lược của Nhật Bản trên ba lĩnh vực: an ninh quốc phòng, tương tác liên minh và hợp tác kinh tế, đã phản ánh sự thay đổi trạng thái trong tầm nhìn địa chiến lược của nước này.
Giai đoạn đầu và giữa nhiệm kỳ thứ hai của Abe, tầm nhìn địa chiến lược của Nhật Bản đang trong giai đoạn chuyển sang “bành trướng”, quy mô không gian xác định lợi ích liên tục kéo dài từ khu vực lân cận ra khu vực rộng lớn “Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương”, thể hiện rõ xu hướng đầu tư nguồn lực theo chu kỳ dài và định hướng kiến tạo trật tự.
“Ý tưởng Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương” của Abe khởi nguồn từ khái niệm “Vòng cung tự do và thịnh vượng” do Aso Taro đề xuất, thể hiện logic trật tự chủ động nhằm thúc đẩy nâng cao sức mạnh quốc gia và tái định hình vị thế quốc tế thông qua hợp tác kinh tế mở rộng và hợp tác quốc phòng. Chính phủ Abe đã cố gắng chuyển đổi từ cường quốc khu vực sang quốc gia kiến tạo trật tự địa chính trị thông qua mở rộng tầm ảnh hưởng địa chiến lược. “Hình thoi an ninh dân chủ châu Á” và cơ chế “Đối thoại Tứ giác an ninh” được khởi động lại đã phác thảo đường nét cơ bản của bố cục ý tưởng này. Trong hợp tác kinh tế, Nhật Bản tích cực thúc đẩy thương mại tự do và hợp tác kết nối khu vực tại khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, từng bước hình thành con đường hợp tác kinh tế có hệ thống lấy viện trợ phát triển chính thức làm trung tâm, phục vụ cho việc định hình trật tự khu vực.
Giai đoạn cuối nhiệm kỳ thứ hai của Abe, quy mô không gian xác định lợi ích trong tầm nhìn địa chiến lược của Nhật Bản không tiếp tục mở rộng, mà tập trung hơn vào các quốc gia và vấn đề then chốt trong khu vực “Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương”. Trong phân bổ nguồn lực, Nhật Bản bắt đầu cân bằng giữa trật tự lâu dài và lợi tức chu kỳ ngắn hạn. Về khả năng thiết kế chủ động của cấu trúc chiến lược, Nhật Bản có xu hướng phối hợp nhiều hơn với nhịp bước chiến lược của Mỹ.
Trong thời gian cầm quyền của Suga, Kishida và Ishiba, tầm nhìn địa chiến lược của Nhật Bản nói chung bước vào giai đoạn thu hẹp dần. Quy mô không gian xác định lợi ích co lại và tập trung từ “Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương” về khu vực xung quanh. Đầu tư nguồn lực theo kiểu ưu tiên lợi tức chu kỳ ngắn, lấy xây dựng năng lực an ninh kinh tế công nghiệp làm trung tâm, dần thay thế bố cục thể chế khu vực trước đây, trở thành trung tâm của thực tiễn chiến lược Nhật Bản. Khả năng kiến tạo chủ động của tầm nhìn chiến lược cũng suy giảm rõ rệt. Trong lĩnh vực an ninh quốc phòng, tính tự chủ chiến lược của Nhật Bản bị suy giảm rõ rệt. Về tương tác liên minh, thực tiễn địa chiến lược của Nhật Bản chuyển từ định hình sang phối hợp, thiết lập chương trình nghị sự thể hiện nhiều hơn ở việc tiếp nhận các vấn đề an ninh do Mỹ dẫn dắt. Về hợp tác kinh tế, trọng tâm hợp tác kinh tế của Nhật Bản chuyển từ định hình quy tắc khu vực sang an ninh chuỗi cung ứng và chuỗi công nghiệp, xu hướng an ninh hóa viện trợ nước ngoài càng được đẩy nhanh.
Sau khi bà Takaichi Sanae lên nắm quyền, tầm nhìn địa chiến lược của Nhật Bản chuyển từ trạng thái bị kìm nén trở lại khuynh hướng chiến lược bành trướng. Trong giai đoạn đầu cầm quyền, tầm nhìn địa chiến lược của bà Takaichi vẫn duy trì quán tính lựa “theo thế”. Tuy nhiên, khi ảnh hưởng chiến lược của Nhật Bản ngày càng trở nên mở rộng, tầm nhìn địa chiến lược của nước này đã đứng trước “bước ngoặt” chuyển hướng. Trong tương lai, Nhật Bản có thể đưa ra một tầm địa chiến lược kiểu bành trướng chủ động, đột phá về quy mô không gian và có sắc thái chấp nhận rủi ro cao hơn, từ đó quay trở lại chu kỳ “tạo thế”.
Về an ninh quốc phòng và tương tác liên minh, mặc dù chính quyền Takaichi liên tục nhấn mạnh sẽ duy trì tầm nhìn chiến lược “Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở”, nhưng cái gọi là “duy trì và tái khởi động” này khác với thiết kế chiến lược thời Abe vốn mang đậm tính cung cấp thể chế, định hình quy tắc và tích hợp địa chính trị. Nó nhấn mạnh hơn vào bố cục an ninh địa chính trị kiểu tiến công, lấy các vấn đề an ninh nóng làm điểm tựa, xây dựng năng lực răn đe làm trọng tâm, củng cố liên minh và liên kết an ninh với các đối tác làm nền tảng. Không nên đơn giản coi “Luận về sự kiện Đài Loan có biến” là sự thổi phồng mang tính chiến thuật của bà Takaichi để củng cố chính quyền mới. Thực tế, kể từ khi ông Abe rời nhiệm sở, “sự kiện Đài Loan có biến” luôn là câu chuyện an ninh cốt lõi được sử dụng lặp đi lặp lại trên chính trường Nhật Bản. Cùng với sự trở lại của khuynh hướng bành trướng chiến lược, lập trường của chính quyền Takaichi đối với vấn đề Đài Loan sẽ mang tính đối kháng hơn. Trong hợp tác kinh tế, chính quyền Takaichi cũng thể hiện xu hướng chiến lược tiến công. Khi còn là Bộ trưởng phụ trách An ninh Kinh tế, bà Takaichi đã đề xuất mục tiêu trung và dài hạn là định hình Nhật Bản trở thành “quốc gia ổn định về an ninh kinh tế”, kế thừa và làm sâu sắc thêm khuôn khổ an ninh hóa hợp tác kinh tế ở mức độ cao từ thời hậu Abe. Trong thiết lập chương trình nghị sự và phân bổ nguồn lực, trọng tâm chính sách của bà tập trung chủ yếu vào bố cục hợp tác công nghiệp trong các lĩnh vực như khoáng sản trọng yếu, vật liệu bán dẫn, nhằm tích hợp hơn nữa chính sách kinh tế, đầu tư công nghiệp với mục tiêu cạnh tranh địa chính trị.
Từ góc độ chuyển giao quyền lực, việc một cường quốc thứ cấp trong khu vực lệ thuộc vào chiến lược của nước bá quyền, lợi dụng và chủ động tạo ra sự liên lụy về an ninh, cũng là thế bao vây địa chính trị mà các quốc gia đang nổi lên phải đối mặt trong thời kỳ tái cấu trúc quyền lực lớn trong hệ thống quốc tế. Tầm nhìn địa chiến lược của Nhật Bản đã có đầy đủ điều kiện thực tế để điều chỉnh. Tuy nhiên, trong bối cảnh văn hóa chiến lược với nền tảng là cảm giác an ninh và ý thức khủng hoảng kết hợp với sự vắng mặt của các chế ước chính trị nội bộ, động lực bành trướng chiến lược bị kìm nén lâu dài bởi trạng thái “theo thế” và các hành vi đầu cơ mạo hiểm sinh ra từ đó cần được đặc biệt cảnh giác. Nhật Bản có ý định tận dụng thời cơ từ chiến lược toàn cầu mới của Mỹ, chủ động làm gia tăng mâu thuẫn địa chính trị trong khu vực, củng cố nền tảng ủng hộ chính trị và xã hội trong nước cho chính quyền, đồng thời thúc đẩy Nhật Bản nhanh chóng tiến tới một cường quốc quân sự hóa./.
Lược dịch: Hoàng Hải
Các tác giả: GS Trần Tiên Tài và NCS Chung Chí Thành thuộc Viện Nghiên cứu Đài Loan, Đại học Hạ Môn (Trung Quốc), Bài viết đăng trên Tạp chí Nhật Bản học (Trung Quốc), số 3 năm 2026.
