Thế giới đang trải qua những thay đổi sâu sắc chưa từng thấy trong một thế kỷ, với bối cảnh chiến lược toàn cầu đang được định hình lại mạnh mẽ, cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng trở nên phức tạp, và cán cân quyền lực quốc tế đang trải qua những điều chỉnh sâu rộng. Các mối đe dọa an ninh truyền thống tiếp tục gia tăng, và những mâu thuẫn cũ như các trò chơi địa chính trị, tranh chấp lãnh thổ và đối đầu giữa các khối tiếp tục leo thang; các rủi ro an ninh phi truyền thống đang lan rộng theo nhiều hướng, và nhiều cuộc khủng hoảng phức tạp đang đan xen, chồng chất lên nhau, dẫn đến sự gia tăng đồng thời nhiều thiếu hụt trong phát triển, an ninh và quản trị toàn cầu; những mâu thuẫn này đang đan xen chồng chéo phức tạp, tạo nên một bối cảnh quốc tế đầy khó lường. Trong bối cảnh đó, các xung đột địa chính trị toàn cầu đang dần trải qua những biến đổi đáng kể, thể hiện những đặc điểm mới.
Bức tranh an ninh ngày càng trở nên phức tạp
Các xung đột địa chính trị truyền thống chủ yếu giới hạn trong một khu vực duy nhất, với ranh giới được xác định rõ ràng và phạm vi ảnh hưởng hạn chế. Chúng phần lớn chỉ xoay quanh sự cạnh tranh vì lợi ích quốc gia khu vực, và tác động tổng thể của chúng đối với bối cảnh an ninh toàn cầu tương đối dễ kiểm soát. Tuy nhiên, với sự leo thang của cạnh tranh giữa các cường quốc và sự điều chỉnh của bối cảnh toàn cầu, ranh giới địa lý và lãnh thổ của các xung đột cục bộ ban đầu đã hoàn toàn bị phá vỡ. Sự đối đầu địa chính trị đang cho thấy xu hướng lan rộng toàn cầu nhanh chóng và đan xen sâu rộng trên nhiều lĩnh vực. Cùng với sự mất cân bằng của hệ thống quản trị toàn cầu, hiệu ứng lan tỏa của các rủi ro an ninh khác nhau đã được khuếch đại hơn nữa, làm cho đặc điểm toàn cầu và đa lĩnh vực của bối cảnh an ninh ngày càng nổi bật.
Tình trạng bất ổn kéo dài ở châu Âu đã biến nơi đây thành mặt trận quan trọng cho sự lan rộng toàn cầu của đối đầu địa chính trị. Việc NATO tiếp tục mở rộng về phía đông đang thu hẹp không gian an ninh chiến lược của Nga, phá vỡ sự cân bằng chiến lược thời hậu Chiến tranh Lạnh ở châu Âu. Tham vọng bành trướng địa chính trị của Mỹ và phương Tây xung đột gay gắt với những lo ngại về an ninh quốc gia của Nga, dẫn đến một cuộc đối đầu leo thang. Cuộc khủng hoảng Ukraine đã phát triển từ một cuộc xung đột cục bộ thành một cuộc chiến tranh ủy nhiệm quy mô lớn, làm gia tăng căng thẳng địa chính trị giữa Nga, Mỹ và châu Âu, mở rộng cuộc đối đầu từ lĩnh vực quân sự sang các lĩnh vực trọng yếu như thương mại, năng lượng và tài chính. Nhiều vòng trừng phạt của Mỹ và châu Âu đối với Nga đã vấp phải các biện pháp trả đũa về năng lượng và sự thay đổi trong chiến lược thương mại, làm trầm trọng thêm những mâu thuẫn nội bộ và sự phân cực trong nội bộ Mỹ và châu Âu. Điều này cũng gây ra sự biến động giá năng lượng toàn cầu, những lo ngại về an ninh lương thực và làm gián đoạn hệ thống thương mại toàn cầu.
Sự leo thang của xung đột Trung Đông cho thấy bản chất đa diện của nó, ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh năng lượng toàn cầu và sự ổn định kinh tế. Sự leo thang này là kết quả của sự tương tác sâu sắc giữa xung đột Israel-Palestine trong lịch sử, căng thẳng sắc tộc và sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài. Việc leo thang xung đột Israel-Palestine năm 2023 đã châm ngòi cho Chiến tranh Trung Đông lần thứ sáu, với giao tranh lan rộng đến các tuyến đường chiến lược quan trọng như eo biển Hormuz, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn cung năng lượng toàn cầu, gây ra biến động giá dầu quốc tế và cản trở sự phục hồi kinh tế toàn cầu. Xung đột này dẫn đến sự thay đổi chính phủ ở Syria, làm suy yếu các lực lượng kháng chiến chịu sự ảnh hưởng của Iran, và sự can thiệp trực tiếp của Hoa Kỳ càng làm trầm trọng thêm tình trạng hỗn loạn, làm nổi bật tính nhạy cảm về địa chính trị của Trung Đông và tác động toàn cầu sâu sắc của nó.
Rủi ro an ninh tiếp tục gia tăng ở Nam Á, Đông Nam Á và châu Phi, tạo ra sự bất ổn an ninh toàn cầu. Những mối đe dọa an ninh khu vực này bắt nguồn từ những hạn chế về mặt quản trị, trầm trọng hơn do sự can thiệp của cạnh tranh giữa các cường quốc, các xung đột sắc tộc, tôn giáo và tranh chấp lãnh thổ cố hữu, dẫn đến các cuộc xung đột thường xuyên. Các cuộc đụng độ biên giới Ấn Độ – Pakistan đã làm dấy lên mối lo ngại toàn cầu về an ninh hạt nhân; xung đột biên giới Campuchia – Thái Lan đã làm gián đoạn quá trình hội nhập Đông Nam Á; và cuộc nội chiến ở Sudan đã lan ra khắp châu Phi, với các cuộc đảo chính xảy ra ở nhiều quốc gia, làm trầm trọng thêm tình trạng bất ổn thông qua sự cạnh tranh của các cường quốc bên ngoài. Trong khi đó, mối đe dọa khủng bố đang nổi lên, tập trung theo khu vực và trở thành một thách thức đáng kể đối với quản trị an ninh toàn cầu.
Trật tự quốc tế đang cho thấy những dấu hiệu rối loạn
Luật quốc tế đóng vai trò là kim chỉ nam cơ bản cho sự tương tác giữa các quốc gia. Theo truyền thống, cộng đồng quốc tế hoạt động trơn tru trong khuôn khổ Liên Hợp Quốc, với các cơ chế phối hợp hiệu quả cao giữa các cường quốc, và sự bành trướng quyền lực bị hạn chế nghiêm ngặt, dẫn đến sự phát triển có trật tự của cộng đồng quốc tế. Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, chủ nghĩa đơn phương và bá quyền đang gia tăng, chính trị cường quyền lan rộng, hệ thống luật quốc tế truyền thống liên tục bị thách thức, luật rừng tái xuất hiện, nền tảng của pháp quyền quốc tế bị suy yếu, và sự hỗn loạn của pháp quyền trở thành đặc điểm mới nổi bật nhất của trật tự quốc tế hiện nay.
Cuộc khủng hoảng đang diễn ra ở Ukraine đã trở thành một chỉ báo quan trọng về tác động đến luật pháp quốc tế. Một số cuộc trưng cầu dân ý đã làm thay đổi biên giới lãnh thổ, định hình lại cảnh quan địa chính trị khu vực. Hành động này có vẻ như đã vi phạm các mục đích và nguyên tắc của Hiến chương Liên hợp quốc, thách thức nghiêm trọng các chuẩn mực cơ bản của luật pháp quốc tế và làm suy yếu sự đồng thuận cốt lõi rằng toàn vẹn lãnh thổ quốc gia là bất khả xâm phạm. Tuy nhiên, sự tồn tại của nó lại dựa trên những sự kiện mang tính phá luật của các cường quốc đi trước. Một số quốc gia thường xuyên sử dụng các biện pháp trừng phạt đơn phương và các hạn chế độc quyền, bất chấp sự đồng thuận quốc tế và các thỏa thuận đa phương, liên tục làm xói mòn tính ràng buộc và uy tín của luật pháp quốc tế, và làm trầm trọng thêm nguy cơ rối loạn toàn cầu.
Một số quốc gia theo đuổi logic đơn phương, chà đạp nghiêm trọng lên nền tảng của quan hệ quốc tế. Những quốc gia này thường xuyên đặt lợi ích của mình lên trên các nguyên tắc quốc tế, can thiệp tùy tiện vào công việc nội bộ của các quốc gia có chủ quyền, mở rộng quyền lực địa chính trị và cướp bóc các nguồn tài nguyên chiến lược bằng nhiều phương tiện khác nhau, và thường xuyên sử dụng các biện pháp quá mức như gây áp lực quân sự và ám sát có chủ đích, làm suy yếu nghiêm trọng các chuẩn mực cơ bản của quan hệ quốc tế. Đồng thời, họ cố tình bỏ qua diễn đàn đa phương của Liên Hợp Quốc, đơn phương thiết lập các cơ chế khu vực độc quyền, độc chiếm vai trò lãnh đạo trong các vấn đề an ninh khu vực và liên tục làm suy yếu vị thế pháp lý của các thể chế quản trị toàn cầu cốt lõi.
Năng lực điều phối của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc tiếp tục suy yếu, làm trầm trọng thêm tình trạng hỗn loạn trong luật pháp quốc tế. Từ năm 2025, Hội đồng Bảo an đã rơi vào bế tắc trong một số cuộc xung đột lớn do bất đồng giữa các cường quốc, với nhiều nghị quyết về viện trợ nhân đạo và ngừng bắn bị phủ quyết hoặc gác lại, làm giảm đáng kể hiệu quả của sự phối hợp đa phương. Về các vấn đề lớn như khủng hoảng Ukraine, xung đột Israel-Palestine và tình hình ở Syria, các cường quốc đã thể hiện sự phân cực nghiêm trọng trong lập trường của mình, nhiều nghị quyết hợp lý về viện trợ nhân đạo và ngừng bắn đã bị cản trở hoặc gác lại. Việc lạm dụng quyền phủ quyết của một số cường quốc đã dẫn đến những thất bại trong quản trị các vấn đề an ninh then chốt, dẫn đến tình trạng bế tắc chức năng trong Hội đồng Bảo an, và đặt ra thách thức chưa từng có đối với quản trị an ninh toàn cầu và sự ổn định của trật tự quốc tế.
Mô hình xung đột đang cho thấy sự bình thường hóa của chiến tranh bất đối xứng
Trước đây, các cuộc đối đầu địa chính trị chủ yếu được đặc trưng bởi sự cạnh tranh quân sự đối xứng thông thường, với sự chênh lệch tương đối nhỏ về sức mạnh tổng thể của các bên tham chiến. Các phương thức chiến đấu cố định và đơn nhất, ranh giới chiến trường được xác định rõ ràng, và trọng tâm của cuộc đối đầu tập trung vào các trận đánh tấn công và phòng thủ tại các vị trí quân sự tiền tuyến. Logic và phương pháp chiến đấu tương đối cứng nhắc. Trong bối cảnh mới, với sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và sự cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, hình thức chiến tranh đang nhanh chóng chuyển đổi. Phạm vi ứng dụng của chiến tranh bất đối xứng tiếp tục mở rộng, các phương thức chiến đấu trở nên đa dạng và tích hợp hơn, ranh giới chiến trường dần mờ đi, và logic đối đầu cũng như hình thức cạnh tranh đang được làm mới hoàn toàn, trở thành đặc điểm nổi bật nhất của các cuộc xung đột địa chính trị hiện nay.
Trong những năm gần đây, chiến tranh bất đối xứng ngày càng được áp dụng rộng rãi và đa dạng hóa trong nhiều cuộc xung đột toàn cầu. Một số bên tham chiến đã chủ động tránh chiến tranh tiêu hao liên quan đến các trận đánh trực diện, thay vào đó nhắm mục tiêu vào các mục tiêu trọng yếu như cơ sở hạ tầng dân sự, các trung tâm năng lượng và mạng lưới giao thông ở hậu phương địch để thực hiện các cuộc tấn công tầm xa chính xác. Điều này làm suy yếu hiệu quả tiềm lực chiến tranh của đối phương, làm suy giảm khả năng chịu đựng xã hội của họ và đạt được mục tiêu chiến lược “chế ngự kẻ thù mà không cần giao chiến”. Các bên tham chiến khác, dựa vào lợi thế công nghệ và hệ thống của mình, đã sử dụng các phương tiện mới như thiết bị không người lái, hỏa lực chính xác tầm xa và các hoạt động đặc biệt xuyên biên giới để phá vỡ những hạn chế của các chiến tuyến truyền thống, vượt qua ranh giới địa lý để trấn áp hậu phương sâu của địch và định hình lại hoàn toàn cục diện tấn công và phòng thủ truyền thống, làm nổi bật đặc điểm toàn diện và phức tạp của cuộc đối đầu bất đối xứng.
Việc sử dụng thường xuyên các chiến thuật đặc biệt đã làm phong phú thêm ý nghĩa của chiến tranh bất đối xứng. Một số quốc gia coi các chiến thuật đặc biệt như “ám sát”, “quấy rối xuyên biên giới” và “xâm nhập bí mật” như những phương pháp chiến đấu thường quy. Trong các cuộc xung đột khu vực, họ tận dụng khả năng thu thập thông tin tình báo tiên tiến, kiểm soát tầm xa và tấn công chính xác để loại bỏ một cách có chủ đích các nhân sự và chỉ huy chủ chốt của các tổ chức đối phương, nhanh chóng làm tê liệt hệ thống chỉ huy của họ nhằm đạt được hiệu quả gấp đôi với nỗ lực bằng một nửa. Sự can thiệp sâu rộng của một số cường quốc quân sự đã tạo ra tiền lệ xấu cho các cường quốc lớn sử dụng chiến tranh bất đối xứng, làm leo thang hơn nữa các cuộc đối đầu khu vực, làm trầm trọng thêm các xung đột và bất đồng khu vực, và làm gia tăng bất ổn địa phương.
Phía yếu hơn về quân sự đã dần dần khám phá và phát triển các mô hình phản công bất đối xứng đa dạng. Tận dụng lợi thế địa lý và khả năng tác chiến linh hoạt, họ sử dụng trang thiết bị giá rẻ để liên tục làm suy yếu hệ thống phòng không của đối phương, nhắm mục tiêu vào các mục tiêu quân sự có giá trị cao nhằm thu hẹp hiệu quả khoảng cách về trang thiết bị. Đồng thời, bằng cách tấn công các điểm trọng yếu như căn cứ quân sự, cơ sở năng lượng và trung tâm dữ liệu, họ gây ra thiệt hại kinh tế lớn và gây hoang mang xã hội, thậm chí cắt đứt các kênh chiến lược quan trọng. Bằng cách khai thác các cuộc khủng hoảng liên quan đến nguồn cung năng lượng và lương thực, họ gây áp lực lên đối phương, đạt được hiệu quả thay đổi cục diện, nơi kẻ yếu thắng kẻ mạnh.
Toàn cầu hoá – Sự phụ thuộc lẫn nhau đang bị lợi dụng và biến thành vũ khí
Trong bối cảnh toàn cầu hóa – khu vực hoá, hệ thống hợp tác bao gồm các quy tắc thể chế quốc tế, ứng dụng công nghệ dân sự và chuỗi cung ứng toàn cầu sở hữu một số thuộc tính của hàng hóa công cộng. Chủ yếu được định hướng bởi sự hợp tác cùng có lợi và phân bổ nguồn lực tối ưu, hệ thống này phục vụ sự phát triển chung của tất cả các quốc gia và chưa từng được sử dụng như một công cụ công khai cho đối đầu địa chính trị. Hiện nay, với sự cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các cường quốc và những điều chỉnh sâu sắc trong bối cảnh chiến lược toàn cầu, hệ thống này, vốn ban đầu tập trung vào hợp tác, đang cho thấy xu hướng ngày càng gia tăng về việc bị lợi dụng và vũ khí hóa, trở thành một phương tiện quan trọng cho đối đầu địa chính trị và tác động nghiêm trọng đến trật tự hợp tác toàn cầu.
Các quy tắc thể chế đã bị bóp méo thành công cụ cạnh tranh địa chính trị. Một số quốc gia phương Tây, lợi dụng sự thống trị của mình trong việc xây dựng các cơ chế và quy tắc đa phương, đã sử dụng các quy tắc thể chế quốc tế như một phương tiện để thúc đẩy bá quyền, lạm dụng các biện pháp đơn phương như quyền tài phán mở rộng và các biện pháp trừng phạt thứ cấp, làm suy yếu một cách giả tạo tính toàn vẹn của hệ thống tài chính và kinh tế quốc tế. Đồng thời, họ đã ràng buộc các điều khoản hợp tác kinh tế và thương mại với các đường lối ý thức hệ, cố tình dựng lên các rào cản hợp tác và loại trừ những người bất đồng chính kiến, làm xói mòn nghiêm trọng nền tảng của chủ nghĩa đa phương, làm suy yếu hiệu quả quản trị toàn cầu và biến hệ thống hợp tác quốc tế thành một “vũ khí có hệ thống” cho sự đối đầu địa chính trị.
Việc sử dụng và vũ khí hóa công nghệ ngày càng leo thang, làm mờ ranh giới giữa ứng dụng dân sự và quân sự. Các công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo, big data và thiết bị chiến đấu không người lái, ban đầu chủ yếu được sử dụng cho mục đích dân sự như cải thiện đời sống người dân và nâng cấp công nghiệp, hiện đang ngày càng vượt ra ngoài phạm vi ứng dụng dân sự và được sử dụng trên quy mô lớn trong các kịch bản xung đột khu vực. Các công nghệ như phân tích thông minh, định vị chính xác và khả năng tấn công tầm xa thường xuyên được triển khai trong các hoạt động quân sự xuyên biên giới, không chỉ phá vỡ ranh giới của đạo đức chiến tranh truyền thống mà còn làm tăng đáng kể tính bất ngờ và sức tàn phá của các cuộc đối đầu cục bộ, trở thành những “vũ khí công nghệ” có tính răn đe cao trong các xung đột địa chính trị.
Là một thành phần quan trọng của hệ thống hợp tác, chuỗi cung ứng toàn cầu đang ngày càng bị chính trị hóa và mang đặc điểm cạnh tranh gay gắt. Một số quốc gia đang trực tiếp sử dụng năng lượng, lương thực, các tuyến vận chuyển trọng yếu và các chuỗi công nghiệp cốt lõi làm con bài mặc cả để gây áp lực địa chính trị. Từ bỏ khái niệm hợp tác cùng có lợi, họ đang tạo ra sự bất ổn kinh tế toàn cầu bằng cách cố tình phá vỡ hệ thống hậu cần, cắt đứt nguồn cung các nguyên liệu thiết yếu và can thiệp có chủ đích vào cấu trúc của các chuỗi công nghiệp. Điều này nhằm đạt được các mục tiêu địa chính trị của riêng họ và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động ổn định của nền kinh tế toàn cầu cũng như sự phát triển lành mạnh của hệ thống hợp tác.
Các thành viên tham gia trò chơi tăng cường thể hiện vai trò của mình
Trong bối cảnh địa chính trị truyền thống, các quốc gia có chủ quyền là những chủ thể duy nhất trong cạnh tranh an ninh, quản trị khu vực và giải quyết xung đột, nắm giữ vị thế thống trị tuyệt đối. Các tổ chức xã hội, lực lượng vũ trang và các chủ thể phi nhà nước khác có quyền lực hạn chế và ảnh hưởng yếu, không thể tham gia vào các quyết định địa chính trị quan trọng hoặc tác động đến xu hướng khu vực. Do đó, cấu trúc quyền lực địa chính trị vẫn chủ yếu là đơn nhất và tập trung. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, với sự định hình lại sâu sắc của bối cảnh chiến lược toàn cầu và sự trầm trọng thêm của sự mất cân bằng quản trị khu vực, cấu trúc truyền thống này đã bị phá vỡ hoàn toàn. Các chủ thể phi nhà nước đã nhanh chóng nổi lên, ảnh hưởng của họ liên tục gia tăng, và cùng với các quốc gia có chủ quyền, họ tạo thành một nhóm các chủ thể đa dạng trong cạnh tranh địa chính trị, trở thành một lực lượng quan trọng trong việc định hình lại bối cảnh địa chính trị.
Trong các cuộc xung đột ở Trung Đông, vai trò chi phối của các chủ thể phi nhà nước đặc biệt nổi bật, với nhiều lực lượng vũ trang phi nhà nước trở thành lực lượng chính trong các cuộc xung đột này. Được hỗ trợ bởi một số quốc gia bên ngoài hoặc các cường quốc khu vực, các lực lượng vũ trang này tham gia vào các cuộc đối đầu kéo dài với các quốc gia có chủ quyền liên quan, làm nổi bật rõ nét những điểm yếu trong quản trị khu vực. Đồng thời, dựa vào cơ sở quyền lực riêng, các chủ thể phi nhà nước này đã thâm nhập sâu vào các tầng lớp xã hội cơ sở, xây dựng các hệ thống tổ chức và mạng lưới quyền lực tương đối độc lập, làm trầm trọng thêm tình trạng bất ổn khu vực và trở thành một yếu tố then chốt ảnh hưởng đến hòa bình và ổn định ở Trung Đông.
Một số chủ thể phi nhà nước, trước đây bị coi là tổ chức khủng bố, đã nhanh chóng mở rộng ảnh hưởng và thậm chí thay đổi bản sắc bằng cách khai thác những kẽ hở địa chính trị trong các cuộc xung đột khu vực. Chúng đã nắm bắt cơ hội để mở rộng phạm vi ảnh hưởng, giành quyền kiểm soát một phần khu vực, và một số thậm chí đã thành công trong việc chiếm đoạt quyền lực khu vực. Sau đó, chúng đã nhận được sự công nhận ngoại giao từ một số quốc gia, được dỡ bỏ lệnh cấm khủng bố và chuyển đổi từ “lực lượng vũ trang bất hợp pháp” thành “lực lượng hợp pháp”. Sự chuyển đổi này không chỉ làm xáo trộn thêm trật tự chính trị khu vực hiện có mà còn tác động nghiêm trọng đến trật tự chống khủng bố toàn cầu, làm tăng thêm khó khăn cho việc quản trị chống khủng bố quốc tế.
Tại Trung Á và Nam Á, nhiều lực lượng vũ trang phi nhà nước và các thế lực địa phương đang nhanh chóng mở rộng và ngày càng tham gia sâu vào các cuộc đấu tranh quyền lực khu vực. Tận dụng lợi thế địa lý độc đáo và các xung đột khu vực phức tạp, các lực lượng này đồng thời tạo ra các va chạm và xung đột cục bộ với các cường quốc láng giềng trong khi tích cực tìm kiếm sự hỗ trợ từ bên ngoài, liên tục điều chỉnh chiến lược hợp tác quốc tế và mở rộng sức mạnh của chính mình. Thông qua quá trình phát triển lâu dài, họ dần trở thành những bên tham gia quan trọng và không thể phủ nhận trong bối cảnh địa chính trị, đặt ra những thách thức mới đối với quản trị an ninh toàn cầu và ổn định khu vực./.
Biên dịch: Hoàng Hải
Tác giả Mã Tiểu Lâm là nhà nghiên cứu tại Viện Hợp tác Kinh tế và Thương mại Trung – Đông Âu, Đại học Ninh Ba, Trung Quốc.
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
