Ngày 22 tháng 4, Bộ Quốc phòng Đức công bố chiến lược quân sự quốc gia. Tài liệu này không chỉ vạch ra kế hoạch xây dựng quân đội trong thập kỷ tới mà còn cho thấy Đức đang xem xét lại vị thế quân sự của mình với tốc độ chưa từng có.
Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius tuyên bố tại một cuộc họp báo công bố chiến lược phát triển của Lực lượng Vũ trang Liên bang Đức rằng việc mở rộng quy mô lực lượng vũ trang là chìa khóa để tối đa hóa khả năng răn đe và phòng thủ của Đức. Ông nói: “Trong ngắn hạn, chúng ta sẽ thường xuyên tăng cường khả năng phòng thủ; trong trung hạn, chúng ta sẽ nỗ lực đạt được sự cải thiện đáng kể về khả năng tác chiến đa lĩnh vực; và trong dài hạn, chúng ta sẽ thiết lập ưu thế công nghệ.” Ông cũng nhấn mạnh: “Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Lực lượng Vũ trang Liên bang, chúng ta xây dựng một chiến lược quân sự cho chính mình.”
Trong bối cảnh an ninh châu Âu tiếp tục bất ổn, Đức buộc phải từ bỏ chính sách kiềm chế quân sự lâu dài thời hậu Chiến tranh Lạnh và dần chuyển sang lập trường phòng thủ chủ động hơn. Một sự điều chỉnh sâu sắc xoay quanh tính toán “tái quân sự hóa” của Đức đang được diễn ra một cách âm thầm. Nếu chính sách quốc phòng của Đức thời hậu Chiến tranh Lạnh dựa nhiều vào các khuôn khổ liên minh và sự phân công lao động quốc tế, thì tài liệu chiến lược này gửi đi một tín hiệu rõ ràng hơn: Đức đang cố gắng xây dựng một năng lực quân sự tự chủ với tầm nhìn dài hạn. Trong bối cảnh cấu trúc an ninh châu Âu đang được định hình lại hiện nay, sự thay đổi này không chỉ liên quan đến bản thân nước Đức mà còn có tác động sâu sắc đến cán cân quyền lực trong toàn khu vực.
Chuyển đổi toàn diện: từ kiềm chế sang tự chủ phát triển
Việc tái định vị chiến lược quân sự quốc gia của Đức không chỉ đơn thuần là một bản cập nhật chính sách thông thường, mà còn là một tuyên bố rõ ràng rằng Đức đang từ bỏ chính sách “kiềm chế quân sự” lâu nay và nâng việc xây dựng năng lực quân sự lên vị trí cốt lõi trong an ninh quốc gia.
Bộ Quốc phòng Đức đã đệ trình bốn tài liệu: một khái niệm tổng thể về quốc phòng, một kế hoạch phát triển nhân sự cho Lực lượng Vũ trang Liên bang, một chiến lược mới cho lực lượng dự bị, và một chương trình nghị sự về giảm thủ tục hành chính và hiện đại hóa. Bộ khung thể chế toàn diện này nhằm mục đích định hình lại một cách có hệ thống Lực lượng Vũ trang Liên bang, từ việc tổ chức, nhân sự đến các cơ chế hoạt động.
Chiến lược cốt lõi của Đức vẫn dựa trên hệ thống NATO, Hoa Kỳ vẫn là trụ cột quan trọng đối với Lực lượng Vũ trang Liên bang Đức. Tài liệu nhấn mạnh rằng Hoa Kỳ rất quan trọng đối với liên minh cả về năng lực chính trị và quân sự, ngay cả trong bối cảnh tái định vị khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Đức phải trở thành một đồng minh quân sự mạnh mẽ hơn của Hoa Kỳ và chia sẻ trách nhiệm an ninh Châu Âu – Đại Tây Dương lớn hơn với các đồng minh để răn đe thành công và tiếp tục bảo vệ liên minh. Rõ ràng là trong khi nhấn mạnh sự phụ thuộc vào liên minh, Đức cũng đang gửi một tín hiệu rõ ràng: người ta kỳ vọng và đang chủ động đảm nhận những trách nhiệm an ninh lớn hơn.
Sự chuyển dịch chiến lược này được phản ánh rõ ràng trong các hoạt động triển khai quân sự cụ thể, với Litva trở thành cửa ngõ trực tiếp nhất để quan sát. Trong những năm gần đây, Đức liên tục tăng cường sự hiện diện tiền tuyến của mình trong khuôn khổ NATO, một biện pháp quan trọng là thúc đẩy sự hiện diện lâu dài của quân đội chiến đấu tại Litva. Lữ đoàn thiết giáp số 45, còn được gọi là “Lữ đoàn Litva”, hiện đang được đẩy nhanh quá trình phát triển ở sườn phía đông của NATO, nhằm mục đích tạo ra một lực lượng sẵn sàng cao, dễ dàng triển khai và hoạt động hiệu quả, dự kiến đạt được khả năng chiến đấu đầy đủ vào năm 2027. Sự chuyển dịch từ các hoạt động triển khai luân phiên sang đóng quân dài hạn không chỉ thể hiện sự điều chỉnh trong mô hình triển khai quân đội – lần triển khai dài hạn ở nước ngoài đầu tiên của Đức kể từ Thế chiến II – mà còn đánh dấu sự chuyển dịch trong chiến lược an ninh của Đức từ sự hiện diện mang tính biểu tượng sang khả năng răn đe tiền tuyến thực chất.
Về phát triển năng lực quân sự cụ thể, các ưu tiên chiến lược đã được hệ thống hóa hơn nữa. Chiến lược quân sự mới vạch rõ các lĩnh vực trọng điểm và hướng đổi mới cốt lõi làm động lực cho sự chuyển đổi và phát triển trong tương lai của Lực lượng Quốc phòng Liên bang: Thứ nhất, Lực lượng Quốc phòng Liên bang đang đồng thời tăng cường khả năng tấn công chính xác tầm xa và khả năng phòng không, chống tên lửa để nâng cao khả năng phản ứng trước các loại vũ khí tầm xa và hệ thống phóng của chúng.
Thứ hai, trong cuộc đấu tranh giành ưu thế thông tin và nâng cao tốc độ truyền tải thông tin, Đức sẽ tận dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo để liên tục mở rộng khả năng tấn công và phòng thủ trên mọi phương diện hoạt động, từ đó giành được và củng cố ưu thế thông tin. Trong lĩnh vực mạng và kỹ thuật số, Đức dự định đóng vai trò hàng đầu trong quá trình hướng tới các liên minh hoạt động đa lĩnh vực (MDO). Bằng cách xây dựng hệ thống truyền thông “mạng xương sống kỹ thuật số”, Đức hướng tới việc đảm bảo dữ liệu quan trọng, các liên kết truyền thông và hệ thống hoạt động không bị phụ thuộc vào bên ngoài hoặc bị can thiệp tiềm tàng, từ đó cung cấp hỗ trợ kỹ thuật ổn định và hiệu quả cho các hoạt động chung xuyên lĩnh vực.
Hơn nữa, về năng lực chỉ huy và phối hợp ở cấp quốc gia, chiến lược nhấn mạnh sự cần thiết phải lập kế hoạch thống nhất và thực hiện hiệu quả các hoạt động trên toàn quốc, bao gồm hệ thống chỉ huy cho các hoạt động đa lĩnh vực và cơ chế phối hợp cho các cuộc tấn công chính xác xuyên lĩnh vực, đồng thời tăng cường hơn nữa năng lực tác chiến tổng thể của mọi lực lượng thông qua các cơ chế hợp tác liên ngành.
Cuối cùng, liên quan đến công tác chuẩn bị, hỗ trợ và đảm bảo an ninh trong các cuộc khủng hoảng và rủi ro quốc gia, cũng như các nhiệm vụ đang thực hiện, chiến lược nhấn mạnh rằng các năng lực quân sự cần thiết phải được triển khai đầy đủ, với việc bảo vệ công dân Đức ở nước ngoài được xác định là một nhiệm vụ chủ quyền chung ở cấp liên bang.
Nhìn chung, những định hướng này không chỉ tạo nên những trụ cột chính cho bước nhảy vọt về năng lực của lực lượng vũ trang, mà còn phản ánh rõ ràng rằng Đức đang mở rộng phạm vi bảo vệ an ninh từ lĩnh vực quân sự truyền thống sang một chiều rộng lớn hơn về thông tin, mạng lưới và hệ thống vận hành quốc gia tổng thể.
Tóm lại, chiến lược này vừa là một lộ trình vừa là một tuyên bố, đánh dấu sự chuyển đổi dần dần của Đức từ một quốc gia “phụ thuộc vào an ninh” sang một quốc gia “định hình an ninh”, với quyền tự chủ quân sự trở thành điểm mấu chốt trong quá trình chuyển đổi này.
Đức đang lợi dụng Ukraine để thực hiện “tái quân sự hóa” như thế nào?
Nhưng sức nặng thực sự của chiến lược không bao giờ nằm ở chính văn bản, mà ở việc liệu nó có thể được áp dụng thực tiễn hay không. Đối với Đức ngày nay, khả năng này không phải là trừu tượng; Ukraine đang cung cấp một kịch bản thực tế vô cùng hiếm hoi – một môi trường công nghệ hoạt động liên tục, phát triển nhanh chóng và liên quan trực tiếp đến an ninh châu Âu. Tại đây, Đức có thể vừa thử nghiệm sự chuyển đổi năng lực của Lực lượng Vũ trang Liên bang, vừa trực tiếp đưa các khái niệm chiến lược quân sự quốc gia vẫn đang được lên kế hoạch vào các cuộc xung đột thực tế để kiểm chứng.
Nói cách khác, Ukraine không chỉ là bên nhận hỗ trợ mà còn đang trở thành “bãi thử nghiệm” cho các sáng kiến chiến lược của Đức. Chính theo logic này mà mối quan hệ giữa Đức và Ukraine đã bắt đầu vượt ra ngoài khuôn khổ viện trợ truyền thống và hướng tới một quan hệ đối tác chiến lược sâu sắc hơn.
Ngày 14 tháng 4, một tuần trước khi Đức công bố chiến lược quân sự quốc gia, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy đã gặp Thủ tướng Đức André Merz. Tại cuộc họp báo chung với ông Zelenskyy cùng ngày, ông Merz khẳng định chắc chắn rằng Ukraine “sẽ không bao giờ bỏ qua châu Âu để đạt được bất kỳ thỏa thuận nào với Nga”. Cùng ngày, Đức và Ukraine cũng ra tuyên bố chung nâng tầm quan hệ song phương lên đối tác chiến lược và ký kết thỏa thuận hợp tác quốc phòng.
Thoạt nhìn, chuyến thăm Berlin của ông Zelensky dường như là một ví dụ khác về việc Đức tăng cường hỗ trợ cho Ukraine và ký kết một thỏa thuận hợp tác chiến lược quân sự quy mô lớn hơn. Tuy nhiên, phân tích sâu hơn, xem xét các tuyên bố chính thức của Đức, các điểm chính của thỏa thuận được truyền thông tiết lộ và lập trường thay đổi của Đức đối với Ukraine trong hai năm qua, cho thấy rằng Đức không còn bằng lòng với việc chỉ đơn thuần là một nhà tài trợ tài chính trong cuộc chiến ở Ukraine. Thay vào đó, họ đang bắt đầu trực tiếp tích hợp nhu cầu trang thiết bị quân sự của Ukraine vào ngành công nghiệp quốc phòng và hệ thống an ninh của chính mình. Nói cách khác, đây không chỉ đơn thuần là tin tức về việc Đức tăng cường viện trợ cho Ukraine; mà giống như một bước ngoặt quan trọng. Lần này, Đức và Ukraine không chỉ ký một vài hợp đồng, mà là một kiểu quan hệ quân sự mới. Ukraine không còn chỉ đơn thuần là một quốc gia yêu cầu đạn dược, phòng không và viện trợ tài chính từ phương Tây, và Đức không còn chỉ là một cường quốc châu Âu phải cung cấp hỗ trợ tài chính đồng thời cân nhắc khả năng leo thang xung đột. Hai bên đã ký kết một thỏa thuận đối tác chiến lược, bao gồm quản lý chung máy bay không người lái, hợp tác dữ liệu, nghiên cứu và phát triển chung, sản xuất tên lửa và phòng không, cũng như tài trợ dài hạn và đầu tư công nghiệp. Mặc dù bề ngoài là về cung cấp vũ khí, nhưng về bản chất, đây là một thỏa thuận về phân công lao động dài hạn trong hệ thống công nghiệp chiến tranh tương lai.
Cụ thể, thỏa thuận này sẽ thiết lập một dự án chung, trong đó Đức sẽ cung cấp cho quân đội Ukraine hàng nghìn máy bay không người lái và chi trả cho hàng trăm tên lửa Patriot, các hệ thống tìm kiếm và theo dõi hồng ngoại (IRST), và đầu tư hàng trăm triệu euro vào khả năng tấn công tầm xa của quân đội Ukraine. Ông Zelensky cũng tuyên bố công khai rằng thỏa thuận máy bay không người lái này sẽ là dự án hợp tác quân sự lớn nhất thuộc loại này ở châu Âu. Các tài liệu chính thức cũng nêu rõ rằng cả hai bên sẽ thúc đẩy hợp tác dữ liệu, quản trị máy bay không người lái chung, nghiên cứu và phát triển chung, và các dự án hợp tác khác.
Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không phải là Đức đã cung cấp bao nhiêu trang thiết bị quân sự cho Ukraine, mà là “ai đang tiếp thu năng lực của ai”. Trong bốn năm xung đột Nga-Ukraine vừa qua, quan điểm chủ đạo của phương Tây thường miêu tả Ukraine là bên nhận viện trợ. Nhưng lần này, tuyên bố của Merz đã thay đổi logic đó: “Không có ngành công nghiệp quốc phòng nào sáng tạo hơn Ukraine”. Bằng cách hỗ trợ Ukraine, Đức có thể củng cố và nâng cao hơn nữa năng lực quốc phòng và tổ hợp công nghiệp quân sự của mình. Điều này có nghĩa là mối quan hệ viện trợ đang đảo ngược; trước đây, Đức xuất khẩu năng lực sản xuất sang Ukraine, nhưng giờ đây Đức đang bắt đầu tái đầu tư những đổi mới trên chiến trường của Ukraine vào hệ thống của chính mình. Chiến trường Ukraine đang chuyển đổi từ một mặt trận tiêu tốn nguồn lực thành một bãi thử nghiệm để nhân rộng năng lực công nghiệp quân sự của Đức.
Trong khi đó, sau những thay đổi trong tình hình bầu cử ở Hungary, Đức đang tích cực thúc đẩy việc giải ngân nhanh chóng khoản vay 90 tỷ euro của EU dành cho Ukraine, vốn bị trì hoãn trước đó. Điều này đặc biệt quan trọng vì nó cho thấy Đức không chỉ thúc đẩy viện trợ quân sự ngắn hạn, mà là một hệ thống toàn diện tập trung vào tài chính dài hạn, đầu tư công nghiệp và sản xuất chung. Khi cơ chế tài chính được thiết lập, Ukraine sẽ chuyển từ một nước chỉ đơn thuần tiêu thụ vũ khí thành một trung tâm sản xuất và đổi mới, trong khi Đức sẽ chuyển mình từ một nước cung cấp viện trợ thành một trong những bên hưởng lợi quan trọng nhất của hệ thống này.
Trong bối cảnh tái cấu trúc nhanh chóng quan hệ xuyên Đại Tây Dương, Đức dần nhận ra rằng việc chỉ dựa vào tổ hợp công nghiệp quân sự truyền thống – đặc trưng bởi chi phí cao, chu kỳ chậm và yêu cầu nền tảng nặng nề – không còn đủ để đảm bảo an ninh châu Âu trong tương lai. Thay vào đó, Đức phải tiếp thu năng lực sản xuất và vận hành dựa trên dữ liệu, tốc độ cải tiến nhanh chóng và định hướng chiến trường của Ukraine. Sự thay đổi này cũng được phản ánh trong vai trò đang thay đổi của chính Đức. Chỉ hai năm trước, vào năm 2024, quốc hội Đức đã từ chối cung cấp cho Ukraine tên lửa hành trình tầm xa Taurus, thể hiện sự thận trọng và do dự về nguy cơ leo thang. Tuy nhiên, hiện nay, chính phủ Merz tiếp tục tăng cường hỗ trợ phòng không, trực tiếp tài trợ cho năng lực tấn công sâu vào lãnh thổ đối phương, và thể chế hóa hợp tác song phương trong sản xuất máy bay không người lái, chế tạo tên lửa, nghiên cứu và phát triển phòng không, và hợp tác quốc phòng cấp cao. Sự chuyển đổi này cho thấy Đức không còn bằng lòng với vai trò chỉ là nhà tài trợ mà đang tích cực định hình cơ sở công nghiệp và luật chiến tranh. Nói cách khác, Đức đang chuyển từ một nhà cung cấp tài chính thận trọng sang một quốc gia nòng cốt đang cố gắng định hình cấu trúc công nghiệp thời chiến của châu Âu.
Từ góc nhìn rộng hơn, thỏa thuận này không phải là một sự kiện đơn lẻ, mà là sự chủ động của châu Âu trong việc chuẩn bị cho một tương lai mà Mỹ không còn là chỗ dựa an toàn. Khi trọng tâm chiến lược của Mỹ tiếp tục dịch chuyển, châu Âu đang dần nhận ra rằng tình trạng “gánh chịu chi phí nhưng thiếu quyền quyết định” trong quá khứ là không bền vững. Việc ông Mertz nhấn mạnh rõ ràng vai trò không thể thiếu của châu Âu trong bất kỳ thỏa thuận nào với Nga, trên thực tế, đang định hình lại vị thế chiến lược của châu Âu; trong tương lai, dù là trên bàn đàm phán hay trong việc thiết lập trật tự hậu chiến, châu Âu không còn muốn bị gạt ra ngoài lề.
Tóm lại, việc Đức gần đây công bố chiến lược quân sự quốc gia không phải là một bản cập nhật chính sách đơn lẻ, mà có mối liên hệ rõ ràng với những điều chỉnh sâu sắc trong chính sách đối với Ukraine. Thông qua văn kiện chiến lược quân sự này, Đức đề xuất định hình lại Lực lượng Vũ trang Liên bang với năng lực cốt lõi, tăng cường khả năng răn đe và phòng thủ, thiết lập ưu thế công nghệ, đặt nền tảng cho sự tự chủ quân sự cả về thể chế và chiến lược. Đồng thời, bằng việc thiết lập quan hệ đối tác chiến lược với Ukraine, thúc đẩy quản trị chung máy bay không người lái, hợp tác dữ liệu và nghiên cứu phát triển chung, những chiến lược này, vẫn đang trong giai đoạn lập kế hoạch, được trực tiếp đưa vào môi trường chiến tranh thực tế để kiểm chứng. Đây không phải là hai con đường riêng biệt, mà là một chiến lược tổng thể gắn kết; con đường thứ nhất cung cấp khuôn khổ và mục tiêu, trong khi con đường thứ hai cung cấp các kịch bản và động lực, đảm bảo rằng chiến lược không chỉ dừng lại ở văn bản mà trở thành một quy trình thực tế có thể thực thi.
Biên dịch: Hoàng Hải
Tác giả Lý Chính Đông là nghiên cứu viên thuộc Viện Nghiên cứu Hợp tác Kinh tế – Thương mại Trung Đông Âu, Đại học Ninh Ba.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
