Đối với các hành động quân sự của Mỹ trong nửa đầu năm 2026, trái ngược với dự đoán của nhiều nhà phân tích phương Tây, Trung Quốc dường như đang thể hiện một sự “im lặng chiến lược”. Những tính toán của Bắc Kinh không dựa trên tư duy Trò chơi có tổng bằng không (Zero-sum game) mà dựa trên các tính toán lợi ích rõ ràng hơn. Mỹ dần sa lầy ở Trung Đông, không đồng nghĩa với việc Trung Quốc có quyền được thực hiện các kế hoạch của mình tại châu Á. Tất cả những bước đi của Trung Quốc được giải thích thông qua nguyên tắc của lý thuyết phòng ngừa rủi ro.
Lý thuyết Phòng ngừa rủi ro (Theory of Hedging)
“Theory of Hedging” hay “Hedging strategy” (Tạm dịch: lý thuyết phòng ngừa rủi ro hay chiến lược phòng bị nước đôi) là một chiến lược mà một quốc gia đồng thời theo đuổi nhiều chính sách khác nhau, đôi khi mâu thuẫn trái ngược nhau, với một quốc gia khác, nhằm tránh tình trạng phải lựa chọn chiến lược theo một chiều hướng duy nhất. Chiến lược Hedging được lựa chọn do sự không chắc chắn đối với tương lai, khi người ta không biết được cách ứng xử của quốc gia kia trong tương lai sẽ như thế nào. Ví dụ, chiến lược hedging có thể bao gồm đồng thời các yếu tố như vừa cạnh tranh vừa hợp tác, vừa thỏa hiệp vừa ngăn chặn, răn đe…, để vừa tận dụng được các lợi ích mà mối quan hệ hợp tác mang lại, vừa đề phòng cho những rủi ro chiến lược trong tương lai xuất phát từ quốc gia đối tác[1]. Tóm lại, nội dung cốt lõi của chiến lược này là làm ăn, thu lợi từ quan hệ với cường quốc, đồng thời bảo vệ bản thân trước sự thù địch của cường quốc đó và lý thuyết này được áp dụng trong tình hình quốc tế đầy bất ổn, khó đoán định.
Sự trở lại Nhà Trắng lần thứ hai của Trump mang đến nhiều sự bất định cho toàn thế giới. Những quyết định của vị Tổng thống thứ 47 của Mỹ thường bị coi mang tính cảm tính, tư duy thương mại hóa chính trị và đặc biệt, không thể dự đoán trước[2]. Cuộc chiến thuế quan với Trung Quốc trong năm 2025 là một trong số các ví dụ điển hình trong phong cách làm việc của Trump. Ngay sau khi đạt được thỏa thuận tại Geneva về giảm thuế đối ứng vào tháng 5/2025,[3] Trump đã lập tức tăng gấp đôi mức thuế quan đối ứng với hàng hóa nhôm và thép của Trung Quốc vào tháng 6/2025[4], dù cho cuộc điện đàm với Chủ tịch Tập Cận Bình, Trump đã khẳng định luôn coi trọng quan hệ với Trung Quốc[5]. Chính vì trong tình cảnh phải đối diện với sự bất định đến từ Mỹ, chiến lược phòng bị nước đôi hay lý thuyết Phòng ngừa rủi ro (trong bài nghiên cứu này sẽ gọi là Lý thuyết Phòng ngừa rủi ro) là hướng đi phù hợp với Trung Quốc và định hướng phát triển của nước này.
Nguồn gốc của Lý thuyết Phòng ngừa rủi ro được đưa ra bởi Hardy và Lyon (1923) trong lĩnh vực tài chính khi người giao dịch đồng thời thực hiện giao dịch trên hai thị trường theo hướng ngược nhau để bất kỳ tổn thất nào trong thị trường này sẽ được bù đắp bởi lợi nhuận ở thị trường kia. Bản chất của hedging không phải là loại bỏ rủi ro, mà là phân tán và kiểm soát rủi ro trong điều kiện bất định (uncertainty), cũng không phải phản ứng với mối đe dọa rõ ràng (threat)[6]. Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc cùng với sự giảm sút của ý thức hệ, toàn cầu hóa được phổ biến trên toàn thế giới, lý thuyết này bắt đầu được sử dụng rộng rãi để lý giải cách thức hành động của các nước, đặc biệt trong thời điểm ranh giới bạn – thù dần bị mờ nhạt. Những năm cuối thế kỷ XX, Trung Quốc khởi động hành trình vươn lên của mình, là một đất nước có độ mở và mức độ hội nhập mạnh mẽ, lý thuyết này bắt đầu được sử dụng để giải thích hành động của Trung Quốc[7]. Các nghiên cứu sau đó của Medeiros (2005)[8], Ciorciari và Haacke (2019)[9], Haacke (2019)[10], Kuik (2021)[11], Jones và Jenne (2021)[12], Wong (2025)[13] đã hệ thống hóa và khái quát lên các đặc điểm của lý thuyết phòng ngừa rủi ro trong quan hệ quốc tế, cách thức mà các quốc gia tự bảo vệ mình trước sự biến động của chính trị quốc tế, nhưng đồng thời cũng khai thác được lợi ích từ hệ thống hỗn loạn đó. Không chỉ dừng lại ở việc giải thích sự trỗi dậy hòa bình của Trung Quốc, lý thuyết này còn được sử dụng để giải thích hành động của các nước ASEAN, những nước nhỏ nhưng dần nhận thức được tầm quan trọng của mình trong dòng chảy chính trị quốc tế.
Theo Ciorciari và Haacke (2019), lý thuyết phòng ngừa rủi ro bao gồm bốn đặc trưng như sau: (1) Chiến lược hỗn hợp: một quốc gia sẽ kết hợp cả hợp tác và đối kháng (cả kinh tế và an ninh) đối với 1 cường quốc; (2) Lý thuyết sử dụng để ứng phó với rủi ro khi rủi ro đó chưa cấu tạo thành mối đe dọa trực tiếp với an ninh quốc gia; (3) Bảo tồn quyền lựa chọn: Tránh cam kết rõ ràng theo một phía để giữ linh hoạt tối đa và (4) Bảo vệ đồng thời mở rộng lợi ích quốc gia: Không chỉ phòng thủ mà còn tìm cơ hội phát triển kinh tế, vị thế chính trị từ bất ổn. Có thể thấy rằng, trong điều kiện rủi ro chưa hình thành mối đe dọa trực tiếp tới an ninh quốc gia, lý thuyết phòng ngừa rủi ro này là một trong những lựa chọn tối ưu nhất của các nước, không chỉ của Trung Quốc mà còn là các nước Đông Nam Á hoặc châu Á, nơi các hành động chính trị gắn với sự thận trọng, tính toán tỉ mỉ. Khác với hai chiến lược cùng nằm trong chủ nghĩa Hiện thực (Realism) là chiến lược cân bằng (Balancing) và chiến lược gia nhập (Bandwagoning), lý thuyết phòng ngừa rủi ro (Hedging) như một sự kết hợp hài hòa của hai chiến lược trên. Hedging không thực hiện xây dựng liên minh quân sự chống lại đối thủ như chiến lược cân bằng, cũng không trực tiếp can thiệp vào các điểm nóng quân sự như chiến lược gia nhập mà chọn các giải pháp ngoại giao có điểm dừng, duy trì kênh liên lạc với tất cả các bên đang xung đột và sẵn sàng trở thành cầu nối hòa bình. Cả bốn đặc điểm được nêu ra trong lý thuyết phòng ngừa rủi ro hiện tại đều đang ứng với tư duy và hành động của Trung Quốc, một cường quốc đang lên nhưng vẫn cần phụ thuộc vào nền kinh tế thế giới, chịu ảnh hưởng bởi sự bất định chiến lược do Mỹ gây nên. Minh chứng rõ nét cho việc Trung Quốc sử dụng lý thuyết này càng trở nên rõ ràng khi phân tích phản ứng của nước này đối với các hành động quân sự của Mỹ nửa đầu năm 2026. Trung Quốc đáng lý ra cần phải hành động như một cường quốc số hai thế giới, như gửi các thông điệp mạnh mẽ hay thực hiện các hành động can thiệp quân sự quy mô lớn như cách Liên Xô đã phản ứng với Mỹ thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Nhưng không, Trung Quốc thể hiện một chuỗi các phản ứng rất hạn chế và thể hiện tính toán sâu sắc dựa trên lý thuyết phòng ngừa rủi ro.
Những hành động quân sự nổi bật của Mỹ nửa đầu năm 2026
Luật pháp quốc tế đã trở nên suy yếu sau khi quân đội Mỹ bắt giữ Tổng thống Nicolas Maduro và phu nhân vào sáng ngày 3/1/2026 tại ngay thủ đô Caracas, Venezuela.[14] Trong khoảng thời gian từ gần 2 giờ sáng tới khoảng 3 giờ 15 phút sáng, quân đội Mỹ đã không kích nhiều mục tiêu trên khắp Venezuela và Tổng thống Trump đã trực tiếp tuyên bố đã triển khai thành công chiến dịch quân sự bắt giữ Tổng thống Venezuela với lý do “chống khủng bố ma túy”[15]. Sự kiện này đã làm chấn động toàn bộ nền chính trị thế giới khi một nguyên thủ quốc gia bị bắt giữ ngay trên quốc gia của mình và cách Mỹ thể hiện sức mạnh quân sự áp đảo khi can thiệp vào quốc gia khác mà không chịu bất kỳ sự tổn thất nào nghiêm trọng. Sự can thiệp của Mỹ vào Venezuela không chỉ thể hiện sức mạnh quân sự, tình báo áp đảo mà còn thể hiện một thực tế tồi tệ: “Mỹ có thể can thiệp vào bất cứ nền chính trị của quốc gia nào bằng sức mạnh quân sự mà không cần xin phép”. Trong trường hợp này, Luật lệ quốc tế và Hiến chương Liên Hợp quốc đã bị Mỹ bỏ qua, có thể tạo ra những hệ quả đáng lo ngại như bất ổn kéo dài ở khu vực Nam Mỹ. Bất kể tình hình ở Venezuela thế nào, hành động của Mỹ chắc chắn đã tạo ra một tiền lệ nguy hiểm cho thế giới – nơi các nước mạnh có thể định hình và can thiệp nền chính trị của các nước yếu hơn, xâm phạm công khai lãnh thổ và quyền tự quyết của các quốc gia[16]. Venezuela đã phản ứng mạnh mẽ bằng cách gửi lá thư khẩn cấp lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc, kêu gọi một cuộc họp khẩn, lên án “hành động quân sự đơn phương, tàn bạo và bất hợp pháp” của lực lượng vũ trang Mỹ. Người dân Venezuela đổ ra đường biểu tình, bày tỏ sự ủng hộ với Tổng thống Maduro và yêu cầu Mỹ trả tự do cho nhà lãnh đạo của mình. Hành động can thiệp quân sự của Mỹ không chỉ gây ra sự hỗn loạn cho quốc gia Nam Mỹ mà còn mang đến những cuộc tuần hành phản đối chính quyền Trump ngay trong lòng nước Mỹ. Ngày 3/1/2026, nhiều cuộc biểu tình phản đối can thiệp quân sự của Mỹ nhắm vào Venezuela đã diễn ra trên nhiều bang của nước Mỹ, kêu gọi không chiến tranh ở Venezuela, và kêu gọi không đổ máu vì dầu mỏ[17]. Các Nghị sĩ Đảng Dân chủ đã lên án gay gắt chính quyền Trump vì đã lạm quyền khi không thông báo trước cho Quốc hội về tình huống can thiệp quân sự này. Tuy nhiên, người đứng đầu Nhà Trắng không đưa ra lời biện hộ nào cho hành động của mình[18]. Các quốc gia tại Mỹ Latinh như Liên minh Bolivar, Mexico, Cuba cũng đồng loạt phản đối hành động quân sự đơn phương của chính quyền Trump. Tuy nhiên, những sự phản đối này không thể thay đổi được thực tế Tổng thống Maduro đã bị bắt và bị mang ra xét xử theo luật của Mỹ. Tình huống tại Venezuela thực sự đã thể hiện rất rõ tinh thần Học thuyết Monroe 2.0 bên trong Chiến lược an ninh quốc gia mới của Mỹ năm 2026 (NDS 2026), trong đó Mỹ đặt quyền kiểm soát của mình lên các khu vực chiến lược, trải dài từ Bắc Cực đến Nam Mỹ[19]. NDS 2026 cho thấy một thay đổi căn bản: Mỹ không còn coi xung đột quân sự lớn là kịch bản cực đoan cần tránh bằng mọi giá, mà là một khả năng có tính hệ thống, cần được chuẩn bị để duy trì trong thời gian dài[20]. Trật tự quốc tế từ trạng thái ổn định tương đối sang cạnh tranh quyền lực kéo dài, trong đó xung đột quân sự có thể không mang tính quyết định, mà mang tính thường trực, có thể bùng phát bất cứ lúc nào.
Thực tế xảy ra đúng với sự thay đổi chiến lược của Mỹ, chiến tranh đã kéo dài từ Nam Mỹ sang khu vực chiến lược quan trọng hơn – Trung Đông, nơi Mỹ và Israel đã triển khai chiến dịch quân sự tấn công Iran vào ngày 28/2/2026 với lý do thay đổi chế độ tại Iran và phá hủy chương trình hạt nhân của nước này. Tuy nhiên, Iran không phản ứng giống Venezuela, đáp trả các hành động tấn công của Washington và Tel Aviv, phía Iran đã phóng tên lửa vào các căn cứ quân sự của Mỹ tại Bahrain, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Qatar. Tehran đồng thời cảnh báo sẽ tiếp tục mở rộng quy mô đáp trả nếu các đợt không kích không dừng lại[21]. Nếu phía Mỹ, đặc biệt là Tổng thống Trump, luôn nhận định rằng Mỹ đang thắng thế tại Iran, nhưng cuộc chiến không dừng lại vì cả hai bên chưa đạt được mục tiêu trên bàn đàm phán. Thực tế, Mỹ tuyên bố đã tiêu diệt Lãnh tụ tối cao Iran, ông Ali Khamenei vào ngày đầu tiên của chiến dịch Cơn thịnh nộ sử thi (Epic Fury) nhưng hệ thống chính trị của Iran được thiết kế nhằm duy trì sự ổn định kể cả khi không còn người đứng đầu. Từ đó, Mỹ bắt đầu sa lầy vào một cuộc chiến bất đối xứng với Iran. Không dừng lại ở việc đáp trả bằng các hành động quân sự, Iran đã sử dụng quân bài đóng eo biển Hormuz, cấm toàn bộ thuyền của Mỹ và Israel sử dụng eo biển này, thể hiện một chiến lược rõ ràng là sử dụng đòn đánh kinh tế gây sức ép lên Mỹ. Eo biển Hormuz là nơi vận chuyển khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương với khoảng 20% lượng tiêu thụ nhiên liệu lỏng dầu mỏ toàn cầu[22]. Việc Iran đóng chặn eo biển Hormuz có thể mang đến một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu, gây sức ép lớn lên thương mại quốc tế và năng lực sản xuất của tất cả các quốc gia. Giữa tháng 3/2026, Tổng thống Trump đã kêu gọi các nước đồng minh như NATO, Nhật Bản, Hàn Quốc phải cùng can thiệp để mở lại eo biển Hormuz nhưng không nhận được sự ủng hộ nhiệt tình từ các đồng minh này. Tuyên bố không cần đồng minh giúp đỡ trong việc mở lại Hormuz của Trump trông giống một sự bất lực chiến lược hơn là một hành động có tính toán dài hạn[23]. Các biện pháp ngoại giao nhằm nối lại sự đồng thuận giữa Mỹ và Iran dường như không có tiến triển. Mặc dù cho những nỗ lực làm trung gian hòa giải của Pakistan, đàm phán hòa bình giữa Mỹ và Iran tại Islamabad đã kết thúc mà không có tuyên bố chung nào được đưa ra từ hai phía sau 21 giờ đàm phán[24]. Sau các nỗ lực ngoại giao, các hành động quân sự tiếp tục diễn ra, Mỹ và Israel tiếp tục không kích và tiêu diệt nhiều tướng lĩnh Iran, trong khi Tehran theo đuổi chiến tranh bất đối xứng và đóng cửa Hormuz như một đòn bẩy kinh tế ép buộc Mỹ phải xuống thang. Xung đột Trung Đông năm 2026 đã kéo dài hơn nhiều so với xung đột Mỹ – Iran 2025. Điều đó thể hiện rằng ý định đánh nhanh, thắng nhanh, thay đổi chế độ Iran nhanh chóng của Mỹ đã thất bại, mặc dù Tổng thống Trump nhiều lần tuyên bố chiến thắng. Chiến tranh đang dần trở nên khó kiểm soát hơn, các kênh ngoại giao dường như không tìm được tiếng nói chung do khác biệt về quan điểm và liên quan tính sống còn của các quốc gia tham gia xung đột. Mỹ đang có dấu hiệu sa lầy ở Trung Đông, theo lý thuyết của các nhà hoạch định chính sách tại Washington, Trung Quốc sẽ có các hành động mạnh mẽ hơn ở châu Á. Tuy nhiên, thực tế dường như đang ngược lại, không những không có hành động đáng kể ở châu Á, Đông Nam Á mà Trung Quốc còn đang thể hiện sự thận trọng trong từng bước đi trong quan hệ quốc tế. Đó là biểu hiện của lý thuyết phòng ngừa rủi ro, không mạo hiểm hành động trong tình huống đầy bất ổn do cường quốc gây ra.
Trung Quốc hành động thận trọng theo lý thuyết phòng ngừa rủi ro
Thứ nhất, về mặt nhận thức theo hướng phát triển kinh tế, Trung Quốc coi việc sa lầy và suy yếu của Mỹ không mang đến nhiều lợi ích cho nước này. Những công cụ kinh tế của Trung Quốc như năng suất cao, xuất khẩu đất hiếm và lợi thế của thị trường tiêu dùng lớn cần dựa trên một giả định cốt lõi là thị trường thế giới phải ổn định, có thể dự đoán được và tuân theo luật lệ thay vì được kiểm soát bởi bạo lực tràn lan[25]. Các hành động sa lầy chiến tranh và sử dụng năng lực quân sự của Mỹ mang đến cho Trung Quốc hai mặt của một đồng xu. Điều tích cực là một nước Mỹ đang dần suy yếu về uy tín quốc tế, một nước Mỹ kém tin cậy hơn và bớt tự tin hơn, những điều tiêu cực là một một nước Mỹ đang trở nên liều lĩnh và khó đoán hơn. Theo lý thuyết Trò chơi có tổng bằng không (Zero-sum game), việc Mỹ bị sa lầy tại Trung Đông, Trung Quốc nên nhân cơ hội can thiệp sâu vào các vấn đề nhạy cảm tại châu Á. Tuy nhiên, Bắc Kinh không nhìn theo hướng Trung Đông bất ổn là có lợi cho Trung Quốc mà ngược lại, đây là một mối rủi ro tiềm tàng cho nền sản xuất định hướng xuất khẩu của nước này. Về ngắn hạn, với kho dự trữ dầu khổng lồ và hệ thống cung cấp năng lượng tái tạo từ điện gió, điện mặt trời, nền kinh tế Trung Quốc vẫn sẽ đứng vững[26], nhưng trong dài hạn, khi sự gián đoạn vận tải tại Hormuz trở nên nghiêm trọng, Trung Quốc vẫn phải đối diện với nguy cơ khan hiếm dầu mỏ, đồng thời do chi phí vận tải tăng cao, đối tác thương mại của Trung Quốc sẽ có xu hướng giảm chi tiêu, hàng hóa của Trung Quốc sẽ khó tiếp cận các thị trường xuất khẩu. Trong kế hoạch 5 năm mới nhất, Trung Quốc đã hạ mục tiêu tăng trưởng xuống mức 4,5 – 5%, thấp hơn năm 2025[27], thể hiện thị trường thế giới không còn thuận lợi cho giao thương hàng hóa. Trong Kế hoạch phát triển 5 năm lần thứ 15 của Trung Quốc, quốc gia này định hướng phát triển “lực lượng sản xuất mới”[28], nhưng nguồn nguyên liệu đầu vào phụ thuộc vào tính ổn định của nguồn cung năng lượng, khoáng sản, chip bán dẫn. Các hành động quân sự của Mỹ tại Venezuela và Trung Đông đã thực sự làm gián đoạn quá trình tự lực tự cường của Trung Quốc. Trong thời kỳ hội nhập những năm cuối thế kỷ XX, Trung Quốc đã làm giàu ngay trên nền tảng là một thế giới ổn định, đứng đầu là Mỹ, nhưng khi chính nước Mỹ trở nên bất ổn, cách thức phát triển kinh tế của Trung Quốc sẽ bị xáo trộn. Để giải quyết tình huống này, Trung Quốc đang dần mở rộng quan hệ kinh tế với các nước láng giềng Đông Nam Á, các nước châu Âu, hợp tác với Nga nhằm giảm thiểu tối đa rủi ro kinh tế từ các hoạt động quân sự tại Trung Đông. Tư duy phân tán rủi ro là nền tảng cốt lõi của lý thuyết phòng ngừa rủi ro. Tư duy này cũng được áp dụng lên vấn đề Đài Loan, dù Mỹ đang dần sa lầy ở Trung Đông nhưng Trung Quốc không có nhiều hành động đe dọa đáng kể đối với đảo Đài Loan vì Trung Quốc nhận thức rằng một nước Mỹ có thể can thiệp quân sự nguy hiểm hơn rất nhiều so với một nước Mỹ ổn định. Vì thế, nếu Trung Quốc can thiệp vào Đài Loan lúc này, hệ quả tồi tệ nhất có thể dẫn đến là Mỹ can thiệp quân sự trực tiếp tại eo biển Đài Loan, đối đầu với nền quân sự mạnh nhất thế giới sẽ không có lợi cho các kế hoạch phát triển kinh tế của Trung Quốc.
Thứ hai, đối với các hoạt động quân sự của Mỹ tại nước ngoài, Trung Quốc chủ yếu sử dụng các biện pháp ngoại giao, lên án Mỹ qua các kênh truyền thông chính thức. Đối với tình hình ở Venezuela, Trung Quốc bày tỏ “quan ngại sâu sắc” và “lên án mạnh mẽ” Mỹ dùng vũ lực bắt Tổng thống Maduro, đây là hành động “vi phạm rõ ràng luật quốc tế, các chuẩn mực cơ bản trong quan hệ quốc tế và mục đích, nguyên tắc Hiến chương Liên Hợp quốc”[29]. Trung Quốc tuyên bố Mỹ không có quyền là “cảnh sát thế giới” hay “thẩm phán quốc tế”, kêu gọi Mỹ tôn trọng quyền chủ quyền và lập tức trả tự do cho Tổng thống hợp pháp của Venezuela[30]. Trong trường hợp Mỹ tấn công Iran, Trung Quốc và Nga đã kêu gọi Liên hợp quốc họp khẩn để bàn về giải pháp ngừng bắn và viện trợ nhân đạo cho dân thường trong chiến tranh ngay trong những ngày đầu tiên xung đột xảy ra. Bên cạnh đó, trong cuộc điện đàm với Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị đã nhấn mạnh Trung Quốc luôn chủ trương tuân thủ tôn chỉ của Hiến chương Liên Hợp quốc và luật pháp quốc tế, phản đối sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế[31]. Tuy nhiên, trong cuộc điện đàm này, Trung Quốc chỉ đề cập chiến tranh Iran do sự kích động của các thế lực bên ngoài, không trực tiếp nhắc tới Mỹ. Vào ngày 3/3/2026, Ngoại trưởng Vương Nghị cũng đã điện đàm với người đồng cấp Israel Gideon Saar nhấn mạnh Trung Quốc cũng đang nỗ lực thúc đẩy một giải pháp chính trị cho vấn đề hạt nhân tại Iran, nhưng cũng kêu gọi chấm dứt ngay lập tức các hoạt động quân sự để ngăn chặn xung đột leo thang và vượt khỏi tầm kiểm soát, đồng thời kêu gọi bảo vệ sự an toàn cho các cá nhân và tổ chức của Trung Quốc tại Trung Đông. Trong cuộc họp báo ngày 8/3/2026, ông Vương Nghị tiếp tục nhấn mạnh việc tôn trọng chủ quyền quốc gia ở Trung Đông, phản đối lạm dụng vũ lực, không can thiệp công việc nội bộ và giải quyết các vấn đề nóng theo phương thức hòa bình[32]. Đầu tháng 4/2026, Trung Quốc cùng Pakistan đã nêu lên đề xuất 5 điểm để chấm dứt chiến sự Iran với Pakistan làm trung gian cho cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran. Trong đề xuất 5 điểm, Bắc Kinh và Islamabad kêu gọi “cho phép tàu dân sự và thương mại đi lại an toàn, cũng như khôi phục hoạt động đi lại bình thường qua eo biển Hormuz càng sớm càng tốt”[33]. Trong hai hoạt động quân sự của Mỹ, Trung Quốc luôn là một trong số những quốc gia lên tiếng phản đối sớm nhất, tuy không trực tiếp can thiệp quân sự trong cả hai trường hợp nhưng Trung Quốc đã thành công trong việc bảo vệ quyền linh hoạt chính sách của mình, không trực tiếp đưa quân để trở thành phe đối đầu trực diện với Mỹ, cũng như lên tiếng bảo vệ quyền lợi hợp pháp về kinh tế của mình. Ngoài đối thoại với các bên tham gia cuộc chiến, Trung Quốc giữ liên lạc với cả các nước khác như Nga, Iran, Pháp và Oman[34] nhằm tạo ra một mạng lưới đồng thuận về tiếng nói trên trường quốc tế và cùng phòng ngừa các rủi ro kinh tế có thể xảy ra. Có thể thấy rằng, mặc dù có lên tiếng phản đối các hành động của Mỹ và đồng minh tại Trung Đông nhưng Trung Quốc đang cố gắng giảm thiểu tối đa can thiệp của mình vào an ninh khu vực. Phía Mỹ có nhiều lần cáo buộc Trung Quốc cung cấp thông tin tình báo cho Iran[35] nhưng Trung Quốc không lên tiếng thừa nhận hay công khai về vấn đề này.
Thứ ba, mối quan tâm sâu xa của Trung Quốc là về sự bất định của nước Mỹ. Trung Quốc đề cao sự ổn định của thị trường toàn cầu và không muốn tiếp quản mọi vai trò mà Mỹ đã đảm nhận trong nhiều thập kỷ, như vai trò “cảnh sát Trung Đông”[36]. Chiến lược tối ưu của Bắc Kinh là Mỹ tiếp tục tồn tại như một cường quốc có thể dự đoán được với uy tín bị tổn hại và tìm cách tích lũy lợi thế nhưng không kích hoạt sụp đổ hệ thống. Đây có thể là lý do chính Trung Quốc không trực tiếp can thiệp quân sự vào chiến trường Trung Đông mà chỉ phản đối hành động của Mỹ thông qua các kênh ngoại giao. Trung Quốc có thể lo ngại rằng, phản ứng thái quá có thể kích hoạt sự hiếu chiến và lạm dụng sức mạnh quân sự của Mỹ. Điển hình là vấn đề Đài Loan, tình hình hiện tại quá nhạy cảm để thực hiện thống nhất dù bằng hòa bình hay sức mạnh quân sự. Vì thế, Trung Quốc trong giai đoạn đầu năm 2026 đã và đang thể hiện một sự thận trọng chiến lược, tiếp tục củng cố chính sách công nghiệp trong nước, sử dụng quyền tiếp cận thị trường tỷ dân làm đòn bẩy kinh tế, chiến thuật vùng xám tại biển Đông và xây dựng hệ thống tài chính – tiền tệ song song với Mỹ, dần củng cố vị thế của đồng nhân dân tệ trên thị trường tài chính quốc tế[37]. Trung Quốc vẫn cố gắng giữ Mỹ ở vị thế một nước có thể dự đoán được, cuộc gặp giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và Tổng thống Donald Trump có thể là một cơ hội để Trung Quốc né tránh hoặc giảm nhẹ tác động của những rủi ro từ tình hình thế giới đầy biến động. Nếu Mỹ tiếp tục thất thường với chủ nghĩa bảo hộ, sức mạnh quân sự được sử dụng tràn lan và các chiến lược đối ngoại theo kiểu “tùy cơ ứng biến”, đó không phải là món quà chính trị dành cho Bắc Kinh, ngược lại nó còn nguy hiểm hơn cho chính nền kinh tế và an ninh – quốc phòng của quốc gia châu Á này. Như vậy, trong khi đợi các hành động tiếp theo của Mỹ tại Trung Đông, Trung Quốc vẫn hành động một cách thận trọng và sẽ cùng đứng ra tổ chức các cuộc đàm phán hòa bình nếu có cơ hội; tự chủ chiến lược, đồng thời duy trì sự bình ổn với Washington. Các hành động của Trump có thể được Bắc Kinh xem là những hành động của một cường quốc đang suy yếu về uy tín và vị thế quốc tế nhưng Mỹ vẫn đang nắm giữ sức mạnh quân sự áp đảo. Một siêu cường khi lạm dụng sức mạnh quân sự, đồng thời không có chiến lược rõ ràng, cụ thể sẽ là mối nguy hiểm lớn nhất cho Trung Quốc trong tương lai.
Lời kết
Trong tương lai gần, Trung Quốc tiếp tục ưu tiên hành động một cách thận trọng, chủ yếu quan sát những hành động tiếp theo của Mỹ tại Trung Đông; tiếp tục xây dựng một mạng lưới đối tác trải dài từ châu Á, Âu, Phi, Mỹ Latinh, thậm chí tiếp tục có những cuộc gặp ngoại giao duy trì quan hệ đối tác với Mỹ. Trung Quốc và Mỹ là hai đối thủ về mọi mặt nhưng cả hai quốc gia đều không thể tồn tại riêng biệt, đều phải phụ thuộc lẫn nhau và gắn nền sản xuất trong nước với chuỗi cung ứng toàn cầu. Trung Quốc có thể không quan tâm quá nhiều đến việc nước Mỹ hiện tại có suy yếu hay không, điều nước này quan tâm nhiều hơn đó là liệu có thể dự đoán được các nước đi tiếp theo của Mỹ hay không. Một cường quốc trở nên bất ổn, bất định nhưng vẫn nắm giữ sức mạnh quân sự số một thế giới sẽ luôn là mối nguy hiểm tiềm tàng đối với bất cứ đối thủ nào, kể cả đó là Trung Quốc – một cường quốc đang lên với tiềm lực kinh tế vững mạnh. Nếu Mỹ dần dần theo đuổi chủ nghĩa bảo hộ, Trung Quốc lại đang tự định hướng mình như một quốc gia tuân thủ luật lệ quốc tế, sẵn sàng hợp tác với các đối tác nhằm giảm thiểu tối đa rủi ro từ hệ thống đa phương dần suy yếu. Hành động theo lý thuyết phòng ngừa rủi ro của Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng với chính sách đối ngoại “Ngoại giao cây tre” của Việt Nam. Là một nền kinh tế có độ mở và khả năng hội nhập lớn, Việt Nam không nằm ngoài những ảnh hưởng tiêu cực mà các cuộc xung đột mang đến. Tuy nhiên, nếu kiên định với chủ trương đa phương hóa, đa dạng hóa, nhận thức đúng về đối tác – đối tượng, Việt Nam cũng hoàn toàn có thể hạn chế tối đa rủi ro trong tương lai. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng có thể nhìn thấy bài học từ Trung Quốc là củng cố sức mạnh kinh tế nội tại, tận dụng tối đa lợi thế của đất nước, kết hợp nền sản xuất trong nước với thị trường thế giới, đó là cách phòng ngừa rủi ro cần thiết nhất cho một quốc gia trong tình hình thế giới đầy biến động.
Tác giả: Nguyễn Quốc Dũng, Bùi Thu An
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của các tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với Ban Biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo
[1] Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế (2014), “Những từ ngữ thú vị”, Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, https://nghiencuuquocte.org/2014/01/21/tu-ngu-thu-vi-1-10/
[2] Phil Serpico (2017), “Donald Trump’s Impulsiveness”, The New York Times, https://www.nytimes.com/2017/01/31/opinion/donald-trumps-impulsiveness.html
[3] The White House (2025), “Joint Statement on U.S.-China Economic and Trade Meeting in Geneva”, The White House, https://www.whitehouse.gov/briefings-statements/2025/05/joint-statement-on-u-s-china-economic-and-trade-meeting-in-geneva/
[4] Bích Thuận (2025), “Phó Thủ tướng Trung Quốc sang Anh, tổ chức tham vấn kinh tế, thương mại Trung-Mỹ”, VOV, https://vov.vn/the-gioi/pho-thu-tuong-trung-quoc-sang-anh-to-chuc-tham-van-kinh-te-thuong-mai-trung-my-post1205486.vov
[5] Trung Kiên (2025), “Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình điện đàm với Tổng thống Mỹ Donald Trump”, VOV, https://vov.vn/the-gioi/chu-tich-trung-quoc-tap-can-binh-dien-dam-voi-tong-thong-my-donald-trump-post1205013.vov
[6] Charles O. Hardy, and Leverett S. Lyon (1923), “The Theory of Hedging”, Journal of Political Economy, Vol. 31, No. 2, pp. 276-287, https://www.jstor.org/stable/1822306
[7] Alastair Iain Johnston, and Robert S. Ross (1999), “Engaging China: The Management of an Emerging Power”, Routledge.
[8] Medeiros, Evan (2005), “Strategic Hedging and the Future of Asia-Pacific Stability”, Washington Quarterly, 29. 145-167, 10.1162/016366005774859724.
[9] John D. Ciorciari, and Jürgen Haacke (2019), “Hedging in international relations: an introduction”, International Relations of the Asia-Pacific, https://doi.org/10.1093/irap/lcz017
[10] Jürgen Haacke (2019), “The concept of hedging and its application to Southeast Asia: a critique and a proposal for a modified conceptual and methodological framework”, International Relations of the Asia-Pacific, https://doi.org/10.1093/irap/lcz010
[11] Kuik, Cheng-Chwee (2021), “Getting hedging right: a small-state perspective”, China International Strategy Review, https://doi.org/10.1007/s42533-021-00089-5
[12] David Martin Jones, and Nicole Jenne (2022), “Hedging and grand strategy in Southeast Asian foreign policy”, International Relations of the Asia-Pacific, https://doi.org/10.1093/irap/lcab003
[13] Wong Pak Nung (2025), “Toward a futurist approach to hedging strategy in Southeast Asia: anticipations and strategic decision-making in a Taiwan contingency”, Frontiers in Political Science, doi: 10.3389/fpos.2025.1598976
[14] The Guardian (2026), “Why has the US captured Venezuela’s president and what happens next?”, The Guardian, https://www.theguardian.com/world/2026/jan/03/why-trump-us-attacked-caracas-captured-venezuela-president-nicolas-maduro
[15] Hồng Nhung (2026), “6 lý do Mỹ truy bắt Tổng thống Nicolas Maduro”, Đại biểu Nhân dân, https://daibieunhandan.vn/6-ly-do-my-truy-bat-tong-thong-nicolas-maduro-10402588.html
[16] Thùy Dương (2026), “Toàn cảnh phản ứng của thế giới về vụ Mỹ tấn công Venezuela và bắt Tổng thống Maduro”, Báo Tin tức và Dân tộc, https://baotintuc.vn/the-gioi/toan-canh-phan-ung-cua-the-gioi-ve-vu-my-tan-cong-venezuela-va-bat-tong-thong-maduro-20260104150601038.htm
[17] Thùy Dương (2026), “Toàn cảnh phản ứng của thế giới về vụ Mỹ tấn công Venezuela và bắt Tổng thống Maduro”, Báo Tin tức và Dân tộc, https://baotintuc.vn/the-gioi/toan-canh-phan-ung-cua-the-gioi-ve-vu-my-tan-cong-venezuela-va-bat-tong-thong-maduro-20260104150601038.htm
[18] Sluiter, Göran (2026). “The Abduction and Criminal Prosecution of Maduro: A Few Observations from an International and Criminal Law Perspective”, Hague Journal on the Rule of Law, https://doi.org/10.1007/s40803-026-00268-9
[19] Hồng Nhung (2026), “Chiến lược Quốc phòng 2026 của Mỹ gửi thông điệp gì tới thế giới?”, Đại biểu Nhân dân, https://daibieunhandan.vn/chien-luoc-quoc-phong-2026-cua-my-gui-thong-diep-gi-toi-the-gioi-10404855.html
[20] Bùi Gia Kỳ (2026), “Chiến lược Quốc phòng Mỹ 2026 và kịch bản đối đầu quân sự lâu dài trong trật tự thế giới mới”, Nghiên cứu chiến lược, https://nghiencuuchienluoc.org/chien-luoc-quoc-phong-my-2026-va-kich-ban-doi-dau-quan-su-lau-dai-trong-trat-tu-the-gioi-moi/
[21] Diệp Thảo (2026), “Bức tranh toàn cảnh về cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran”, Đài tiếng nói Việt Nam (VOV), https://vov.vn/the-gioi/quan-sat/buc-tranh-toan-canh-ve-cuoc-tan-cong-cua-my-va-israel-nham-vao-iran-post1272068.vov
[22] Candace Dunn, Justine Barden (2025), “Amid regional conflict, the Strait of Hormuz remains a critical oil chokepoint”, Today in Energy, https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=65504
[23] Karoun Demirjian and David E. Sanger (2026), “Trump Says U.S. Does Not ‘Need or Desire’ Help From Allies on Iran”, The New Times, https://www.nytimes.com/2026/03/17/us/politics/trump-nato-iran-strait-of-hormuz.html
[24] BBC (2026), “US-Iran peace negotiation end without agreement’, BBC, https://www.bbc.com/pidgin/articles/crr1negjx48o
[25] Zongyuan Zoe Liu (2026), “What the Iran War Means for China”, Foreign Affairs, https://www.foreignaffairs.com/china/what-iran-war-means-china
[26] Callum Jones (2026), “China has been preparing for a global energy crisis for years. It is paying off now”, The Guardian, https://www.theguardian.com/world/2026/mar/20/china-oil-reserves-global-energy-crisis
[27] Diệu Linh (2016), “Trung Quốc đặt mục tiêu tăng trưởng 4,5-5% năm 2026”, VTV Online, https://vtv.vn/trung-quoc-dat-muc-tieu-tang-truong-45-5-nam-2026-100260305134947612.htm
[28] Phạm Quang Hiền, “Kế hoạch phát triển 5 năm lần thứ 15 của Trung Quốc: Điểm nhấn và tác động đối với Việt Nam”, Nghiên cứu chiến lược, https://nghiencuuchienluoc.org/ke-hoach-phat-trien-5-nam-lan-thu-15-cua-trung-quoc-diem-nhan-va-tac-dong-doi-voi-viet-nam/
[29] Bích Thuận (2026), “Ngoại trưởng Trung Quốc lên tiếng về tình hình ở Venezuela”, Đài tiếng nói Việt Nam (VOV), https://vov.vn/the-gioi/ngoai-truong-trung-quoc-len-tieng-ve-tinh-hinh-o-venezuela-post1258919.vov#google_vignette
[30] South China Morning Post (2026), “‘Shocked’ China demands US release Maduro after ‘trampling’ Venezuela’s sovereignty”, South China Morning Post, https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3338828/shocked-china-demands-us-release-maduro-after-trampling-venezuelas-sovereignty
[31] CMG (2026), “Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị điện đàm với Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi”, Nhân dân Nhật báo điện tử, https://vietnamese.people.cn/n3/2026/0116/c518428-20415368.html
[32] China MOFA (2026), “Wang Yi on the Iran situation: Stop fighting, end the war, and restore peace to the Middle East and the rest of the world”, China MOFA, https://www.fmprc.gov.cn/eng/wjb/wjbz/hd/202603/t20260308_11870452.html
[33] Ngọc Ánh (2026), “Trung Quốc, Pakistan nêu đề xuất 5 điểm để chấm dứt chiến sự Iran”, VnExpress, https://vnexpress.net/trung-quoc-pakistan-neu-de-xuat-5-diem-de-cham-dut-chien-su-iran-5057352.html
[34] Hữu Hưng (2026), Xung đột tại Trung Đông: Ông Vương Nghị nêu lập trường của Trung Quốc với Ngoại trưởng Israel, Báo Nhân Dân, https://nhandan.vn/xung-dot-tai-trung-dong-ong-vuong-nghi-neu-lap-truong-cua-trung-quoc-voi-ngoai-truong-israel-post946077.html
[35] Mark Mazzetti, Eric Schmitt and Julian E. Barnes (2026), “U.S. Intelligence Shows China Taking a More Active Role in Iran War”, The New Yorks, https://www.nytimes.com/2026/04/11/us/politics/china-iran-war-missiles-supplies.html
[36] Andrew P. Miller and Michael Clark (2026), “The Iran War Is a Win for China”, Foreign Affairs, https://www.foreignaffairs.com/united-states/iran-war-win-china
[37] Zongyuan Zoe Liu (2026), “What the Iran War Means for China”, Foreign Affairs, https://www.foreignaffairs.com/china/what-iran-war-means-china
