Tóm tắt: Kể từ khi xung đột Nga - Ukraine bùng nổ, phát triển ngành công nghiệp máy bay không người lái (UAV) quân sự đã trở thành vấn đề chiến lược liên quan đến an ninh quốc gia của Nga. Sau nhiều năm nỗ lực, Nga đã từng bước xây dựng được mạng lưới ngành công nghiệp UAV quân sự do tổ hợp công nghiệp - quân sự (ОПК) dẫn dắt, nhưng ngành này vẫn bị kìm hãm bởi cả những khiếm khuyết nội tại của hệ thống công nghiệp quân sự Nga và các lệnh trừng phạt quốc tế. Để hạn chế những bất lợi trong so sánh với đối thủ về sức mạnh UAV quân sự, Nga đã xây dựng và thực hiện chiến lược phát triển ngành công nghiệp UAV quân sự bao gồm: trong nước - tổ chức và hoạch định chiến lược ở cấp cao, huy động vốn công và lực lượng tư nhân tham gia, hỗ trợ các nhà sản xuất trong nước; hợp tác quốc tế - xây dựng mạng lưới mua sắm toàn cầu và tăng cường hợp tác công nghệ quốc tế. Các biện pháp trên được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố thực tế: nhu cầu cấp bách của chiến trường buộc Nga phải mở rộng năng lực sản xuất UAV quân sự; tình trạng bị động do phụ thuộc bên ngoài đòi hỏi Nga phải xây dựng hệ thống công nghiệp UAV quân sự tự chủ và kiểm soát được; duy trì vận hành ổn định “kinh tế thời chiến” đòi hỏi Nga phải tiếp tục đầu tư vào các ngành công nghiệp quốc phòng như UAV quân sự. Trong ngắn hạn, sự phát triển của ngành công nghiệp UAV quân sự Nga sẽ tiếp tục bị hạn chế bởi tình trạng khan hiếm tài nguyên và các lệnh trừng phạt quốc tế. Dài hạn, khi xung đột Nga - Ukraine kết thúc sẽ làm thay đổi logic hỗ trợ cho sự phát triển nhanh chóng của ngành này, triển vọng của ngành vẫn cần được đánh giá thêm.
Thực tế các cuộc xung đột toàn cầu trong thập kỷ qua cho thấy, UAV đã được các bên xung đột sử dụng thường xuyên. Mặc dù việc ứng dụng UAV chưa dẫn đến những thay đổi hoàn toàn về bản chất của các cuộc chiến, nhưng nhờ những ưu điểm như kích thước nhỏ, chi phí thấp và dễ dàng tiếp cận, với tư cách là “lực lượng phi đối xứng”, UAV đã thực sự tạo ra ảnh hưởng quan trọng đến hình thái và tiến trình của chiến tranh.
Kể từ khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, để vô hiệu hóa lợi thế của Nga về nhân lực và trang bị quân sự thông thường, Ukraine đã sử dụng UAV trên quy mô lớn trong các tình huống trinh sát, tấn công, vận tải trên chiến trường, từ đó bù đắp cho những điểm yếu của lực lượng thông thường và ở một mức độ nhất định đã ảnh hưởng đến diễn biến cục diện chiến trường. Đồng thời, Ukraine còn dựa vào sự hỗ trợ của phương Tây để xây dựng một hệ thống công nghiệp UAV tương đối hoàn chỉnh, nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu hao UAV khổng lồ ở tiền tuyến. Ngược lại, Nga trong giai đoạn đầu xung đột lại tỏ ra khá bị động trước các cuộc tấn công bằng UAV của Ukraine. Điều này chủ yếu do ba nguyên nhân. Thứ nhất, thiếu các biện pháp đối phó hiệu quả với các cuộc tấn công bằng UAV của Ukraine. Do thiếu sự bảo vệ cần thiết, một lượng đáng kể cơ sở vật chất và trang thiết bị của Nga đã bị Ukraine phá hủy. Thứ hai, hiệu quả ứng dụng và đổi mới sáng tạo về UAV có những điểm hạn chế. Nga không chỉ không chiếm ưu thế về số lượng UAV sở hữu và số lượng UAV đối phương bị bắn hạ, mà còn tỏ ra chậm trễ trong việc phổ biến ứng dụng UAV và đổi mới chiến thuật. Thứ ba, không nhanh chóng xây dựng được hệ thống công nghiệp UAV tự chủ và có kiểm soát. Chịu ảnh hưởng của các lệnh trừng phạt quốc tế, ngành công nghiệp UAV của Nga đang đối mặt với vấn đề thiếu hụt nghiêm trọng các linh kiện quan trọng, và nỗ lực xây dựng hệ thống công nghiệp UAV tự chủ của họ không được suôn sẻ. Sau sự kiện UAV của Nga “đi nhầm” vào không phận các nước NATO như Ba Lan và Romania vào tháng 9 năm 2025, giới chính trị và học thuật các nước đã tăng cường quan tâm đến thực lực UAV của Nga. Các nghiên cứu hiện có cho thấy: khi chiến sự tiếp tục diễn ra, Nga đã dần khắc phục được những điểm yếu về UAV với Ukraine, thậm chí vượt qua Ukraine ở một số lĩnh vực; cục diện so sánh sức mạnh UAV giữa hai nước cũng chuyển từ “Ukraine nhỉnh hơn một chút” sang “cân bằng”, thể hiện ở chỗ lợi thế tương đối của hai bên luân phiên thay đổi. Và cũng cần lưu ý rằng, phép so sánh này ám chỉ một Ukraine đã có sự hỗ trợ rất lớn từ phương Tây.
Hiện tại, cuộc cạnh tranh giữa Nga và Ukraine trong lĩnh vực UAV, đặc biệt là năng lực sản xuất UAV, về bản chất có thể nói là cuộc cạnh tranh giữa năng lực công nghiệp tự chủ của Nga và năng lực viện trợ của Mỹ – phương Tây cho Ukraine, và cuộc cạnh tranh này sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến diễn biến cục diện chiến trường. Các nghiên cứu liên quan hiện có đã đánh giá các văn bản như dự án quốc gia “Hệ thống UAV” của Nga và “Chiến lược phát triển hàng không không người lái của Liên bang Nga đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2035”, đề cập rải rác đến lộ trình phát triển ngành công nghiệp UAV của Nga, và kết luận rằng sự phát triển UAV của Nga là kết quả của hai logic thúc đẩy là “nhu cầu chiến trường” và “giá trị thương mại”, trong khi bỏ qua các cân nhắc về việc giảm phụ thuộc bên ngoài và ổn định “kinh tế thời chiến” của Nga.
Do đó, bài viết này cố gắng trả lời câu hỏi: Trong bối cảnh các lệnh trừng phạt quốc tế tiếp diễn, Nga làm thế nào để thực hiện việc đuổi kịp và vượt lên trong lĩnh vực UAV quân sự? Dưới đây, bài viết sẽ đánh giá triển vọng phát triển và cung cấp một góc nhìn khác để các nhà nghiên cứu hiểu về logic nội tại của “kinh tế thời chiến” Nga, thông qua việc hệ thống hóa các biện pháp và động lực phát triển ngành công nghiệp UAV quân sự của Nga kể từ khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ.
Tổng quan về sự phát triển ngành công nghiệp UAV của Nga kể từ khi xung đột với Ukraine bùng nổ
Việc Nga nghiên cứu chế tạo và sử dụng UAV bắt nguồn từ thời kỳ Liên Xô, do hạn chế về điều kiện kinh tế và rào cản kỹ thuật, quá trình tự nghiên cứu chế tạo UAV diễn ra khá chậm chạp. Sau khi Liên Xô tan rã, công tác nghiên cứu chế tạo liên quan từng rơi vào tình trạng đình trệ. Mãi cho đến khi chiến tranh Nga – Georgia năm 2008 nổ ra, việc nghiên cứu chế tạo và sử dụng UAV mới được Nga đưa trở lại chương trình nghị sự ưu tiên trong lĩnh vực công nghiệp quân sự. Sau hơn một thập kỷ phát triển, Nga đã dần tạo dựng được ngành công nghiệp UAV với đặc trưng chính là “nhập khẩu”, tức là dựa trên việc nhập khẩu dây chuyền sản xuất hoặc linh kiện cốt lõi từ nước ngoài để nghiên cứu chế tạo UAV trong nước.
Sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, các lệnh trừng phạt của Mỹ – phương Tây đã gây ra cú sốc lớn cho ngành công nghiệp UAV của Nga. Một mặt, kênh để Nga nhập khẩu UAV hoàn chỉnh tiên tiến từ Mỹ – phương Tây bị cắt đứt hoàn toàn; mặt khác, chi phí để Nga nhập khẩu linh kiện cốt lõi từ Mỹ – phương Tây cũng tăng lên đáng kể, thậm chí trả giá cao cũng khó có được. Trong “giai đoạn đau đớn” của sự phát triển, ngành công nghiệp UAV của Nga đã trải qua quá trình chuyển đổi từ nhập khẩu “máy bay hoàn chỉnh” khi xung đột mới bùng nổ, sang nhập khẩu kết hợp “máy bay hoàn chỉnh – linh kiện lắp ráp”, rồi đến “gia tăng nội địa hóa”, và dần dần xây dựng được tổ hợp công nghiệp quân sự có thể đáp ứng nhu cầu thời chiến. Tuy nhiên, trong giai đoạn này, sự phát triển của ngành công nghiệp UAV Nga cũng luôn bị hạn chế bởi các yếu tố như khiếm khuyết cơ cấu của công nghiệp quân sự, các lệnh trừng phạt quốc tế và tình trạng thiếu hụt nhân tài chuyên môn.
Sự phát triển nhanh chóng của ngành công nghiệp UAV Nga
Sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, ngành công nghiệp UAV của Nga đã phát triển nhanh chóng, biểu hiện chủ yếu là quy mô ngành công nghiệp tiếp tục mở rộng và mạng lưới công nghiệp do tổ hợp công nghiệp quân sự dẫn dắt đã hình thành. Đằng sau đó là nỗ lực chuyển đổi sang sản xuất trong nước và sự nâng cao năng lực tự chủ của ngành công nghiệp UAV Nga.
Quy mô ngành công nghiệp UAV tiếp tục mở rộng
Hiện nay, quy mô ngành công nghiệp UAV của Nga đang tiếp tục mở rộng, điều này có thể được chứng minh từ các khía cạnh như giá trị sản xuất, doanh thu, số lượng doanh nghiệp, số lượng lao động và năng lực sản xuất.
Về giá trị sản xuất, tính đến cuối năm 2022, tổng giá trị sản xuất của thị trường UAV Nga khoảng 50 tỷ rúp, chiếm chưa đến 1% thị phần UAV toàn cầu. Tính đến cuối năm 2024, tổng giá trị sản xuất thị trường UAV Nga đã vượt 250 tỷ rúp, chiếm khoảng 6% thị phần UAV toàn cầu; trong đó, thị trường quốc phòng chiếm ưu thế, quy mô giá trị sản xuất khoảng 218 tỷ rúp. Về doanh thu, cả năm 2022, thị trường dân sự đóng góp cho các doanh nghiệp UAV khoảng 1,9 tỷ rúp; đến cuối năm 2025, chỉ số này khoảng 2,5 tỷ rúp; trong ba năm tới, chỉ số này dự kiến sẽ tiếp tục tăng trưởng với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm là 12%. Về số lượng doanh nghiệp, đã có nhiều chủ thể tham gia vào thị trường UAV Nga. Tính đến cuối tháng 3 năm 2025, có 889 doanh nghiệp đăng ký tại Nga hoạt động trong lĩnh vực sản xuất UAV hoàn chỉnh và cung ứng linh kiện; trong khi đến cuối năm 2022, chỉ có 356 doanh nghiệp liên quan, bằng khoảng 40% so với hiện tại. Về số lượng lao động, cùng với sự mở rộng liên tục của quy mô ngành công nghiệp UAV Nga, số lượng lao động cũng tăng lên.
Nhìn chung, năng lực sản xuất tăng nhanh là một đặc điểm nổi bật trong sự phát triển của ngành công nghiệp UAV Nga. Cuối năm 2023, Tổng tham mưu trưởng quân đội Nga Gerasimov chỉ ra rằng năng lực sản xuất UAV quân sự của Nga năm 2021 là khoảng 20.000 chiếc. Tại cuộc họp của Ủy ban Công nghiệp Quân sự Nga vào tháng 4 năm 2025, Tổng thống Putin tuyên bố rằng quân đội Nga đã nhận hơn 1,5 triệu chiếc UAV trong năm 2024. Dữ liệu cho thấy, chỉ riêng đối với UAV “góc nhìn thứ nhất” (FPV), sản lượng của Nga năm 2025 đã gần 2 triệu chiếc, và năng lực sản xuất này sẽ được nâng lên 7,3 triệu chiếc vào cuối năm 2026. Đồng thời, lĩnh vực UAV dân sự Nga cũng cho thấy xu hướng năng suất tăng tương tự. Năm 2023, quy mô thị trường UAV dân sự Nga khoảng 32.000 chiếc, trong đó khoảng 20.000 chiếc từ nhập khẩu, tỷ lệ nhập khẩu máy bay hoàn chỉnh khoảng 63%. Nhưng đến năm 2024, sản lượng tự sản xuất UAV dân sự của Nga đã tăng 250% so với cùng kỳ. Trong bối cảnh tổng năng suất của ngành công nghiệp UAV Nga tăng trưởng nhanh, sản lượng UAV có hàm lượng công nghệ cao hơn, có thể ứng dụng trực tiếp trên tiền tuyến Nga – Ukraine cũng tăng lên. Lấy UAV tầm xa làm ví dụ, năm 2024, sản lượng UAV tầm xa hàng năm của Nga khoảng 15.000 chiếc, đến năm 2025, sản lượng hàng năm của loại UAV này đã vượt 30.000 chiếc. Lấy dòng UAV “Orlan” mà Nga chủ yếu sử dụng trên chiến trường làm ví dụ, sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, năng lực sản xuất của dòng “Orlan” đã tăng đáng kể. Tháng 7 năm 2023, Bộ trưởng Quốc phòng Nga lúc đó là Shoigu cho biết với các phóng viên rằng số lượng UAV dòng “Orlan” giao sau khi xung đột bùng nổ gấp 53 lần so với trước khi xung đột.
Hình thành mạng lưới ngành công nghiệp UAV dưới sự dẫn dắt của tổ hợp công nghiệp quân sự
Ngành công nghiệp UAV có đặc điểm rõ ràng là thâm dụng công nghệ và nhân lực, rào cản gia nhập khá cao, điều này đặc biệt thể hiện rõ trong lĩnh vực UAV quân sự. Không cần phải giấu giếm, đặc tính vốn có của ngành này cũng củng cố vị thế thị trường của các doanh nghiệp lớn. Đồng thời, để nâng cao hiệu quả sản xuất, Nga tiếp tục thực hiện sáp nhập các doanh nghiệp nhà nước. Sự can thiệp của đặc tính ngành và hành chính đã cùng nhau tạo ra các tổ hợp công nghiệp quân sự lớn, từ đó hình thành cục diện liên kết ngành công nghiệp UAV với tổ hợp công nghiệp quân sự đóng vai trò chủ đạo và doanh nghiệp tư nhân đóng vai trò hỗ trợ. Hiện nay, ngành công nghiệp UAV quân sự Nga đã xuất hiện mạng lưới công nghiệp do Tập đoàn Công nghệ Nhà nước Nga (Rostec) dẫn dắt, mạng lưới này tích hợp năng lực nghiên cứu phát triển, mua sắm linh kiện và sản xuất linh kiện – máy bay hoàn chỉnh trên toàn quốc. Là nhà cung cấp chính vũ khí và trang bị quân sự khác cho quân đội Nga, Rostec đã đảm nhận nhiệm vụ nghiên cứu phát triển, nhập khẩu mua sắm và sản xuất UAV quân sự Nga kể từ khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ thông qua việc sáp nhập hơn 800 doanh nghiệp và viện nghiên cứu.
Về nghiên cứu phát triển, Tập đoàn VEGA (AO “Konцepн радиостроения “Вега”) và Tổng công ty Điện tử Quốc gia Nga do Rostec kiểm soát, đã thiết kế một lượng lớn hệ thống điều khiển trung tâm cũng như linh kiện điện tử, linh kiện quang học cho ngành công nghiệp UAV Nga. Lấy dòng UAV “Orlan” và “Orion” được sử dụng nhiều trong xung đột Nga – Ukraine làm ví dụ, chúng sử dụng nhiều thành quả nghiên cứu của các công ty con do Rostec kiểm soát, chẳng hạn như hệ thống tấn công, mô-đun dẫn đường, mô-đun liên lạc và vỏ máy của UAV. Để nâng cao tỷ lệ nội địa hóa UAV, Rostec kiên trì đầu tư vốn vào nghiên cứu phát triển và nhiều lần đạt được những đột phá công nghệ mới. Trong mạng lưới ngành công nghiệp UAV do Rostec dẫn dắt, cũng bao gồm các doanh nghiệp thượng nguồn và hạ nguồn khác được tích hợp (vừa có doanh nghiệp nhà nước, vừa có doanh nghiệp tư nhân), họ cung cấp hỗ trợ kỹ thuật bổ sung cho nghiên cứu phát triển UAV dựa trên chuyên môn kỹ thuật riêng. Ví dụ, Tập đoàn Vũ trụ Quốc gia Nga (Roscosmos) tăng cường chức năng định vị và liên lạc của hệ thống UAV thông qua hỗ trợ kỹ thuật viễn thám và dẫn đường vệ tinh. Các doanh nghiệp tư nhân khác, như Tập đoàn Geoscan (Группа компаний “Геоскан”) và Tập đoàn Kronstadt (Группа компаний “Кронштадт”) cũng tham gia vào mạng lưới nghiên cứu phát triển này, cố gắng tạo ra sự đổi mới trong lĩnh vực linh kiện UAV.
Về nhập khẩu mua sắm, do Nga có tỷ lệ tự cung cấp còn thấp đối với nhiều linh kiện và công nghệ cần thiết để sản xuất UAV, các công ty con do Rostec kiểm soát còn đảm nhận nhiệm vụ nhập khẩu linh kiện UAV để vượt qua các lệnh trừng phạt của Mỹ – phương Tây. Vào tháng 1 năm 2025, Bộ Tài chính Mỹ tiết lộ rằng công ty con cấp hai của Rostec, Tập đoàn Hàng không ZALA (Группа компаний ZALA), đóng vai trò quan trọng trong việc mua sắm các linh kiện UAV khan hiếm của Nga. Dựa vào mạng lưới nhà cung cấp của các nước thân thiện với Nga, công ty này mua sắm các linh kiện do nước ngoài sản xuất như động cơ điện, động cơ đốt trong, pin và linh kiện quang học từ toàn cầu, những linh kiện mà Nga tạm thời chưa thể tự sản xuất. Ngoài ra, một số doanh nghiệp tư nhân như Công ty TNHH Công nghiệp Viễn thông và Vi điện tử Nga (Компания ООО “Телеком Микроэлектроника Индастри”) cũng được tích hợp vào mạng lưới nhập khẩu linh kiện UAV do Rostec dẫn dắt. Ví dụ, một doanh nghiệp tư nhân tên là “Rustakt” (ООО “Рустакт”) đã nhập khẩu linh kiện UAV trị giá gần 40 tỷ rúp trong hai năm qua, lập nên kỷ lục nhập khẩu liên quan của các doanh nghiệp tư nhân Nga. Không có gì đáng ngạc nhiên, các linh kiện nhập khẩu nêu trên ngay sau đó đã được sử dụng để sản xuất UAV quân sự.
Về sản xuất linh kiện và máy bay hoàn chỉnh, hiệu ứng liên kết của các tổ hợp công nghiệp quân sự Nga có lẽ còn thể hiện rõ hơn. Mạng lưới sản xuất của Rostec đóng vai trò chính, sản lượng UAV của họ chiếm tới 50% tổng sản lượng UAV toàn Nga. Sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, các doanh nghiệp công nghiệp quân sự thuộc Rostec như sản xuất súng, tên lửa… cũng đều bổ sung thêm dây chuyền sản xuất UAV. Đồng thời, Rostec còn tích hợp năng lực sản xuất của các tổ hợp công nghiệp quân sự khác. Ví dụ, Tập đoàn “Almaz-Antey” (AO “Almaz-Antey”) đã nhanh chóng thâm nhập vào ngành công nghiệp UAV sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, nhà máy động cơ Kupol (AO “Ижевский электромеханический завод “Купол”) trực thuộc tập đoàn này hiện là nhà sản xuất động cơ chính cho UAV sản xuất trong nước của Nga, đồng thời nhà máy này cũng cung cấp các loại linh kiện UAV khác cho các nhà sản xuất khác bao gồm cả Rostec. Đáng chú ý, dòng UAV tấn công tầm xa “Garpiya” do nhà máy này sản xuất còn được sử dụng rộng rãi trên chiến trường Nga – Ukraine như một sự thay thế cho dòng UAV “Shahed” của Nga. Ngoài các doanh nghiệp nhà nước, năng lực sản xuất của các doanh nghiệp tư nhân Nga cũng được tích hợp vào mạng lưới sản xuất UAV. Theo yêu cầu đơn hàng của Bộ Quốc phòng Liên bang Nga, UAV sản xuất tại các nhà máy tư nhân thậm chí đã trở thành trang bị cốt lõi của quân đội Nga. Lấy dòng UAV “Shahed” mà quân đội Nga chủ yếu sử dụng trên chiến trường làm ví dụ, một phần UAV loại này được sản xuất bởi doanh nghiệp tư nhân Albatros (Компания ООО “Альбатрос”), nhà máy Yelabuga (Завод Аронов в Елабуге) do họ vận hành hiện là nhà máy UAV lớn nhất Nga. Kể từ khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, nhà máy này tiếp tục mở rộng năng lực sản xuất. Đầu năm 2023, nhà máy này trung bình mỗi ngày chỉ sản xuất được khoảng 7 chiếc UAV dòng “Shahed”, đến giữa năm 2024, năng suất đã tăng gấp đôi, sản lượng hàng năm vượt 5.200 chiếc. Vào tháng 5 năm 2025, các cơ quan tình báo Ukraine đánh giá năng lực sản xuất trung bình hàng tháng của nhà máy này đối với UAV dòng “Shahed” đã đạt 2.700 chiếc. Dựa trên cơ sở này, cùng với thực tế Nga vẫn đang mở rộng năng lực sản xuất của nhà máy, bài viết cho rằng sản lượng UAV dòng “Shahed” mà nhà máy này sản xuất trong năm 2025 sẽ không dưới 16.200 chiếc.
Một số thách thức đối với sự phát triển của ngành công nghiệp UAV quân sự Nga
Kể từ khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, ngành công nghiệp UAV quân sự Nga đã dựa vào sự quản lý của nhà nước để mở rộng nhanh chóng, nhưng con đường tăng trưởng của nó cũng bộc lộ những khiếm khuyết nội tại cản trở sự phát triển hơn nữa của ngành công nghiệp UAV quân sự Nga. Là một bộ phận của công nghiệp quốc phòng Nga, ngành công nghiệp UAV quân sự khó tránh khỏi bị ảnh hưởng bởi những tệ nạn cố hữu của hệ thống công nghiệp quân sự. Đồng thời, dưới tác động của các lệnh trừng phạt quốc tế, chuỗi vốn, chuỗi cung ứng và chuỗi nhân tài của ngành công nghiệp UAV quân sự Nga cũng đang phải đối mặt với những cú sốc lớn.
Khiếm khuyết mang tính cơ cấu của hệ thống công nghiệp quân sự
Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, những khiếm khuyết cơ cấu của hệ thống công nghiệp quân sự Nga vẫn tiếp tục cho đến ngày nay, hiện đã trở thành yếu tố chính cản trở sự phát triển của ngành công nghiệp UAV quân sự.
Thứ nhất, hệ thống công nghiệp quân sự khép kín và cứng nhắc, dẫn đến “đình trệ đổi mới”. Do hạn chế của thể chế hành chính, các doanh nghiệp tư nhân Nga khó hòa nhập vào mạng lưới công nghiệp quân sự trong thời gian dài, hiệu ứng kết hợp bổ sung giữa doanh nghiệp công nghiệp quân sự và doanh nghiệp tư nhân trong đổi mới và ứng dụng công nghệ yếu, chưa hình thành được hệ thống tích hợp công nghệ liên ngành và liên bộ, từ đó cản trở bước tiến đổi mới công nghệ của toàn ngành. Đồng thời, Nga đầu tư cho nghiên cứu phát triển UAV quân sự không đủ trong thời gian dài, các hoạt động nghiên cứu liên quan chủ yếu do mệnh lệnh hành chính thúc đẩy, ý muốn tự chủ nghiên cứu phát triển của các doanh nghiệp công nghiệp quân sự thấp.
Thứ hai, hệ thống công nghiệp quân sự có nợ lớn, dẫn đến “thâm hụt sản xuất”. Ngành công nghiệp quân sự Nga luôn thực hiện “chế độ đặt hàng quốc phòng” (GOZ), chế độ này yêu cầu các doanh nghiệp công nghiệp quân sự phải ứng trước vốn hoặc tìm kiếm khoản vay để hoàn thành đơn đặt hàng sản xuất trang bị quân sự. Việc thực hiện chế độ này trong thời gian dài khiến các doanh nghiệp công nghiệp quân sự Nga tích lũy một khoản nợ lớn, một số doanh nghiệp thậm chí chỉ có thể dựa vào các khoản vay nhà nước để duy trì hoạt động cơ bản. “Sự kiện Krym” năm 2014 và xung đột Nga – Ukraine năm 2022 đã hai lần làm gián đoạn nỗ lực giải quyết các khoản nợ liên quan của Nga. Do đó, vòng luẩn quẩn “nợ – vay – nợ thêm” dưới hình thức lãi suất khổng lồ đã làm tăng áp lực tài chính cho các doanh nghiệp công nghiệp quân sự Nga, đồng thời cùng với nhu cầu cấp bách của quân đội Nga ở tiền tuyến đối với các trang bị quân sự bao gồm UAV quân sự đã đẩy chi phí phát triển ngành công nghiệp quân sự Nga lên cao. Các doanh nghiệp UAV quân sự Nga đang phải đối mặt với áp lực nợ tương tự, khiến họ không chỉ không thể dành vốn cho đổi mới mà còn phải hạ thấp tiêu chuẩn sản phẩm để cải thiện tình hình tài chính.
Thứ ba, hệ thống công nghiệp quân sự phụ thuộc nhiều vào công nghệ bên ngoài, dẫn đến “bài toán thay thế trong nước”. Mặc dù Nga là một cường quốc công nghiệp quân sự, nhưng chưa thể tự chủ công nghệ trong các lĩnh vực như linh kiện bán dẫn, máy công cụ và công cụ gia công. Sự phụ thuộc bên ngoài này thể hiện đặc biệt rõ trong ngành công nghiệp UAV quân sự, cụ thể là sự phụ thuộc cao vào các linh kiện điện tử hàng không hiệu suất cao, thiết bị liên lạc và bộ phận dẫn đường do nước ngoài sản xuất. Trong thời gian dài, tính ổn định và ưu thế về chi phí của chuỗi cung ứng do Mỹ – phương Tây dẫn dắt không chỉ làm suy yếu động lực tự chủ công nghệ toàn chuỗi của Nga mà còn củng cố một cách bền vững cục diện phụ thuộc cao vào bên ngoài của ngành công nghiệp quân sự Nga. Do đó, trong giai đoạn đầu xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, do hạn chế bởi các yếu tố như nền tảng công nghệ tự chủ yếu, chi phí sản xuất cao, chu kỳ đổi mới dài, ngành công nghiệp UAV quân sự Nga không thể ngay lập tức đạt được “tự cung tự cấp khép kín”, dẫn đến phải đối mặt với “bài toán thay thế trong nước” nghiêm trọng.
Các lệnh trừng phạt quốc tế tác động toàn diện đến ngành công nghiệp UAV quân sự Nga
Các lệnh trừng phạt quốc tế vừa hạn chế dòng vốn bên ngoài đổ vào, vừa cắt đứt kênh hợp tác giữa Nga và phương Tây về công nghệ và linh kiện cần thiết, làm gián đoạn giao lưu nhân sự bình thường, trở thành yếu tố bên ngoài kìm hãm sự phát triển của ngành công nghiệp UAV quân sự Nga.
Thứ nhất, các lệnh trừng phạt quốc tế tác động đến chuỗi vốn của ngành công nghiệp UAV quân sự Nga. Các dự án sản xuất UAV đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ, trong khi các lệnh trừng phạt đã thu hẹp hoặc cắt đứt kênh tài chính của các doanh nghiệp liên quan tại Nga, khiến họ không thể nhận được vốn từ các ngân hàng Mỹ – phương Tây. Đồng thời, những hạn chế của hệ thống thanh toán quốc tế cũng làm giảm hiệu quả giao dịch xuyên biên giới của các doanh nghiệp Nga. Sau khi các lệnh trừng phạt của Mỹ – phương Tây được nâng cấp, các doanh nghiệp Nga bị cấm sử dụng Hệ thống Thanh toán Quốc tế SWIFT, khiến môi trường tài chính của các doanh nghiệp Nga suy giảm đáng kể. Do nhiều doanh nghiệp UAV Nga khó tiếp cận được hỗ trợ tài chính quốc tế, việc mở rộng tái sản xuất của các doanh nghiệp bị hạn chế nghiêm trọng. Có thể nói, khó khăn trong việc “truyền máu” do các lệnh trừng phạt tài chính mang lại đang làm suy yếu sức sống của ngành công nghiệp UAV Nga.
Thứ hai, các lệnh trừng phạt quốc tế tác động đến chuỗi cung ứng của ngành công nghiệp UAV quân sự Nga. Do ảnh hưởng của lệnh cấm vận, các linh kiện nhập khẩu cần thiết để sản xuất UAV của Nga về cơ bản bị cắt nguồn cung. Tình trạng thiếu linh kiện liên quan khiến các nhà sản xuất UAV Nga kéo dài chu kỳ sản xuất hoặc trì hoãn giao hàng, đôi khi thậm chí phải hy sinh chất lượng để đảm bảo số lượng.
Cuối cùng, các lệnh trừng phạt quốc tế tác động đến chuỗi nhân tài của ngành công nghiệp UAV quân sự Nga. Do sự “phong tỏa công nghệ” của Mỹ – phương Tây đối với Nga, các nhà khoa học Nga bị loại khỏi hệ thống hợp tác công nghiệp công nghệ cao quốc tế, khiến con đường tiếp cận kiến thức và thành quả tiên tiến của họ bị cản trở nghiêm trọng. Do ảnh hưởng này, một số nhân viên kỹ thuật Nga lựa chọn di cư ra nước ngoài. Ngoài ra, cần nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh Nga ban hành một phần lệnh tổng động viên quốc phòng, gọi công nhân kỹ thuật nhập ngũ, tình trạng chảy máu chất xám do “phong tỏa công nghệ” của Mỹ – phương Tây gây ra còn khiến vấn đề thiếu hụt nhân tài trong ngành công nghiệp UAV quân sự Nga trở nên trầm trọng hơn.
Các biện pháp chính của Nga trong việc phát triển ngành công nghiệp UAV quân sự
Để vượt qua các yếu tố hạn chế nêu trên, xoay chuyển tình thế bất lợi khi so sánh sức mạnh UAV quân sự với Ukraine, Nga đã chọn nhập khẩu máy bay hoàn chỉnh trong giai đoạn đầu xung đột Nga – Ukraine bùng nổ. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt quốc tế khiến việc mua máy bay hoàn chỉnh ngày càng khó khăn, cộng thêm chi phí nhập khẩu máy bay hoàn chỉnh quá cao, kéo theo một loạt tác động chính trị tiêu cực, Nga sau đó đã chuyển sang con đường “thay thế nhập khẩu”. Vì vậy, với sự phối hợp của tổ hợp công nghiệp quân sự, chính phủ Liên bang Nga đã áp dụng nhiều biện pháp, đặc biệt là tập trung vào việc điều phối nguồn lực quốc gia và tăng cường hợp tác với các nước thân thiện để xây dựng ngành công nghiệp UAV quân sự tự chủ và kiểm soát, với mục tiêu cốt lõi là tăng sản lượng UAV quân sự và dần dần giảm sự phụ thuộc vào công nghệ bên ngoài.
Điều phối nguồn lực quốc gia
Nhận thấy tính chất chiến lược của ngành công nghiệp UAV quân sự, Nga đã ban hành một loạt chính sách thúc đẩy công nghiệp mạnh mẽ, nhằm tăng cường thiết kế cấp cao, điều phối và dẫn dắt nguồn lực quốc gia chảy vào ngành này; huy động vốn khu vực công và lực lượng tư nhân, hỗ trợ các nhà sản xuất trong nước.
Tăng cường hoàn thiện tổ chức, hoạch định chiến lược ở cấp cao
Nga đã xác định mục tiêu phát triển và lĩnh vực trọng tâm của ngành công nghiệp UAV quân sự, chi tiết hóa lộ trình cụ thể để thực hiện “thay thế nhập khẩu”. Trong đó, sự quan tâm từ tầng lớp hoạch định chính sách của chính phủ đã tạo ra bộ máy tổ chức và chiến lược phát triển mới, cả hai tạo thành cốt lõi cho “sự chỉ đạo và điều phối vĩ mô của Nhà nước” đối với ngành công nghiệp UAV quân sự Nga.
Là trung tâm ra quyết định nội chính và ngoại giao của Nga, thái độ của Tổng thống Putin và các sắc lệnh do ông ký đã định hướng cho sự phát triển UAV quân sự của Nga, đồng thời thể hiện quyết tâm của tầng lớp hoạch định chính sách. Kể từ khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, Putin rất coi trọng sản xuất UAV quân sự, thái độ này được nhấn mạnh nhiều lần trong các dịp như Hội nghị phát triển hệ thống UAV và cuộc họp Ủy ban Công nghiệp Quân sự. Năm 2023, Putin đã nhiều lần chỉ thị cho các tổ hợp công nghiệp quân sự liên quan yêu cầu tăng sản lượng UAV quân sự để đáp ứng nhu cầu tiền tuyến. Cùng năm, Tổng thống Putin tại hội nghị mở rộng của Bộ Quốc phòng Nga một lần nữa nhấn mạnh tầm quan trọng của việc mở rộng quy mô sản xuất UAV. Đồng thời, Putin cũng nhiều lần nhấn mạnh ý nghĩa quan trọng của việc hiện thực hóa tự chủ công nghệ trong ngành công nghiệp UAV quân sự. Tháng 2 năm 2024, khi trình bày thông điệp liên bang về công nghệ quốc gia tại Quốc hội Liên bang Nga, Putin yêu cầu phải hiện thực hóa tự chủ công nghệ trong lĩnh vực UAV để bảo vệ an ninh quốc gia và ổn định nền kinh tế quốc dân.
Để thực hiện yêu cầu của Tổng thống Putin về năng lực sản xuất UAV quân sự và tự chủ công nghệ, một “Ủy ban điều phối” mới đã được thành lập bên trong chính phủ liên bang Nga, nhằm tăng cường phối hợp với Ủy ban Công nghiệp Quân sự Nga, hoàn thành kế hoạch sản xuất các loại trang bị, đáp ứng nhu cầu cấp bách của tiền tuyến đối với một loạt trang bị bao gồm UAV. Cùng với việc thành lập cơ quan mới, chính phủ liên bang Nga cũng xây dựng kèm theo các quy hoạch mới. Tháng 6 năm 2023, chính phủ liên bang Nga đã xây dựng và công bố “Chiến lược phát triển hàng không không người lái của Liên bang Nga đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2035”. Quy hoạch này được giao cho Bộ Công nghiệp và Thương mại liên bang phối hợp với Bộ Giao thông vận tải liên bang, Bộ Khoa học và Giáo dục Đại học liên bang để thực hiện, nhằm từng bước thúc đẩy tăng trưởng vững chắc ngành công nghiệp UAV quân sự và dân sự, từ đó xây dựng hệ thống ngành công nghiệp UAV có sức cạnh tranh toàn cầu. Dựa trên cơ sở này, Nga bắt đầu thực hiện “Dự án quốc gia về hệ thống UAV” với mục tiêu đảm bảo tự chủ công nghệ từ đầu năm 2024, đồng thời hoạch định và làm rõ hơn các dự án quốc gia và hành động của Nga trong tương lai trong mạng lưới tích hợp nghiên cứu, thử nghiệm, sản xuất và bán UAV.
Huy động vốn khu vực công và lực lượng tư nhân
Nhu cầu cấp bách về UAV quân sự do xung đột Nga – Ukraine gây ra đã thúc đẩy Nga huy động mọi lực lượng, áp dụng nhiều biện pháp để phát triển ngành này. Một mặt, chú trọng tăng cường tối ưu hóa vốn cho ngành công nghiệp UAV, đặc biệt là định hướng vốn khu vực công chảy vào ngành công nghiệp UAV quân sự; mặt khác, để tăng cường năng lực của chính phủ, chú trọng huy động lực lượng tư nhân tham gia vào chuỗi công nghiệp UAV quân sự, nhằm giảm bớt gánh nặng cho chính phủ trong các chuỗi nghiên cứu phát triển và sản xuất liên quan.
Về tối ưu hóa vốn, định hướng của Nga đã xác định nguồn vốn để phát triển ngành công nghiệp UAV quân sự trong 5 năm tới, bao gồm vốn ngân sách liên bang, vốn của các tổ chức ngành, vốn của các tổ chức phát triển và quỹ liên quan cũng như vốn của khu vực tư nhân. Thông qua các kênh trên, ít nhất có thể huy động được 696 tỷ rúp để hỗ trợ “Dự án quốc gia về hệ thống UAV”, trong khi dự luật ngân sách liên bang trong ba năm tới đã quyết định đầu tư 87,9 tỷ rúp cho kế hoạch này. Nhìn chung, nhờ chi tiêu quốc phòng tăng liên tục, vốn chảy vào ngành công nghiệp UAV quân sự Nga cũng tăng lên. Giai đoạn 2022-2025, Bộ Tài chính Liên bang Nga đã phân bổ ít nhất 243 tỷ rúp để sản xuất UAV quân sự; trong ba năm tới, sẽ phân bổ bổ sung thêm 112 tỷ rúp. Trong bối cảnh ngân sách dự án UAV dân sự bị cắt giảm 90%, phần lớn số vốn này sẽ chảy vào ngành công nghiệp UAV quân sự. Năm 2022, Nga chi số tiền từ 136,3 tỷ đến 181 tỷ rúp để nhập khẩu UAV quân sự từ Iran. Để phát triển hệ thống sản xuất UAV quân sự tự chủ và có kiểm soát, Nga đã nhập khẩu dây chuyền sản xuất hoàn chỉnh của dòng UAV “Shahed” từ Iran vào đầu năm 2023. Theo ước tính của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế Mỹ, ngay cả khi sản xuất nội địa hóa, chi phí sản xuất cho mỗi UAV “Shahed-136” cũng không dưới 3,1 triệu rúp, điều này có nghĩa là tổng số tiền Nga chi để sản xuất loại UAV này trong năm 2025 ít nhất là 136 tỷ rúp. Ngoài ra, trong ba năm tới, Nga cần huy động thêm ít nhất 21 tỷ rúp để thành lập các trung tâm nghiên cứu phát triển công nghệ UAV trên khắp cả nước.
Về huy động lực lượng tư nhân, Nga không chỉ đưa các doanh nghiệp tư nhân liên quan vào mạng lưới ngành công nghiệp UAV quân sự do tổ hợp công nghiệp quân sự dẫn dắt, mà còn yêu cầu các cơ sở giáo dục tư nhân đảm nhận nhiệm vụ đào tạo nhân viên vận hành và lắp ráp UAV. Cụ thể, quân đội Nga thông qua việc ký kết hợp đồng mua sắm quốc phòng với các doanh nghiệp tư nhân liên quan, từng bước huy động và tích hợp lực lượng sản xuất UAV tư nhân. Sau khi sàng lọc, một số doanh nghiệp tư nhân đã trở thành đối tác của Bộ Quốc phòng Liên bang Nga, họ có thể sản xuất UAV với nhiều mục đích khác nhau theo yêu cầu đặc biệt của quân đội. Sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, các doanh nghiệp tư nhân Nga như Tập đoàn Kronstadt và Công ty Albatros nhanh chóng trở thành một mắt xích trong mạng lưới sản xuất UAV do tổ hợp công nghiệp quân sự dẫn dắt. Các doanh nghiệp tư nhân này hoặc sản xuất linh kiện UAV, hoặc trực tiếp sản xuất UAV hoàn chỉnh, từ đó lấp đầy hiệu quả khoảng trống năng lực sản xuất của tổ hợp công nghiệp quân sự. Một số sản phẩm UAV do họ sản xuất thậm chí đã trở thành trang bị cốt lõi của quân đội Nga. Để tăng năng lực sản xuất, Nga còn cải tạo nhiều trung tâm mua sắm thành nhà máy sản xuất cho các nhà sản xuất UAV tư nhân sử dụng. Ngoài các doanh nghiệp tư nhân, nhiều tổ chức dân sự khác cũng được đưa vào mạng lưới ngành công nghiệp UAV quân sự Nga. Vào tháng 2 năm 2025, Bộ Quốc phòng Liên bang Nga cùng với tổ chức phi đảng phái “Mặt trận Nhân dân Toàn Nga” (Народный фронт) đã đề xuất “Sáng kiến Quân sự – Kỹ thuật” (Воентех) để hỗ trợ sản xuất UAV quân sự, tổ chức này còn hiến tặng một số UAV quân sự cho tiền tuyến.
Về đào tạo nhân sự, Nga còn huy động các cơ sở giáo dục dân sự đảm nhận một phần nhiệm vụ đào tạo nhân viên vận hành và lắp ráp UAV. Đồng thời, trong khuôn khổ chiến lược phát triển công nghiệp UAV quân sự, một dự án liên bang có tên “Nhân sự cho Hệ thống UAV” cũng được thiết lập, từ đó đưa việc đào tạo kiến thức về hệ thống UAV vào chương trình giáo dục phổ thông và giáo dục nghề nghiệp. Dựa vào sự hỗ trợ của các lực lượng đào tạo dân sự, Nga hy vọng có thể giảm bớt tình trạng thiếu hụt nhân tài trong lĩnh vực UAV trong thời gian ngắn nhất có thể. Dưới sự hướng dẫn mạnh mẽ của chính phủ Nga, nhiều trường đại học kỹ thuật và cao đẳng nghề đã bổ sung thêm chuyên ngành UAV, các trung tâm huấn luyện quân sự của một số cơ sở giáo dục cũng bắt đầu đảm nhận các nhiệm vụ đào tạo liên quan, đào tạo nhân tài về UAV đang thiếu hụt cho quân đội Nga.
Hỗ trợ các nhà sản xuất trong nước
Năng lực sản xuất của các nhà sản xuất trong nước ảnh hưởng trực tiếp đến triển vọng thúc đẩy nội địa hóa UAV quân sự của Nga. Hiện nay, các biện pháp Nga áp dụng để hỗ trợ nhà sản xuất trong nước, nhìn chung có thể thấy được toàn diện từ hai khía cạnh kinh tế và hành chính. Trong đó, các biện pháp kinh tế chủ yếu bao gồm miễn thuế, trợ cấp và thực hiện chính sách mua sắm chính phủ, trong khi các biện pháp hành chính chủ yếu là điều chỉnh khuôn khổ quản lý.
Từ khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ, để huy động nguồn lực, Nga đã tăng tổng thể mức thuế đối với doanh nghiệp, nhưng lại dành cho các doanh nghiệp UAV một số mức miễn thuế nhất định. Thứ nhất, giảm gánh nặng sản xuất cho doanh nghiệp UAV thông qua chính sách miễn thuế. Ví dụ, quy định miễn thuế VAT đối với thành phẩm và linh kiện do doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu UAV có trọng lượng trên 0,15 kg. Thứ hai, tăng hệ số khấu trừ thuế cho doanh nghiệp mua UAV sản xuất trong nước. Điều này vừa kích thích nhu cầu của thị trường Nga đối với UAV nội địa, vừa gián tiếp hỗ trợ các nhà sản xuất UAV trong nước. Song song với chính sách miễn thuế là chính sách trợ cấp của chính phủ liên bang cho doanh nghiệp. Theo sắp xếp của kế hoạch phát triển ngành công nghiệp UAV quân sự, Bộ Công nghiệp và Thương mại Liên bang Nga đã từng bước xây dựng một danh sách các nhà sản xuất UAV đủ điều kiện nhận trợ cấp thông qua sàng lọc, và căn cứ vào vốn đầu tư thực tế của các doanh nghiệp này cũng như tình hình bán UAV và linh kiện với giá chiết khấu cho Bộ Quốc phòng Liên bang hoặc tổ hợp công nghiệp quân sự, để cung cấp các khoản trợ cấp với số tiền khác nhau, và các khoản trợ cấp này chủ yếu được phát hành dưới hình thức phân bổ ngân sách và cho vay ưu đãi. Ngoài ra, chính sách mua sắm chính phủ cũng một phần giảm bớt áp lực tồn tại của các doanh nghiệp UAV, giúp họ có thể tập trung vào sản xuất và nghiên cứu phát triển. Tổng thống Putin cũng đã ra lệnh yêu cầu chính quyền các cấp phải kiên trì gửi đơn đặt hàng mua sắm cho các nhà sản xuất UAV trong nước trong thời gian dài. Đồng thời, để giải quyết vấn đề đơn hàng phân tán và quy mô sản xuất nhỏ của các nhà sản xuất UAV trong nước, Nga còn thành lập một “đơn vị mua sắm cơ bản” đặc biệt, đơn vị này thống nhất tổng hợp nhu cầu mua sắm UAV của chính phủ và dân sự, và thúc đẩy sản xuất hàng loạt của các nhà sản xuất trong nước thông qua hình thức mua sắm tập trung.
Điều chỉnh khuôn khổ quản lý là một biện pháp quan trọng khác mà Nga áp dụng để hỗ trợ các nhà sản xuất trong nước. Thứ nhất, đơn giản hóa thủ tục phê duyệt. Trong những năm gần đây, Nga đã tối ưu hóa khuôn khổ quản lý trong các lĩnh vực như cấp phép bay UAV, chứng nhận sản xuất và thẩm định giấy phép lái. Ví dụ, bằng cách rút gọn quy trình phê duyệt và áp dụng phương thức đăng ký trực tuyến, các nhà sản xuất UAV trong nước Nga có thể nhanh chóng hoàn tất đăng ký hoặc nhận được các giấy phép liên quan, từ đó giảm đáng kể chi phí thời gian. Thứ hai, xây dựng thị trường nội địa mang tính độc quyền. Tháng 7 năm 2023, Bộ Công nghiệp và Thương mại Liên bang Nga ra thông báo tuyên bố cấm các dự án mua sắm chính phủ sử dụng UAV nước ngoài, điều này ở một mức độ nhất định có lợi cho việc thúc đẩy sự phát triển của các nhà sản xuất UAV trong nước. Thứ ba, mở rộng phạm vi sử dụng tự chủ đối với UAV. Năm 2025, Thủ tướng Mishustin chủ trì sửa đổi Quy định về không phận liên bang, bổ sung thêm một cấp không phận mới có tên là “N” cho các chuyến bay UAV. Điều này có nghĩa miễn là UAV đáp ứng các yêu cầu liên quan, chúng có thể được sử dụng tự do trên lãnh thổ Nga. Có thể thấy, chính phủ liên bang Nga đã gián tiếp hỗ trợ sự phát triển của các nhà sản xuất UAV trong nước thông qua việc kích thích nhu cầu về UAV…
Còn tiếp
Biên dịch: Hoàng Hải
Các tác giả:
Giáo sư Trần Tiểu Thấm là nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Khu vực và Quốc gia, trường Quan hệ Quốc tế, Đại học Nhân dân Trung Quốc;
Trần Tử Nguyên là Nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Trường Quan hệ Quốc tế, Đại học Nhân dân Trung Quốc.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của các tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
