Tóm tắt: Ngày 6/6/2026, Trung Quốc triển khai chiến dịch thực thi pháp luật và kiểm soát giao thông hàng hải tại vùng biển phía đông Đài Loan với sự tham gia của các cơ quan dân sự thuộc Bộ Giao thông Vận tải. Động thái này phản ánh sự chuyển dịch từ các biện pháp quân sự truyền thống sang việc sử dụng các công cụ hành chính và dân sự nhằm mở rộng quyền kiểm soát thực tế trên biển. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung và sự gia tăng hợp tác giữa Nhật Bản, Philippines và Đài Loan, Bắc Kinh đang từng bước biến các vùng biển quanh Đài Loan thành không gian quản lý nhà nước thường nhật, qua đó củng cố yêu sách chủ quyền và làm giảm vai trò can dự của các lực lượng bên ngoài. Những diễn biến này cho thấy xu hướng gia tăng sử dụng chiến lược vùng xám trong xử lý vấn đề eo biển Đài Loan, đồng thời mang lại những hàm ý quan trọng đối với các tranh chấp trên biển tại Đông Á, bao gồm cả Biển Đông.
Vào ngày 6/6/2026, Trung Quốc đã triển khai chiến lược mới đối với eo biển Đài Loan. Bộ Giao thông Vận tải Trung Quốc đã chính thức kích hoạt một chiến dịch đặc biệt về thực thi pháp luật và kiểm soát giao thông hàng hải tại vùng biển phía đông đảo Đài Loan. Động thái của Trung Quốc khiến tình hình khu vực Đông Á thêm phức tạp và khó lường.
Bối cảnh diễn ra
Động thái của Trung Quốc diễn ra sau khi Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ-Trung được tổ chức. Việc chính quyền Tổng thống Donald Trump có những tuyên bố mập mờ đối với Đài Loan, xem hòn đảo này là “đòn bẩy” ngả giá lợi ích kinh tế với Trung Quốc đã khiến Đài Loan ở trong tình trạng báo động. Trước đó, nhiều chuyên gia, lãnh đạo hàng đầu của Bộ Chiến tranh Mỹ (trước đó là Bộ Quốc phòng Mỹ) khẳng định về khả năng cao tấn công hòn đảo của quốc gia Đông Bắc Á vào năm 2027. Ngoài ra, việc đề cập tầm quan trọng của Đài Loan trong chiến lược An ninh Quốc phòng Mỹ 2026 (NDS2026) liên quan đến chuỗi đảo thứ nhất nhưng không thực thi việc phê duyệt gói tài chính liên quan đến vũ khí trị giá 14 tỷ USD của Đài Loan đã được Quyền Thứ trưởng Hải quân Hùng Cao xác nhận trong phiên điều trần trước Lưỡng viện vào tháng 5/2026 (Ewe, 2026). Điều này đi ngược lại với những tuyên bố trong NDS2026 nhằm tối đa hoá lợi ích của Mỹ khi nước này kêu gọi Trung Quốc hỗ trợ xử lý vấn đề Iran khi Mỹ đang sa lầy vào cuộc xung đột với quốc gia Trung Đông, khiến tình hình nội bộ diễn biến bất lợi đối với Tổng thống Donald Trump. Người đứng đầu Nhà Trắng mong muốn thông qua cuộc xung đột tại Trung Đông để thu hút phiếu cử tri giai đoạn bầu cử giữa nhiệm kỳ sẽ diễn ra trong cuối năm 2026 sau khi khiến đồng minh, đối tác quan ngại và có xu hướng hợp tác với Trung Quốc nhằm giảm ảnh hưởng tiêu cực từ Mỹ.
Ngoài ra, việc bán chip bán dẫn cho các doanh nghiệp quốc gia Đông Bắc Á cũng là nguyên nhân khiến chính quyền D. Trump ngừng cung cấp vũ khí cho Đài Loan. Thị phần chip bán dẫn dành cho trí tuệ nhân tạo (AI) của Nvidia ở Trung Quốc sụt giảm từ 90% còn 50% (James, 2026). Vấn đề bán vũ khí cho Đài Loan và tăng cường quan hệ với hòn đảo này đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình đề cập công khai, xem Đài Loan là “hòn đá” trong quan hệ Mỹ-Trung, mà theo ông là có thể kích hoạt “bẫy Thucydides”. Những vấn đề trên đã dẫn đến áp lực ngày càng lớn đối với Đài Loan.
Cuối tháng 5/2026, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae và Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos Jr đã có cuộc gặp tại Tokyo. Lãnh đạo hai nước đã ký tuyên bố chung để chính thức đàm phán phân định ranh giới Vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) và Thềm lục địa tại vùng biển phía tây Thái Bình Dương cũng như nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện (Presidential Communication Office, 2026). Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh khẳng định những động thái của Nhật Bản và Philippines là vô giá trị và bất hợp pháp vì xâm phạm chủ quyền của Trung Quốc đối với Đài Loan (Chenglong, China conducts maritime law enforcement ops east of Taiwan island, 2026).
Động thái đáp trả
Ngày 6/6/2026, Trung Quốc đã thực hiện chiến dịch đặc biệt về thực thi pháp luật và kiểm soát giao thông hàng hải. Khác với các cuộc tập trận quân sự của Quân đội (PLA) hay Hải cảnh thông thường, chiến dịch lần này do lực lượng trực thuộc Bộ Giao thông Vận tải Trung Quốc, một cơ quan dân sự nội bộ phối hợp thực hiện. Các đơn vị tham gia nòng cốt bao gồm: (1) Cục An toàn Hàng hải tỉnh Phúc Kiến và tỉnh Quảng Đông; (2) Trung tâm Hỗ trợ Hàng hải và (3) Cục Cứu hộ Biển Đông. Theo thông cáo báo chí chính thức, Trung Quốc triển khai chiến dịch nhằm (1) khẳng định quyền tài phán hành chính; (2) nâng cao năng lực tuần tra xa bờ và (3) bảo vệ quyền lợi quốc gia (Chenglong, 2026).
Vào ngày 6/6/2026, Bộ Giao thông Vận tải Trung Quốc chính thức phát động một chiến dịch đặc biệt về thực thi pháp luật và kiểm soát giao thông hàng hải. Lực lượng tham gia gồm các tàu công vụ phối hợp của Cục An toàn Hàng hải (MSA) Phúc Kiến, Quảng Đông cùng lực lượng Cứu hộ Biển Đông. Mục tiêu là áp đặt quyền tài phán hành chính dân sự tầm xa và kiểm soát các tuyến vận tải sườn đông.
Vào ngày 7/6/2026, lực lượng Tuần duyên Đài Loan phát hiện 4 tàu Hải cảnh Trung Quốc xuất phát từ cảng Hạ Môn, di chuyển áp sát khu vực vùng biển hạn chế phía tây nam. Đáng chú ý, trước đó một ngày, Trung Quốc còn điều động tàu nghiên cứu Tongji phối hợp cùng tàu hải cảnh hoạt động quanh đảo Đông Sa (Focus Taiwan CNA English News, 2026). Đây là lần đầu tiên ghi nhận sự phối hợp trực tiếp này nhằm tạo áp lực kép lên các đảo tiền tiêu của Đài Loan. Trước đó, tàu hải cảnh Trung Quốc và máy bay chiến đấu đã liên tục vượt qua vùng biển quốc tế Đài Loan.
Động thái của chính quyền Trung Quốc được xem như một hành động đáp trả đối với động thái đàm phán gắn kết quan hệ Nhật Bản – Philippines – Đài Loan nhằm đảm bảo chuỗi đảo thứ nhất và vùng biển chồng lấn của các chủ thể này.
Địa phương hoá và hành chính hoá xung đột với Đài Loan
Bằng việc sử dụng các tàu của Bộ Giao thông Vận tải và Hải cảnh thay vì tống đạt trực tiếp tàu chiến của Hải quân, Bắc Kinh đang thực hiện chiến thuật “Vùng xám” với hai mục tiêu: (1) Hành chính hóa vùng biển và (2) Cắt đứt “Hậu phương” của Đài Loan.
Đối với hành chính hoá vùng biển, Trung Quốc muốn tạo ra một tiền lệ pháp lý thực tế (fait accompli) rằng Bắc Kinh đang thực hiện quyền quản lý nhà nước thường nhật, kiểm tra tàu thuyền dân sự trên toàn bộ eo biển và vùng biển quanh Đài Loan giống như trong nội thủy. Điều này đã phản ánh khả năng xử lý vấn đề eo biển Đài Loan không thông qua vũ lực, ngăn ngừa vũ lực của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình trong cuộc gặp với bà Trịnh Lệ Văn, Chủ tịch Quốc dân Đảng vào tháng 4/2026 (Hale, 2026).
Trong khi đó, vùng biển phía đông Đài Loan vốn là vùng đệm an toàn duy nhất để hòn đảo này đón nhận hỗ trợ chiến lược từ Mỹ và Nhật Bản khi xảy ra xung đột. Việc Trung Quốc đưa tàu thực thi pháp luật ra đây là lời cảnh báo về năng lực phong tỏa hoàn toàn không gian sinh tồn của hòn đảo (Kiyv Post, 2026).
Nhật Bản dưới thời Thủ tướng Takaichi Sanae đã công khai đối đầu với Trung Quốc, khẳng định hành động của Bắc Kinh đối với Đài Loan sẽ đe doạ đến sự tồn vong của Tokyo. Việc đe doạ sự tồn vong này sẽ kích hoạt vấn đề “tự vệ tập thể” trong Hiến pháp Nhật Bản nhằm trao quyền cho chính phủ can dự vào tình hình ngoài lãnh thổ Nhật Bản bằng quân sự (Kawashima, 2026).
Nhật Bản và Mỹ đã cùng nâng cấp và cải tổ lần lượt Bộ chỉ huy hoạt động liên hợp (JJOC) và Lực lượng Mỹ tại Nhật Bản (USFJ) thành Lực lượng Mỹ tại Nhật Bản (USFJ) được cải tổ thành Bộ chỉ huy lực lượng liên hợp và việc Washington thành lập Đội hợp tác bộ chỉ huy JJOC để đồng bộ hóa hoạt động tác chiến theo thời gian thực giữa quân đội hai nước (Govella & Szechenyi, 2026). Việc đồng bộ là nhằm trao quyền lớn hơn cho Nhật Bản đóng vai trò dẫn dắt trong các vấn đề khu vực và toàn cầu cũng như duy trì sự ảnh hưởng gián tiếp của Mỹ thông qua “liên quân này”. Bên cạnh đó, hai bên cũng tăng cường hợp tác sản xuất vũ khí, triển khai/đặt vũ khí tại Nhật Bản và chia sẻ dữ liệu. Trong khi đó, Philippines hoạt động như một điểm nối nhằm hỗ trợ Đài Loan do khoảng cách địa lý trong trường hợp xảy ra xung đột (Lariosa, 2026).
Do đó, việc địa phương hoá, hành chính hoá xung đột eo biển Đài Loan của Trung Quốc như một lời khẳng định đối với Mỹ, Nhật Bản và các quốc gia đối tác rằng vấn đề eo biển Đài Loan là vấn đề nội bộ của người dân “Trung Quốc” ở hai bên bờ. Điều này sẽ từng bước làm giảm động lực hỗ trợ Đài Loan trong tương lai của Mỹ. Đồng thời, việc đưa tàu thuộc các lực lượng dân sự như Bộ Giao thông Vận tải của chính phủ Trung Quốc vào vùng biển Đài Loan là nhằm chứng minh với thế giới về sự can dự phi pháp của các lực lượng bên ngoài. Theo thời gian, việc sáp nhập bằng vũ lực mà không có sự phản kháng đáng kể từ Đài Loan và các lực lượng nước ngoài sẽ là mục tiêu hướng đến của Trung Quốc trong tương lai.
Có thể thấy, việc sử dụng các lực lượng dân sự đối với eo biển Đài Loan như Bộ Giao thông Vận tải của Trung Quốc đã phản ánh cách tiếp cận vấn đề khu vực một cách kín kẽ và hướng đến mục tiêu địa phương hoá, hành chính hoá xung đột với Đài Loan, đưa vấn đề từ “lớn hoá nhỏ”, đến “nhỏ hoá không” nhằm loại bỏ động lực hỗ trợ của Mỹ, Nhật Bản và đồng minh, đối tác cùng chí hướng trong tương lai. Đối với Biển Đông, vấn đề ở eo biển Đài Loan sẽ là bài học để các quốc gia trong khu vực, bao gồm Việt Nam để đối phó với các thách thức mang tính “lưỡng dụng”, đưa dân sự hoá mũi nhọn quân sự của Trung Quốc trong tranh chấp và xung đột trên biển thành vấn đề nội bộ khu vực Đông Á, nhằm loại bỏ vai trò của Mỹ và các quốc gia khác trong tương lai./.
Tác giả: Bùi Gia Kỳ
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm từ Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo
- Chenglong, J. (2026). China conducts maritime law enforcement ops east of Taiwan island. Retrieved 6 7, 2026, from https://www.chinadailyasia.com/hk/article/634561
- Chenglong, J. (2026). China conducts special maritime law enforcement operation east of Taiwan island. Retrieved 6 7, 2026, from https://www.chinadaily.com.cn/a/202606/06/WS6a2417dda310d6866eb4cd1a.html
- Ewe, K. (2026). US navy chief says $14bn arms sale to Taiwan paused due to Iran war. Retrieved 6 7, 2026, from https://www.bbc.com/news/articles/c232z4yk437o
- Focus Taiwan CNA English News. (2026). CGA condemns China’s maritime operations in waters east of Taiwan. Retrieved 6 7, 2026, from https://focustaiwan.tw/politics/202606070006
- Govella, K., & Szechenyi, N. (2026). Deepening Strategic Alignment: Priorities for the U.S.-Japan Alliance. Retrieved 6 7, 2026, from https://www.csis.org/analysis/deepening-strategic-alignment-priorities-us-japan-alliance
- Hale, E. (2026, 6 7). Taiwan opposition leader calls for ‘reconciliation’ after meeting Xi. Retrieved from https://www.aljazeera.com/news/2026/4/10/taiwan-opposition-leader-calls-for-reconciliation-after-meeting-xi
- James, C. (2026). US-China Chip War 2026: How Export Restrictions Are Reshaping the Semiconductor Market. Retrieved 6 7, 2026, from https://oplexa.com/us-china-chip-war-2026-semiconductor/
- Kawashima, S. (2026). Prime Minister Sanae Takaichi’s Remarks and Japan–China–Taiwan Relations—The Logic Behind China’s Unyielding Position. Retrieved 6 7, 2026, from https://www.jiia.or.jp/eng/report/2026/01/research-report/20260114.html
- Kiyv Post. (2026). China Launches Maritime Enforcement Operation East of Taiwan. Retrieved 6 7, 2026, from https://www.kyivpost.com/post/77677
- Lariosa, A.-M. (2026). The Next Challenge Facing the US-Philippine Alliance, and How They Plan to Overcome It. Retrieved 6 7, 2026, from https://thediplomat.com/2026/06/the-next-challenge-facing-the-us-philippine-alliance-and-how-they-plan-to-overcome-it/
- Presidential Communication Office. (2026). The Philippines-Japan Joint Statement on the Elevation to a Comprehensive Strategic Partnership: “Weaving the Future Together: Peace, Prosperity, Possibilities”. Retrieved 6 7, 2026, from https://pco.gov.ph/news_releases/the-philippines-japan-joint-statement-on-the-elevation-to-a-comprehensive-strategic-partnership-weaving-the-future-together-peace-prosperity-possibilities/
