Sau gần một thập niên kể từ chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên, Tổng thống Donald Trump trở lại Trung Quốc trong một bối cảnh hoàn toàn khác. Thế giới hiện không còn chứng kiến một mối quan hệ Mỹ – Trung dựa chủ yếu vào thương mại và hội nhập kinh tế, mà là cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt về công nghệ, an ninh và quyền lực toàn cầu. Chuyến thăm vì thế không chỉ là một sự kiện ngoại giao cấp cao, mà còn là phép thử cho cách hai siêu cường định nghĩa lại quan hệ với nhau thể hiện qua những mục tiêu chiến lược.
Nguyên nhân lịch trình bị lùi
Tổng thống Donald Trump quyết định lùi chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc từ tháng 3 sang tháng 5/2026 cho thấy những tính toán phức tạp của giới lãnh đạo từ cả phía Mỹ lẫn Trung Quốc. Nguyên nhân trực tiếp dẫn tới việc thay đổi lịch trình được Nhà Trắng đưa ra do tác động bởi cuộc chiến với Iran hồi tháng 2 khiến Mỹ phải tập trung nguồn lực để giải quyết vấn đề Trung Đông. Chính Tổng thống Trump thừa nhận ông muốn ở lại để xử lý chiến sự và đã đề nghị phía Trung Quốc lùi cuộc gặp một tháng hoặc hơn. Tuy nhiên, đằng sau lý do an ninh trước mắt còn là những cân nhắc sâu xa hơn về vị thế chiến lược, lợi ích chính trị và cách thức quản lý cạnh tranh Mỹ – Trung trong giai đoạn mới.
Thứ nhất, Tổng thống Trump muốn bước vào đàm phán với Chủ tịch Tập Cận Bình trong một vị thế thuận lợi hơn. Ở thời điểm dự kiến ban đầu Mỹ đang bị phân tán bởi xung đột tại hai điểm nóng Ukraine và Trung Đông. Trong khi hai điểm nóng trên đều cần thiết có vai trò của Trung Quốc trong đó để giải quyết. Nếu ông Trump chủ động tới Trung Quốc trong thời điểm này sẽ dễ bị nhìn nhận đang rơi vào thế Mỹ cần Trung Quốc hơn Trung Quốc cần Mỹ. Việc lùi lịch trình vì thế giúp ông chủ Nhà Trắng có thêm thời gian ổn định tình hình Trung Đông, đề xuất những yêu cầu hai bên có thể chấp nhận được rồi mới bước vào thương lượng. Đây cũng là đặc điểm quen thuộc trong phong cách ngoại giao của Trump chỉ xuất hiện tại bàn đàm phán khi tin rằng mình có khả năng kiểm soát câu chuyện và tạo ra một thỏa thuận lớn.
Thứ hai, Tổng thống Trump cần chuẩn bị một kết quả đủ sức phục vụ mục tiêu chính trị đối nội. Ông không muốn chuyến thăm chỉ dừng ở nghi thức ngoại giao hay các tuyên bố mang tính biểu tượng, mà phải tạo ra những thành quả hữu hình có thể chứng minh hiệu quả của cách tiếp cận “giao dịch” mà ông theo đuổi với Trung Quốc. Khác với nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Trump hiện đang đối mặt áp lực lớn hơn từ nội bộ ở cả mặt chính sách và dư luận. Chính vì vậy, ông muốn biến cuộc gặp với ông Tập thành minh chứng cho thông điệp chính trị mà ông luôn rao giảng từ khi còn tranh cử rằng chỉ Trump mới đủ khả năng buộc lãnh đạo Trung Quốc phải nhượng bộ thông qua đàm phán trực tiếp.
Thứ ba, Tổng thống Trump muốn tái định nghĩa cạnh tranh Mỹ – Trung theo hướng tiếp cận khác. Trong nhiều năm qua, giới hoạch định chính sách và bộ máy quan chức an ninh diều hâu Mỹ ngày càng xem Trung Quốc như đối thủ chiến lược của Mỹ. Điều được thể hiện xuyên suốt trong các văn kiện Chiến lược An ninh/ Quốc phòng Quốc gia từ Obama cho đến Trump và Biden. Tuy nhiên, Tổng thống Trump trong nhiệm kỳ lần này có cách tiếp cận khác với chính ông của nhiệm kỳ trước ở chỗ sự gay gắt khi nhắc về Trung Quốc đã giảm. Ông không nhìn quan hệ Mỹ – Trung hoàn toàn qua lăng kính ý thức hệ mà coi đây là vấn đề quyền lực và lợi ích có thể mặc cả. Việc lùi lịch vì thế cũng nhằm tạo thêm thời gian để hai bên chuẩn bị một khuôn khổ quản lý cạnh tranh, giảm nguy cơ leo thang căng thẳng.
Việc lựa chọn tháng 5 thay vì tháng 3 vì thế cũng mang nhiều tầng ý nghĩa hơn. Tháng 5 nằm đúng vào thời điểm “bản lề” của năm cả về kinh tế và chính trị. Sau quý I và quý II đầy biến động bởi xung đột tại Trung Đông, các cường quốc cần một môi trường quốc tế ổn định trước khi bước sang nửa cuối năm. Với Mỹ, trong văn hóa đầu tư, tháng 5 gắn với mùa vụ của của giới đầu tư chứng khoán phố Wall “Sell in May and go away” khi bước vào giai đoạn giữa năm. Việc lùi chuyến thăm giúp chính quyền Trump có thêm thời gian trấn an thị trường trong nước, ổn định giá dầu và củng cố niềm tin rằng sức mạnh của đồng USD cùng vai trò trung tâm của kinh tế Mỹ vẫn được duy trì. Còn với Trung Quốc, đây là thời điểm quan trọng để để củng cố niềm tin thị trường trong bối cảnh kinh tế vẫn chịu áp lực từ con số tăng trưởng chậm và khủng hoảng bất động sản. Đồng thời, việc tiếp đón Tổng thống Trump trọng thị cũng giúp Trung Quốc củng cố hình ảnh một trung tâm quyền lực ổn định, tự tin và đủ vị thế để đối thoại ngang hàng với Mỹ.
Tháng 5 còn có giá trị biểu tượng lớn về mặt ngoại giao đối với cả hai cường quốc. Đây thường là thời điểm các nước lớn bắt đầu tăng tốc hoạt động đối ngoại cấp cao nhằm chuẩn bị cho chuỗi hội nghị quan trọng của nửa cuối năm như như G20, APEC hay các diễn đàn khu vực như Đối thoại Shangri-La, Diễn đàn Hương Sơn. Một cuộc gặp thành công giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình vào thời điểm này không chỉ giúp tạo ra bầu không khí chiến lược thuận lợi hơn cho phần còn lại của năm, mà còn phát đi tín hiệu quan trọng với thế giới rằng dù cạnh tranh ngày càng gay gắt, quan hệ Mỹ – Trung vẫn trong tầm kiểm soát.
Mục tiêu của hai bên
Trong lần trở lại Trung Quốc này, mang theo bốn mục tiêu lớn của Mỹ: (i) ổn định lợi ích kinh tế; (ii) ngăn ngừa rủi ro địa chính trị; (iii) kiểm soát vấn đề Đài Loan; và (iv) củng cố hình ảnh cá nhân. Những mục tiêu này có thể trở thành một kết quả mà thường được ông nhắc tới như các “thỏa thuận lớn” (big deals). Cụ thể:
Trước hết, về mục tiêu ổn định lợi ích kinh tế. Sau nhiều năm thúc đẩy chiến lược giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, Mỹ ngày càng nhận ra rằng việc tách rời hoàn toàn khỏi nền sản xuất Trung Quốc là điều không khả thi. Chính vì vậy, mục tiêu của Mỹ hiện nay không đơn thuần là tìm cách tách rời mà hướng tới giảm phụ thuộc có chọn lọc ở một số lĩnh vực nhưng vẫn cần duy trì khả năng tiếp cận những nguồn lực mà Mỹ chưa thể thay thế ngay lập tức. Việc có tới 16 CEO của các tập đoàn công nghệ, tài chính tháp tùng ông Trump tới Bắc Kinh cho thấy chuyến đi mang theo dấu hiệu tái cấu trúc đầu tư của Mỹ vào Trung Quốc. Giới doanh nhân Mỹ lo ngại rằng cạnh tranh thuế quan có thể làm đứt gãy chuỗi cung ứng, đẩy chi phí sản xuất tăng cao và khiến những doanh nghiệp Mỹ mất lợi thế cạnh tranh toàn cầu. Tổng thống Trump hiểu điều đó, vì vậy, ông cần ít nhất một số thành quả để chứng minh hiệu quả đối với cách tiếp cận bằng đàm phán trực tiếp với Trung Quốc. Trong đó có ba điều Mỹ sẽ đặt ra với Trung Quốc: Trung Quốc tăng mua hàng hóa Mỹ đặc biệt là nông sản và năng lượng nhằm hỗ trợ các bang công nghiệp và nông nghiệp trong nước. Đồng thời, Mỹ cũng muốn đạt được cam kết ổn định nguồn cung đất hiếm và khoáng sản chiến lược. Quan trọng hơn, Mỹ muốn xây dựng một cơ chế hạn chế trả đũa thương mại nhằm giảm biến động trên thị trường tài chính.
Thứ hai, về mục tiêu hạn chế rủi ro địa chính trị. Những động thái quân sự gần đây của Mỹ tại Iran và Venezuela đã tạo ra làn sóng chỉ trích về cách hành xử mang tính áp đặt quyền lực của Mỹ. Điều khiến Mỹ lo ngại hơn cả là nguy cơ các đối thủ chiến lược đang ngày càng có động lực xích lại gần nhau để đối phó với Mỹ. Cuộc chiến ở Ukraine, khủng hoảng Trung Đông và cạnh tranh chiến lược tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đang khiến Mỹ phải phân tán nguồn lực trên nhiều mặt trận cùng lúc. Trong khi đó mối liên kết giữa Nga – Trung Quốc – Iran đang ngày càng có chiều hướng sâu hơn. Theo giới chức Mỹ, Trung Quốc hiện mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, đồng thời là khách hàng năng lượng lớn nhất của Nga. Chính vì vậy, chuyến thăm của Tổng thống Trump mang theo một mục tiêu khác là hạn chế khả năng hình thành một liên kết chống Mỹ giữa Trung Quốc, Nga và Iran. Bằng cách “phân tách” Trung Quốc khỏi thế liên kết ngày càng chặt với Nga và Iran, đưa bài toán từ mô hình “tam giác” trở lại các mối quan hệ song phương riêng rẽ – trạng thái có thể giúp dễ quản lý và kiểm soát hơn. Đây thực chất là logic từng xuất hiện trong chiến lược của Mỹ thời Richard Nixon, khi Mỹ chủ động cải thiện quan hệ với Trung Quốc để chia tách Trung Quốc khỏi Liên Xô và Việt Nam.
Thứ ba, kiểm soát vấn đề Đài Loan trong quan hệ song phương là một trong những mục quan trọng trong lộ trình. Những năm gần đây, eo biển Đài Loan đã trở thành điểm nóng nguy hiểm nhất trong quan hệ Mỹ – Trung khi cả hai bên đều gia tăng hiện diện quân sự, mở rộng tập trận và đẩy mạnh các hoạt động răn đe. Việc lãnh đạo Quốc Dân Đảng bà Triệu Lệ Văn thăm Trung Quốc hồi tháng trước cho thấy Trung Quốc vẫn đang để ngỏ khả năng quản lý vấn đề Đài Loan trong hòa bình. Tuy nhiên, phía Mỹ lại tích cực hỗ trợ quân sự cho chính quyền của nhà lãnh đạo Lại Thanh Đức. Tuy nhiên, Mỹ hiểu rằng nếu xảy ra khủng hoảng quân sự tại Đài Loan trong lúc Mỹ còn đang phải phân tán nguồn lực cho Trung Đông và châu Âu, nước này sẽ rơi vào tình thế chiến lược cực kỳ khó khăn. Một cuộc xung đột quanh Đài Loan không chỉ đe dọa vị thế quân sự của Mỹ tại Tây Thái Bình Dương, mà còn có nguy cơ gây đứt gãy chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu trong lĩnh vực chip bán dẫn. Chính vì vậy, Nhà Trắng ngày càng coi việc duy trì đối thoại trực tiếp với Trung Quốc là cần thiết nhằm thiết lập các “lằn ranh đỏ” để kiểm soát tránh để các sự cố quân sự ngoài ý muốn leo thang thành đối đầu quân sự trực tiếp.
Thứ tư, về ý nghĩa chính trị đối với hình ảnh cá nhân của Tổng thống Trump. Ông Trump muốn tiếp tục xây dựng phong cách ngoại giao đặc biệt của mình đủ khả năng quản lý mối quan hệ với đối thủ lớn nhất của Mỹ thông qua đàm phán. Ông tin rằng cạnh tranh không nhất thiết phải dẫn tới đối đầu toàn diện, miễn rằng Mỹ vẫn giữ được ưu thế và buộc Trung Quốc phải nhượng bộ trong các lĩnh vực cốt lõi. Việc xuất hiện tại Bắc Kinh ngoài để xử lý các vấn đề đối ngoại, mà còn phục vụ mục tiêu chính trị trong nước của Trump. Sau các quyết định quân sự liên quan tới Iran tỷ lệ ủng hộ của Trump có dấu hiệu suy giảm đáng kể. Trong khi đó, cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với vị thế chính trị của Trump, bởi kết quả này sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng kiểm soát Quốc hội cũng như dư địa chính trị của ông trong phần còn lại của nhiệm kỳ. Do vậy, Trump cần chứng minh rằng mình là người đủ khả năng kiểm soát các cuộc khủng hoảng thông qua thương lượng. Ông muốn thể hiện rằng mình vừa đủ cứng rắn để gây sức ép với Trung Quốc, vừa đủ thực dụng để đạt được những thỏa thuận mà các đời tổng thống trước không làm được. Đây cũng là phong cách chính trị quen thuộc của Trump đó là biến các cuộc gặp thượng đỉnh thành công cụ để củng cố hình ảnh cá nhân.
Về phía Trung Quốc, thông qua việc tiếp đón Tổng thống Trump với nghi thức trọng thị Trung Quốc muốn phát đi ba thông điệp trong đó lồng ghép cả những mục tiêu tới Mỹ, dư luận quốc tế và cả dư luận trong nước.
Thông điệp thứ nhất, bất chấp cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, nước này vẫn là đối tác không thể thiếu đối với Mỹ và nền kinh tế toàn cầu. Trung Quốc muốn chứng minh rằng ngay cả Mỹ cuối cùng vẫn phải quay lại đối thoại với Trung Quốc trong các vấn đề kinh tế, thương mại và an ninh. Trung Quốc đặc biệt muốn tận dụng chuyến thăm để bác bỏ luận điểm mà Mỹ nhiều năm qua theo đuổi rằng Mỹ có thể tách rời hoàn toàn khỏi nền kinh tế Trung Quốc. Dù nhiều doanh nghiệp Mỹ đã chuyển một phần sản xuất sang Việt Nam, Ấn Độ,…Trung Quốc vẫn giữ vai trò trung tâm trong nhiều chuỗi cung ứng chiến lược toàn cầu. Nước này hiện chiếm phần lớn năng lực chế biến đất hiếm, sản xuất pin xe điện, năng lượng mặt trời, nguyên liệu công nghiệp và nhiều linh kiện điện tử quan trọng. Trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp, rất ít quốc gia hiện có thể thay thế đồng thời quy mô thị trường, năng lực hậu cần, cơ sở hạ tầng và hệ sinh thái công nghiệp mà Trung Quốc đã xây dựng suốt hơn ba thập niên.
Thông điệp thứ hai là Trung Quốc vẫn duy trì được khả năng chống chịu trước sức ép ngày càng gia tăng ở nhiều mặt từ Mỹ. Trong hơn một năm qua, Mỹ và các đồng minh liên tục mở rộng các biện pháp kiểm soát, kiềm chế Trung Quốc. Tuy nhiên, từ góc nhìn của Trung Quốc, Mỹ vẫn chưa đạt được mục tiêu làm suy giảm vai trò trung tâm của Trung Quốc trong kinh tế và cấu trúc quyền lực toàn cầu. Nền kinh tế Trung Quốc vẫn duy trì quy mô khoảng 18.000 tỷ USD và đóng góp gần 30% sản lượng sản xuất công nghiệp thế giới, đồng thời giữ vị trí then chốt trong các chuỗi cung ứng pin xe điện, năng lượng sạch, đất hiếm và công nghệ xanh. Ngay cả trong lĩnh vực bán dẫn mà Mỹ siết chặt kiểm soát nhất, Trung Quốc vẫn đẩy mạnh chiến lược tự chủ công nghệ. Quan trọng hơn, Trung Quốc muốn chứng minh rằng trong khi Mỹ cố gắng cô lập Trung Quốc vẫn tiếp tục mở rộng hiện diện ở Nam Bán cầu thông qua thương mại, đầu tư và ngoại giao. Từ BRICS, BRI cho tới vai trò trung gian hòa giải một số điểm nóng nhưng năm qua. Hình ảnh Tổng thống Mỹ trực tiếp tới đối thoại, cùng sự hiện diện của hàng loạt CEO doanh nghiệp Mỹ, giúp Trung Quốc củng cố lập luận rằng sức ép của Mỹ chưa đủ để làm suy yếu vị thế quốc tế của Trung Quốc như kỳ vọng.
Thông điệp thứ ba, Trung Quốc muốn tiếp tục định hình hình ảnh một cường quốc ổn định và có trách nhiệm. Đây là một mục tiêu chiến lược đối với Trung Quốc trong vài năm gần đây với mong muốn xây dựng hình ảnh nước này như một trung tâm quyền lực có khả năng duy trì ổn định kinh tế và đối thoại quốc tế. Từ góc nhìn của Trung Quốc, môi trường quốc tế hiện nay đang tạo ra cơ hội để Trung Quốc gia tăng quyền lực mềm. Chính vì vậy, việc tiếp đón Trump với nghi thức ngoại giao cấp cao nhằm phát đi hình ảnh rằng dù cạnh tranh Mỹ – Trung gay gắt, Trung Quốc vẫn đủ tự tin để đối thoại trực tiếp với Mỹ từ vị thế ngang hàng, thay vì ở trạng thái phòng thủ như giai đoạn đầu của cuộc chiến thương mại năm 2018–2019. Đây là sự thay đổi lớn về tâm thế chiến lược của Trung Quốc sau gần một thập niên cạnh tranh với Mỹ. Trung Quốc cũng muốn cho thế giới thấy rằng Trung Quốc hiện không chỉ là một cường quốc kinh tế, mà còn là một tác nhân không thể thiếu trong quản trị toàn cầu nhằm củng cố hình ảnh “nước lớn có trách nhiệm”. Điển hình nhất là vai trò trung gian của Trung Quốc trong tiến trình hòa giải giữa Saudi Arabia và Iran năm 2023 ngay tại khu vực ảnh hưởng truyền thống của Mỹ. Hơn thế, hình ảnh Tổng thống Mỹ xuất hiện tại Đại lễ đường Nhân dân cho phép dư luận Trung Quốc củng cố quan điểm rằng Mỹ cuối cùng vẫn phải đối thoại với Trung Quốc như một trung tâm quyền lực ngang hàng. Điều này đặc biệt quan trọng với chiến lược đối ngoại của Chủ tịch Tập Cận Bình gắn với giấc mộng Trung Hoa”.
Kết luận
Nhìn tổng thể, chuyến thăm Trung Quốc lần này của Tổng thống Trump phản ánh rõ thực tế rằng cạnh tranh Mỹ – Trung đã bước sang một giai đoạn mới quyết liệt hơn, toàn diện hơn nhưng đồng thời cũng phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc hơn. Với Mỹ, mục tiêu cốt lõi là kiểm soát cạnh tranh, giảm rủi ro địa chính trị và bảo vệ các lợi ích chiến lược của Mỹ mà không đẩy quan hệ song phương tới đối đầu toàn diện. Trong khi đó, Trung Quốc muốn tận dụng chuyến đi để khẳng định rằng Trung Quốc vẫn là trung tâm quyền lực không thể thiếu của kinh tế toàn cầu, đồng thời củng cố hình ảnh một cường quốc ổn định, tự tin và đủ vị thế để đối thoại ngang hàng với Mỹ. Vì vậy, chuyến thăm lần này không đơn thuần là một hoạt động ngoại giao cấp cao, mà còn là phép thử quan trọng đối với khả năng quản lý cạnh tranh giữa hai nước lớn trong bối cảnh trật tự quốc tế đang bước vào giai đoạn biến động sâu sắc./.
Tác giả: Phạm Quang Hiền
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail:[email protected]
