Từ khi tổng thống James Monroe công bố chính sách vào năm 1823 khẳng định Tây Bán Cầu thuộc phạm vi ảnh hưởng của Mỹ, Cuba đã được xem là vị trí đặc biệt quan trọng do nằm gần Florida và kiểm soát tuyến hàng hải then chốt ở vùng Caribbean Sea. Sau cuộc chiến giữa Mỹ và Tây Ban Nha năm 1898, Mỹ nhanh chóng thiết lập ảnh hưởng trực tiếp tại Cuba được hợp thức hóa bằng một đạo luật năm 1901 cho phép Mỹ can thiệp vào công việc nội bộ của hòn đảo, qua đó biến Cuba thành một phần trong hệ thống an ninh khu vực của mình. Tuy nhiên, bước ngoặt này xuất hiện với cuộc cách mạng tại Cuba năm 1959, khi quốc gia này chuyển sang liên kết với Liên Xô trực tiếp thách thức vị thế của Mỹ. Căng thẳng đạt đỉnh điểm vào năm 1962 khi xảy ra khủng hoảng tên lửa biến Cuba thành tiền tuyến trong cuộc đối đầu hạt nhân giữa hai siêu cường trong suốt thời kỳ đối đầu Đông – Tây. Sau khi chiến tranh lạnh kết thúc, dù tầm quan trọng chiến lược của Cuba có phần suy giảm, quốc gia này vẫn giữ vai trò như một biểu tượng chống lại ảnh hưởng của Mỹ, đồng thời tiếp tục được Mỹ xem là một điểm địa chính trị đáng chú ý trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng với các cường quốc ngoài khu vực.
Cuba trong khuôn khổ Học thuyết Monroe (1823 – 1959)
Trong khuôn khổ Học thuyết Monroe, Cuba nổi lên như một không gian chiến lược đặc thù nơi hội tụ giữa logic an ninh khu vực và tham vọng mở rộng ảnh hưởng của Mỹ tại Tây Bán Cầu. Dù học thuyết Monroe ban đầu được xây dựng với mục tiêu ngăn chặn sự can thiệp của các cường quốc châu Âu vào châu Mỹ, trên thực tế, nó nhanh chóng trở thành cơ sở tư tưởng cho việc Mỹ từng bước thiết lập một trật tự khu vực mang tính bá quyền, trong đó Cuba giữ vị trí then chốt cả về địa chiến lược lẫn kinh tế – chính trị.
Về mặt địa lý, Cuba nằm tại giao điểm của Vịnh Mexico và tuyến hàng hải nối Đại Tây Dương với Trung Mỹ, qua đó có ý nghĩa đặc biệt đối với an ninh hàng hải và kiểm soát tuyến vận tải. Trong tư duy chiến lược của Mỹ thế kỷ XIX, Cuba được xem như một chìa khóa của vùng Caribe một tiền đồn có thể quyết định khả năng kiểm soát toàn bộ khu vực Tây Bán Cầu. Chính vì vậy ngay từ đầu, giới hoạch định chính sách Mỹ đã coi việc ngăn chặn Cuba rơi vào tay các cường quốc châu Âu (đặc biệt là Tây Ban Nha hoặc Anh) là ưu tiên chiến lược. Điều này phản ánh rõ logic của một hệ thống phạm vi ảnh hưởng trong đó Cuba không phải là một chủ thể độc lập hoàn toàn mà là một thành tố trong cấu trúc an ninh do Mỹ định hình.
Bước ngoặt quan trọng diễn ra sau Chiến tranh Tây Ban Nha – Mỹ. Trong khi Mỹ đánh bại Tây Ban Nha và chấm dứt quyền kiểm soát thuộc địa của Madrid đối với Cuba. Mặc dù Cuba chính thức giành được độc lập, nhưng trên thực tế, nền độc lập này bị giới hạn đáng kể bởi sự can thiệp của Mỹ thông qua các cơ chế pháp lý và quân sự. Điển hình là Tu chính án Platt cho phép Mỹ can thiệp vào công việc nội bộ của Cuba và thiết lập căn cứ quân sự tại Guantanamo. Cơ chế này biến Cuba thành một dạng bán thuộc địa chiến lược, nơi chủ quyền danh nghĩa tồn tại song song với sự phụ thuộc thực chất vào Mỹ.
Từ góc độ lý thuyết Quan hệ quốc tế, trường hợp Cuba trong giai đoạn này có thể được lý giải bằng lăng kính của chủ nghĩa hiện thực cổ điển. Mỹ, trong vai trò một cường quốc đang lên, tìm cách tối đa hóa an ninh và quyền lực của mình bằng cách kiểm soát các khu vực ngoại vi có ý nghĩa chiến lược. Cuba, với vị trí địa lý và tiềm năng kinh tế, trở thành một vùng đệm giúp Mỹ ngăn chặn các mối đe dọa từ bên ngoài và đồng thời mở rộng không gian ảnh hưởng của mình. Điều này cũng phù hợp với luận điểm khi một cường quốc tìm cách thiết lập trật tự khu vực ổn định dưới sự chi phối của mình.
Không chỉ dừng lại ở khía cạnh quân sự – an ninh, sự kiểm soát của Mỹ đối với Cuba còn thể hiện rõ trong lĩnh vực kinh tế. Trong nửa đầu thế kỷ XX, nền kinh tế Cuba phụ thuộc nặng nề vào xuất khẩu đường sang thị trường Mỹ, trong khi các doanh nghiệp Mỹ kiểm soát phần lớn các ngành công nghiệp chủ chốt của đảo quốc này. Sự phụ thuộc này tạo ra một cấu trúc bất đối xứng, trong đó Cuba bị gắn chặt vào quỹ đạo kinh tế của Mỹ qua đó củng cố thêm quyền lực cấu trúc của Washington. Như vậy, Cuba không chỉ là một không gian địa chiến lược mà còn là phục vụ lợi ích của trung tâm quyền lực.
Tuy nhiên, chính cấu trúc phụ thuộc và kiểm soát này cũng gieo mầm cho những bất ổn nội tại. Sự bất bình đẳng kinh tế cùng với sự can thiệp chính trị từ bên ngoài đã làm suy yếu tính chính danh của chính quyền thân Mỹ tại Cuba. Đến giữa thế kỷ 20, những mâu thuẫn này tích tụ và bùng phát thành phong trào cách mạng, dẫn tới Cách mạng Cuba sự kiện đánh dấu sự sụp đổ của trật tự Monroe tại hòn đảo này.
Tóm lại, trong giai đoạn 1823 – 1959, Cuba giữ vai trò là một không gian ảnh hưởng và kiểm soát ngoại vi trong chiến lược của Mỹ tại Tây Bán Cầu. Từ một thuộc địa của Tây Ban Nha. Cuba chuyển thành một vệ tinh chiến lược của Mỹ phản ánh rõ nét quá trình chuyển hóa của học thuyết Monroe từ một tuyên bố phòng thủ sang một công cụ thực thi quyền lực khu vực. Trường hợp của Cuba vì vậy không chỉ minh họa cho logic bá quyền của Mỹ mà còn cho thấy những giới hạn nội tại của một trật tự dựa trên sự bất đối xứng quyền lực tiền đề cho những biến động lớn trong giai đoạn tiếp theo của lịch sử khu vực.
Cuba trong thời kỳ chiến tranh Lạnh với điểm nóng đối đầu hệ tư tưởng và cân bằng quyền lực (1959 – 1991)
Sau Cách mạng Cuba, Cuba chuyển từ một vệ tinh chiến lược của Mỹ thành một tác nhân đối kháng hệ thống làm đảo lộn cấu trúc quyền lực tại Tây Bán Cầu. Dưới sự lãnh đạo của Fidel Castro, Cuba nhanh chóng theo đuổi con đường xã hội chủ nghĩa và thiết lập quan hệ đồng minh với Liên Xô. Sự chuyển đổi này không chỉ mang ý nghĩa nội bộ mà còn có tác động địa chính trị sâu rộng, khi lần đầu tiên trong lịch sử hiện đại một quốc gia thuộc Tây Bán Cầu thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng và liên kết với đối thủ chiến lược toàn cầu của Mỹ.
Đầu tiên, sự kiện này đánh dấu sự phá vỡ logic của Học thuyết Monroe vốn dựa trên giả định về một không gian bán cầu đóng đối với các cường quốc ngoài khu vực. Cuba trở thành một chiến lược buộc Mỹ phải điều chỉnh từ mô hình kiểm soát ngoại vi sang chiến lược kiềm chế ngay trong sân sau của mình. Điều này phản ánh rõ nét logic của chủ nghĩa hiện thực cấu trúc, trong đó sự phân bố quyền lực trong hệ thống quốc tế quyết định hành vi của các quốc gia: khi Liên Xô mở rộng hiện diện vào Caribe, Mỹ buộc phải phản ứng để tái lập cân bằng quyền lực.
Đỉnh điểm của sự đối đầu này là khủng hoảng tên lửa Cuba, khi Liên Xô triển khai tên lửa hạt nhân tại Cuba nhằm đối trọng với lợi thế chiến lược của Mỹ. Sự kiện này đã đưa thế giới đến bờ vực của chiến tranh hạt nhân và biến Cuba thành tâm điểm của cân bằng răn đe giữa hai siêu cường. Từ một không gian ngoại vi, Cuba được nâng tầm thành một nút thắt chiến lược trong cấu trúc an ninh toàn cầu. Kết quả của khủng hoảng không chỉ là việc rút tên lửa mà còn là sự hình thành một cơ chế quản lý khủng hoảng giữa hai siêu cường, qua đó củng cố trạng thái ổn định mong manh của Chiến tranh Lạnh.
Sau năm 1962, Mỹ triển khai một chiến lược đa tầng nhằm cô lập Cuba bao gồm cấm vận kinh tế, bao vây ngoại giao và các hoạt động bí mật nhằm làm suy yếu chính quyền Castro. Cuba, về phần mình, trở thành một tiền đồn cách mạng của phe xã hội chủ nghĩa tại Mỹ Latinh và châu Phi, hỗ trợ các phong trào giải phóng dân tộc và mở rộng ảnh hưởng của Liên Xô. Điều này khiến Cuba không chỉ là một điểm nóng khu vực mà còn là một tác nhân xuất khẩu ý thức hệ, góp phần làm gia tăng mức độ phân cực của hệ thống quốc tế.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng vai trò của Cuba không hoàn toàn mang tính bị động. Dù phụ thuộc vào viện trợ kinh tế và quân sự từ Liên Xô, Havana vẫn duy trì một mức độ tự chủ nhất định trong chính sách đối ngoại đặc biệt trong việc can dự vào các xung đột tại châu Phi. Điều này cho thấy Cuba không chỉ là quân cờ trong bàn cờ Chiến tranh Lạnh mà còn là một tác nhân tầm trung với khả năng định hình cục diện trong những không gian nhất định.
Đến cuối thập niên 1980, khi Mikhail Gorbachev tiến hành cải tổ và giảm cam kết quốc tế, vị thế chiến lược của Cuba bắt đầu suy giảm. Sự tan rã của Liên Xô năm 1991 đã chấm dứt nền tảng vật chất cho vai trò toàn cầu của Cuba, đồng thời khép lại giai đoạn mà hòn đảo này giữ vị trí trung tâm trong đối đầu Đông – Tây.
Nhìn chung, trong thời kỳ 1959 – 1991, Cuba đã chuyển hóa từ một không gian ngoại vi thành một điểm nóng chiến lược mang tính toàn cầu, nơi giao thoa giữa đối đầu hệ tư tưởng và cân bằng quyền lực. Trường hợp Cuba minh chứng rằng trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, các quốc gia nhỏ vẫn có thể trở thành biến số mang tính hệ thống, khi vị trí địa lý và lựa chọn chiến lược của họ gắn chặt với cấu trúc quyền lực toàn cầu.
Cuba trong bối cảnh hậu chiến tranh Lạnh đến nay trong việc tái cấu trúc chiến lược và cạnh tranh cường quốc (1991 – hiện nay)
Sau sự tan rã của Liên Xô năm 1991, Cuba bước vào một giai đoạn tái cấu trúc chiến lược sâu sắc trong bối cảnh hệ thống quốc tế chuyển từ lưỡng cực sang trạng thái đơn cực do Mỹ chi phối. Sự sụp đổ của đối tác bảo trợ chiến lược không chỉ kéo theo khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng trong nước mà còn làm suy giảm đáng kể vị thế địa chính trị của Cuba trong cấu trúc an ninh toàn cầu. Tuy nhiên, thay vì biến mất khỏi bàn cờ chiến lược, Cuba đã thích ứng bằng cách tái định vị vai trò của mình như một tác nhân linh hoạt trong môi trường hậu Chiến tranh Lạnh nơi các yếu tố kinh tế, ngoại giao và cạnh tranh cường quốc đan xen.
Trong thập niên 1990 và đầu những năm 2000, chính sách của Mỹ đối với Cuba vẫn mang tính cô lập và kiềm chế kéo dài thể hiện qua việc duy trì cấm vận kinh tế và hạn chế quan hệ ngoại giao. Từ góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực, điều này phản ánh nỗ lực của một cường quốc đơn cực nhằm duy trì trật tự khu vực có lợi cho mình đồng thời ngăn chặn khả năng tái xuất hiện của các đối thủ chiến lược tại Tây Bán Cầu. Tuy nhiên, hiệu quả của chiến lược này bị giới hạn khi Cuba từng bước đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, mở rộng hợp tác với các quốc gia Mỹ Latinh và các đối tác ngoài khu vực.
Một bước ngoặt quan trọng diễn ra dưới thời Tổng thống Barack Obama, khi Mỹ và Cuba tiến hành bình thường hóa quan hệ (2014-2016). Việc tái lập quan hệ ngoại giao, nới lỏng một số hạn chế thương mại và mở cửa giao lưu nhân dân cho thấy sự điều chỉnh trong tư duy chiến lược của Mỹ từ cô lập tuyệt đối sang can dự có điều kiện. Tuy nhiên, tiến trình này không mang tính tuyến tính khi các chính quyền sau đó có xu hướng đảo ngược một phần chính sách phản ánh sự giằng co giữa các trường phái chiến lược trong nội bộ Mỹ.
Trong khi đó, Cuba chủ động theo đuổi chiến lược đa phương hóa hạn chế tăng cường quan hệ với các cường quốc ngoài khu vực như Trung Quốc và Nga. Đối với Bắc Kinh, Cuba là một đối tác quan trọng trong sáng kiến mở rộng ảnh hưởng kinh tế – công nghệ tại Mỹ Latinh đồng thời mang ý nghĩa biểu tượng trong việc thách thức trật tự do Mỹ dẫn dắt. Với Nga, việc tái kết nối với Cuba mang tính chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh với phương Tây gia tăng, dù mức độ cam kết không còn như thời Chiến tranh Lạnh. Như vậy, Cuba một lần nữa trở thành một điểm tiếp xúc giữa các cường quốc, dù ở quy mô và cường độ thấp hơn trước đây.
Từ góc độ cấu trúc hệ thống, sự nổi lên của cạnh tranh cường quốc trong thế kỷ XXI đã làm gia tăng giá trị chiến lược của Cuba trong tính toán của Mỹ. Trong bối cảnh Washington thúc đẩy một dạng tái Học thuyết Monroe nhằm củng cố ảnh hưởng tại Tây Bán Cầu và hạn chế sự hiện diện của các đối thủ, Cuba trở lại như một biến số địa chính trị nhạy cảm. Tuy không còn là tâm điểm của đối đầu hạt nhân, Cuba vẫn có thể đóng vai trò như một điểm tựa chiến lược tiềm năng cho các hoạt động kinh tế, công nghệ hoặc thậm chí quân sự mang tính biểu tượng của các cường quốc ngoài khu vực.
Đồng thời, cần nhấn mạnh rằng Cuba trong giai đoạn này không chỉ là đối tượng của cạnh tranh quyền lực, mà còn là một chủ thể có tính toán chiến lược riêng. Chính sách đối ngoại của Havana thể hiện nỗ lực cân bằng giữa việc duy trì chế độ chính trị luôn đảm bảo an ninh quốc gia và tìm kiếm không gian phát triển kinh tế trong điều kiện bị bao vây. Điều này phù hợp với cách tiếp cận của các quốc gia quy mô nhỏ trong hệ thống quốc tế khi họ tận dụng cạnh tranh giữa các cường quốc để tối đa hóa không gian chiến lược.
Tóm lại, trong giai đoạn hậu Chiến tranh Lạnh đến nay, Cuba đã chuyển từ một tiền đồn ý thức hệ thành một tác nhân linh hoạt trong cấu trúc cạnh tranh đa cực đang hình thành. Vai trò của Cuba không còn mang tính trung tâm như trong Chiến tranh Lạnh nhưng vẫn giữ ý nghĩa chiến lược trong việc phản ánh và tác động đến sự tái cấu trúc trật tự khu vực tại Tây Bán Cầu. Trường hợp Cuba cho thấy rằng, ngay cả trong một hệ thống quốc tế thay đổi nhanh chóng, các không gian địa chính trị ngoại vi vẫn có thể duy trì giá trị chiến lược khi chúng nằm tại giao điểm của lợi ích cường quốc.
Tác giả: Nam Minh
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo
- Council on Foreign Relations (13 – 6 – 2026). Communist Cuba has long been a major foreign policy challenge for the United States. The second Trump administration has ushered in a period of renewed strain in bilateral relations, marked by tougher rhetoric and tighter U.S. sanctions, https://www.cfr.org/backgrounders/us-cuba-relations
- The Britannica (1901). Spanish – American War, https://www.britannica.com/topic/Platt-Amendment
- The Britannica (5 – 3 – 2026). Application and extension of the Monroe Doctrine, https://www.britannica.com/event/Monroe-Doctrine
- The Office of the Historian, U.S. Department of State (1961 – 1968). The Cuban Missile Crisis (10 – 1962), https://history.state.gov/milestones/1961-1968/cuban-missile-crisis
- The Office of the Historian, U.S. Department of State (1866 – 1898). The Spanish-American War, 1898, https://history.state.gov/milestones/1866-1898/spanish-american-war
