Chính quyền Trump đang đứng trước những lựa chọn đầy rủi ro: từ một thỏa thuận kinh tế bất ngờ đến khả năng can thiệp quân sự, trong bối cảnh Cuba đang đối mặt với khủng hoảng nhân đạo trầm trọng.
Bối cảnh
Cuộc khủng hoảng Cuba 2026 không phải là sự ngẫu nhiên mà là kết quả của một chiến lược leo thang có tính toán. Vào tháng 12/2025, trong khuôn khổ leo thang dẫn đến sự can thiệp tại Venezuela, Mỹ đã tịch thu các tàu chở dầu Venezuela đang trên đường đến Cuba và tuyên bố phong tỏa xuất khẩu dầu từ Venezuela. Điều này cho thấy Cuba không phải mục tiêu duy nhất mà là một phần trận đồ địa chính trị mà Mỹ đã vạch sẵn từ cuối 2025, với Venezuela là bước đầu tiên.
Khi chiến dịch quân sự của Mỹ tại Venezuela hồi tháng 1/2026 dẫn đến việc lật đổ Nicolás Maduro diễn ra, Trump phát tín hiệu Cuba sẽ sớm “sụp đổ theo quy luật tự nhiên”.
Sau khi áp đặt lệnh cấm vận dầu mỏ đẩy Cuba đến bờ vực sụp đổ, Tổng thống Donald Trump đang cân nhắc các bước đi tiếp theo. Tại một cuộc mít tinh ở Phoenix ngày 17/04/2026, ông tuyên bố sẽ sớm mang đến “một bình minh mới” cho Cuba. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định mọi lựa chọn đều tiềm ẩn những cạm bẫy chính trị và thực địa khó lường.
Vào ngày 01/05/2026, ông Trump lại tiếp tục áp đặt các biện pháp trừng phạt mở rộng đối với Cuba, nhắm vào những cá nhân và tổ chức hỗ trợ chính phủ nước này. Sắc lệnh hành pháp chỉ ra rằng những đối tượng này có liên quan đến “tham nhũng trong chính phủ hoặc các vi phạm nhân quyền nghiêm trọng”.
Sức ép từ giới chính trị Mỹ
Vấn đề Cuba không chỉ là một thách thức đối ngoại mà còn gắn chặt với động lực chính trị trong nước của Mỹ. Nhiều nghị sĩ Đảng Cộng hòa, như Maria Salazar và Carlos Giménez, nhấn mạnh rằng việc đàm phán với bất kỳ cá nhân hay nhóm nào có liên hệ với gia đình Castro là “lằn ranh đỏ” không thể chấp nhận. Quan điểm này phản ánh kỳ vọng cứng rắn từ cộng đồng người Cuba lưu vong, trong đó theo ông Giménez, việc theo đuổi chính sách nửa vời thậm chí còn bất lợi hơn so với việc không hành động.
Ở chiều ngược lại, phía Cuba tuyên bố sẵn sàng đối thoại nhưng kiên quyết bảo lưu quyền tự chủ trong điều hành đất nước. Trong bối cảnh Donald Trump vẫn ưu tiên các vấn đề đối ngoại khác như Iran, vấn đề Cuba tạm thời chưa được giải quyết dứt điểm. Tuy nhiên, cơ hội cho một giải pháp ngoại giao đang dần thu hẹp khi điều kiện kinh tế – xã hội tại Cuba tiếp tục xấu đi.
Bên cạnh các áp lực chính trị, chính quyền Mỹ cũng đang đối mặt với những ràng buộc pháp lý đáng kể. Vào ngày 29/01/2026, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký một sắc lệnh hành pháp tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia và viện dẫn Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế của Hoa Kỳ (International Emergency Economic Powers Act – IEEPA) nhằm áp thuế đối với hàng hóa từ các quốc gia cung cấp dầu cho Cuba. Tuy nhiên, phạm vi thẩm quyền của Tổng thống trong việc áp dụng thuế quan theo đạo luật này hiện đang bị xem xét tại Tòa án Tối cao của Mỹ. Nếu tòa án đưa ra phán quyết bất lợi, cơ sở pháp lý của hệ thống trừng phạt liên quan đến dầu mỏ có thể bị suy yếu đáng kể.
Dự báo tương lai cho Cuba
Chính quyền của Donald Trump hiện đang xem xét nhiều phương án khác nhau nhằm xử lý vấn đề Cuba, trong đó mỗi lựa chọn đều gắn với những điều kiện chính trị, kinh tế và cấu trúc quyền lực phức tạp.
Kịch bản 1: Thỏa thuận kinh tế “thân thiện”
Một số thông tin cho thấy ông Marco Rubio đã được giao nhiệm vụ tiến hành các cuộc đàm phán cấp cao. Trong kịch bản này, Mỹ có thể đề xuất đưa dịch vụ internet vệ tinh Starlink của SpaceX (công ty của Elon Musk) vào Cuba, đồng thời nới lỏng một phần các biện pháp trừng phạt, đổi lại các cam kết cải cách quản trị, bồi thường tài sản bị tịch thu và mở rộng tự do chính trị. Thỏa thuận cũng có thể bao hàm khả năng cho phép gia đình Castro tiếp tục sinh sống tại Cuba nhưng không trực tiếp nắm giữ quyền lực lãnh đạo.
Tuy nhiên, một rào cản mang tính cấu trúc cần được nhấn mạnh là vai trò chi phối của GAESA (Grupo de Administración Empresarial S.A.), tập đoàn kinh tế quân sự lớn của Cuba do quân đội kiểm soát, hiện nắm giữ các lĩnh vực then chốt như du lịch, tài chính, bán lẻ và nhập khẩu. Theo một cuộc điều tra của tờ Miami Herald dựa trên các tài liệu nội bộ bị rò rỉ, GAESA sở hữu khối tài sản lên tới khoảng 18 tỷ USD. Điều này đặt ra vấn đề cốt lõi: bất kỳ thỏa thuận kinh tế nào cũng buộc phải xử lý vai trò của GAESA, trong khi đây lại là cấu trúc quyền lực mà giới quân sự Cuba khó có khả năng tự nguyện từ bỏ.
Kịch bản 2: Sự thay đổi chế độ
Đây là mục tiêu được nhiều quan chức Mỹ coi là trọng tâm chiến lược. Ông Marco Rubio nhấn mạnh rằng mọi thỏa thuận kinh tế với Cuba cần đi kèm với sự chuyển đổi toàn diện về thể chế chính trị và kinh tế. Tuy nhiên, phía Cuba, dưới sự lãnh đạo của Miguel Díaz – Canel, chỉ chấp nhận đối thoại nếu vẫn giữ được quyền tự quyết trong điều hành đất nước. Theo ông Guillermo Grenier, một người Mỹ gốc Cuba và giáo sư xã hội học tại Florida International University, trong khi một số người ủng hộ việc cô lập Cuba để buộc thay đổi chế độ, thì những người khác lại mong muốn cải thiện quan hệ Mỹ – Cuba để nâng cao điều kiện sống trong nước.
Trong trường hợp không sử dụng vũ lực, Mỹ có thể tìm cách gây sức ép thông qua việc cắt giảm kiều hối, dừng các chuyến bay và áp đặt trừng phạt đối với các quốc gia cung cấp dầu cho Cuba, dù những biện pháp này có nguy cơ làm trầm trọng thêm khủng hoảng nhân đạo. Đồng thời, cần tính đến vai trò của các cường quốc đối trọng. Ngày 25/03/2026, Bộ trưởng Năng lượng Nga xác nhận Moscow vẫn tiếp tục cung cấp dầu cho Cuba bất chấp lệnh trừng phạt của Mỹ; một tàu chở dầu của Nga cũng đã cập cảng Cuba ngày 30/03/2026. Đáng chú ý, sau đó Donald Trump tuyên bố ông thấy “không có vấn đề gì” với hoạt động này. Chi tiết này cho thấy khả năng tồn tại hai cách lý giải: một là Mỹ đang sử dụng Nga như một công cụ đàm phán gián tiếp với Cuba, hoặc hai là tương tác địa chính trị Mỹ – Nga đang tạo ra một “vùng xám” làm suy giảm hiệu lực của chính sách cấm vận.
Kịch bản 3: Sự can thiệp quân sự
Một lựa chọn cứng rắn hơn là can thiệp quân sự. Các báo cáo cho thấy Bộ Quốc phòng Mỹ đã âm thầm thúc đẩy các kế hoạch tác chiến, trong đó có việc triển khai thiết bị giám sát không người lái MQ – 4C Triton hoạt động dọc bờ biển Cuba. Mặc dù năng lực quân sự của Cuba được đánh giá là suy yếu, một cuộc tấn công quân sự vẫn tiềm ẩn rủi ro lớn, đặc biệt là nghĩa vụ hậu can thiệp khi Mỹ có thể phải đảm nhận quá trình “xây dựng quốc gia” kéo dài, tốn kém và khó nhận được sự ủng hộ rộng rãi.
Kịch bản 4: Duy trì áp lực tối đa
Phương án cuối cùng là tiếp tục duy trì chính sách cấm vận và chờ đợi sự thay đổi từ bên trong Cuba. Tuy nhiên, cách tiếp cận này có thể dẫn đến những hệ quả nhân đạo nghiêm trọng, đồng thời làm gia tăng sự thất vọng trong cộng đồng người Mỹ gốc Cuba tại Florida. Theo đánh giá của Liên Hợp Quốc, các biện pháp cưỡng chế đơn phương đã góp phần gây ra tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng các nguồn lực thiết yếu như máy móc, phụ tùng, điện, nước, nhiên liệu, thực phẩm và thuốc men. Bên cạnh đó, làn sóng di cư của lực lượng lao động có tay nghề cao, bao gồm nhân viên y tế, kỹ sư và giáo viên, đang làm suy yếu các nền tảng phát triển xã hội. Những tác động này ảnh hưởng trực tiếp đến các quyền cơ bản như quyền được sống, quyền lương thực, quyền y tế và quyền phát triển, cho thấy khủng hoảng tại Cuba không còn đơn thuần là vấn đề kinh tế mà đã tiến gần đến ngưỡng của một cuộc khủng hoảng nhân đạo mang tính hệ thống.
Tác động đến Việt Nam
Ngày 02/02/2026, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng đã đưa ra tuyên bố chính thức, trong đó nhấn mạnh Việt Nam “quan ngại sâu sắc” trước các biện pháp thuế quan mới của Mỹ nhằm vào các quốc gia cung cấp dầu cho Cuba. Đồng thời, Việt Nam tái khẳng định lập trường nhất quán ủng hộ các nghị quyết của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, kêu gọi Mỹ chấm dứt ngay lập tức lệnh phong tỏa và các biện pháp cấm vận đơn phương đối với Cuba, cũng như thúc đẩy đối thoại nhằm cải thiện quan hệ giữa các bên liên quan.
Việt Nam là một trường hợp đáng chú ý khi cho thấy quá trình hội nhập kinh tế quốc tế không nhất thiết phải đi kèm với thay đổi căn bản hệ thống chính trị. Sau hơn ba thập kỷ bình thường hóa quan hệ với Mỹ, Việt Nam vẫn duy trì ổn định chính trị, đồng thời từng bước mở cửa và hội nhập sâu vào nền kinh tế toàn cầu. Kinh nghiệm này có thể được xem như một tham chiếu thực tiễn cho Cuba trong việc tìm kiếm sự cân bằng giữa mở rộng hợp tác kinh tế và duy trì đặc thù thể chế, qua đó gợi mở một hướng tiếp cận dung hòa giữa cải cách và ổn định.
Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam có tiềm năng đóng vai trò trung gian đáng tin cậy khi vừa là đối tác truyền thống lâu năm của Cuba, vừa đang mở rộng quan hệ sâu rộng với Mỹ. Tuy nhiên, vị thế này đồng thời đặt ra một thế lưỡng nan chiến lược: nếu chủ động tham gia sâu vào vấn đề Cuba, Việt Nam có thể đối mặt với nguy cơ làm phức tạp quan hệ với Mỹ; ngược lại, nếu giữ thái độ quá thận trọng hoặc im lặng, điều đó có thể ảnh hưởng đến uy tín và cam kết của Việt Nam đối với các đối tác truyền thống trong hệ thống quan hệ quốc tế.
Bên cạnh đó, kinh nghiệm từ các quốc gia khác cho thấy những rủi ro hiện hữu đối với các bên thứ ba. Trường hợp của Mexico là một ví dụ điển hình. Dưới áp lực từ Mỹ, Mexico đã tạm dừng vận chuyển dầu sang Cuba, qua đó cho thấy tác động lan tỏa của các biện pháp trừng phạt và những hệ quả trực tiếp đối với quan hệ thương mại song phương với Mỹ. Diễn biến này hàm ý rằng trong “bàn cờ Cuba”, không tồn tại một vị thế trung lập hoàn toàn; mọi lựa chọn chính sách của các quốc gia liên quan đều có thể kéo theo những hệ quả chiến lược vượt ra ngoài dự tính ban đầu.
Kết luận
Tóm lại, bài toán mà Cuba đặt ra cho Tổng thống Mỹ Donald Trump hiện tại là một nghịch lý chiến lược. Mọi lựa chọn đều có thể tạo ra hệ quả vượt ngoài kiểm soát ban đầu. Một thỏa thuận kinh tế có thể bị vô hiệu hóa bởi cấu trúc quyền lực nội tại; một kịch bản thay đổi chế độ tiềm ẩn rủi ro bất ổn kéo dài; can thiệp quân sự đi kèm chi phí chính trị và nghĩa vụ hậu can thiệp nặng nề; trong khi duy trì áp lực tối đa lại đẩy Cuba tiến gần hơn đến khủng hoảng nhân đạo toàn diện.
Trong bối cảnh đó, điều cốt lõi không chỉ nằm ở việc lựa chọn phương án nào, mà là cách Mỹ cân bằng giữa mục tiêu địa chính trị, ràng buộc pháp lý và hệ quả nhân đạo. Cuba vì thế không còn là một “vấn đề đối ngoại” đơn lẻ, mà trở thành phép thử đối với năng lực hoạch định chiến lược của Washington trong một trật tự quốc tế ngày càng phức tạp.
Tác giả: Nguyễn Phương Ngân
Chú thích tham khảo
Could Vietnam help repair US Cuba relations ? (2026, March 20). The Diplomat. Retrieved May 05, 2026, from https://thediplomat.com/2026/03/could-vietnam-help-repair-u-s-cuba-relations/
Diana Roy. (2026, March 31). Trump’s ‘Maximum Pressure’ Campaign on Cuba, Explained. Council on Foreign Relations. Retrieved May 5, 2026, from https://www.cfr.org/articles/trumps-maximum-pressure-campaign-on-cuba-explained
An economic deal? A military invasion? Trump’s thorny Cuba options. (2026, April 20). USA Today. Retrieved May 5, 2026, from https://www.usatoday.com/story/news/world/2026/04/18/trumps-cuba-military-economic-deal-options/89663295007/
Kara M. Bombach, Cyril T. Brennan, Laura Siegel Rabinowitz, Claudia D. Hartleben, & Hugh Alexander Smachlo. (2026, February 9). U.S. Declares National Emergency on Cuba and Announces Tariff Framework Targeting Oil Suppliers | Insights | Greenberg Traurig LLP. Greenberg Traurig, LLP. Retrieved May 5, 2026, from https://www.gtlaw.com/en/insights/2026/2/us-declares-national-emergency-on-cuba-and-announces-tariff-framework-targeting-oil-suppliers
Kate Perez. (2026, May 02). Some Cuban Americans wary amid Trump talks. ‘There’s no clear path’. USA TODAY. Retrieved May 05, 2026, from https://www.usatoday.com/story/news/politics/2026/05/02/cuban-americans-skeptical-amid-us-cuba-talks/89705371007/
McLaughlin, R., Schmitt, M., Rapp, S. J., Jacobson, M., Barbar, A. E., Gauthier, L., Nevitt, M., Burke, R., Bridgeman, T., & Hathaway, O. A. (2026, April 29). The United States-Cuba Oil Embargo and International Law. Just Security. Retrieved May 5, 2026, from https://www.justsecurity.org/137325/us-cuba-embargo-international-law/
Ministry of Foreign Affairs. (2025, February 02). Vietnam voices deep concern over new US tariffs on oil suppliers of Cuba. Ministry of Foreign Affairs. Retrieved May 05, 2026, from https://mofa.gov.vn/en/web/ministry-of-foreign-affairs/detail/chi-tiet/vietnam-voices-deep-concern-over-new-us-tariffs-on-oil-suppliers-of-cuba-58683-178.html
New Executive Order Opens Door to Tariffs on Countries Selling or Supplying Oil to Cuba | Insights. (2026, February 2). Holland & Knight. Retrieved May 5, 2026, from https://www.hklaw.com/en/insights/publications/2026/02/new-executive-order-opens-door-to-tariffs-on-countries
