Hiện nay, một chu kỳ cách mạng công nghệ và chuyển đổi công nghiệp mới đang được thúc đẩy. Các lĩnh vực mới nổi, tiêu biểu là trí tuệ nhân tạo, sinh thái học, vùng cực, biển sâu và mạng lưới không gian, đang trở thành những tâm điểm mới của cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc và là những biến số quan trọng trong việc định hình lại trật tự quốc tế. Trong khi tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển kinh tế và xã hội, các lĩnh vực mới nổi này cũng mang đến những rủi ro và thách thức an ninh quốc gia chưa từng có. Tăng cường năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi là một lựa chọn chiến lược để đảm bảo mục tiêu kép vừa phát triển và vừa giữ vững môi trường an ninh ổn định, đồng thời ứng phó với những thay đổi chưa từng có của thế kỷ.
Vai trò của việc đảm bảo an ninh ở các lĩnh vực mới nổi
Các lĩnh vực mới nổi đã mở ra những giới hạn mới cho an ninh quốc gia, tạo động lực mới cho sự phát triển chất lượng cao và là chiến trường chính cho sự cạnh tranh giữa các cường quốc. Tăng cường năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi không chỉ là nhu cầu cấp thiết để giải quyết các rủi ro và thách thức an ninh quốc gia, mà còn là một biện pháp chiến lược quan trọng để thúc đẩy hiện đại hóa toàn diện và lâu dài.
Tăng cường năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi là nền tảng chiến lược để một quốc gia bắt kịp với xu thế chung của toàn cầu. Các lĩnh vực mới nổi thể hiện năng lực cạnh tranh cốt lõi của một quốc gia; ai dẫn đầu trong các công nghệ, các chuẩn tắc then chốt, cũng như hệ sinh thái công nghiệp sẽ chiếm vị trí quan trọng trong chuỗi phân công lao động và phân phối lợi nhuận toàn cầu trong tương lai. Tăng cường năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi về cơ bản là bảo vệ những đột phá đổi mới, nâng cấp năng lực công nghệ – công nghiệp và ngăn ngừa sự phụ thuộc vào nước ngoài trong các lĩnh vực then chốt. Các lĩnh vực mới nổi có thể khiến mô hình truyền thống “phát triển trước, quản lý sau” trở nên không bền vững. Mối quan hệ giữa “phát triển” và “an ninh” phải đảm bảo phát triển thông qua an ninh và thúc đẩy an ninh thông qua phát triển.
Tăng cường năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi là yêu cầu thiết yếu để ngăn ngừa và giảm thiểu các rủi ro an ninh quốc gia mới. Hiện nay, sự gia tăng các yếu tố bất ổn và khó lường, khiến các rủi ro và thách thức đối với an ninh quốc gia trở nên nghiêm trọng và phức tạp hơn. Sự trỗi dậy mạnh mẽ của các lĩnh vực mới nổi đã phá vỡ phạm vi và khuôn khổ khái niệm truyền thống về an ninh quốc gia, làm phát sinh một loạt các rủi ro và thách thức mới chưa từng có. Các vấn đề như gián điệp mạng, độc quyền dữ liệu, thuật toán thiên vị, xâm phạm sinh học xuyên biên giới, lạm dụng công nghệ chỉnh sửa gen, sự gia tăng rác thải vũ trụ và cạnh tranh tài nguyên biển sâu ngày càng trở nên nổi bật, tạo ra các yếu tố gây bất ổn tiềm tàng đe dọa an ninh quốc gia. Hơn nữa, so với các lĩnh vực truyền thống, rủi ro an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi nguy hiểm hơn và khó ngăn ngừa, kiểm soát hơn, dễ gây ra rủi ro an ninh hệ thống và đe dọa chủ quyền, an ninh và lợi ích phát triển quốc gia. Tăng cường năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi là biện pháp quan trọng để ngăn ngừa và giảm thiểu các rủi ro mới ngay từ nguồn gốc và bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia.
Tăng cường năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi là đòn bẩy chiến lược để tăng khả năng cạnh tranh của đất nước. Xuyên suốt lịch sử nhân loại, mỗi bước đột phá công nghệ lớn đều làm thay đổi sâu sắc trật tự quốc tế. Hiện nay, trọng tâm của cạnh tranh giữa các cường quốc đang nhanh chóng chuyển từ các lĩnh vực truyền thống sang các lĩnh vực mới nổi, vốn đã trở thành chiến trường chính và tuyến đầu của cuộc cạnh tranh này. Bất cứ ai nắm bắt được thế chủ động và giành ưu thế trong các lĩnh vực mới nổi sẽ nắm giữ vị trí thống trị trong quản trị toàn cầu và giành được nhiều ảnh hưởng quốc tế hơn. Các quốc gia đang tăng cường đầu tư vào lĩnh vực này, cạnh tranh về đổi mới công nghệ, năng lực an ninh và quyền lực thiết lập luật lệ trong các lĩnh vực mới nổi. Một số quốc gia, dựa vào lợi thế người tiên phong, đang theo đuổi bá quyền công nghệ, cố gắng kiềm chế sự trỗi dậy và phát triển của các quốc gia khác bằng cách độc chiếm các công nghệ cốt lõi quan trọng, xây dựng các rào cản luật lệ quốc tế và hình thành các liên minh công nghệ độc quyền, từ đó duy trì bá quyền công nghệ của mình. Trước sự cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, cần bám sát chiến lược phát triển quốc gia, tăng cường năng lực bảo đảm an ninh trên các lĩnh vực mới nổi, tạo dựng môi trường bên ngoài thuận lợi cho sự phát triển toàn diện, bền vững ở trong nước.
Tăng cường năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi là biện pháp then chốt để thúc đẩy hiện đại hóa đất nước một cách toàn diện. Sự phát triển nhanh chóng của các lĩnh vực mới nổi mang lại những con đường và công cụ mới cho quản trị an ninh quốc gia, nhưng cũng đặt ra những thách thức mới và yêu cầu cao hơn. Hiệu quả quản trị trong các lĩnh vực này phản ánh tính hoàn thiện của hệ thống an ninh quốc gia và trình độ hiện đại hóa năng lực quản trị. Tăng cường năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi là chìa khóa để chuyển hóa những bất ổn do công nghệ mới nổi mang lại thành sự gia tăng tối đa về phát triển kinh tế – xã hội và hiệu quả quản trị an ninh quốc gia. Nó có thể giải quyết chính xác những thiếu sót và điểm yếu trong hệ thống quản trị quốc gia ở các lĩnh vực mới nổi, đồng thời thúc đẩy việc xem xét lại các khái niệm quản trị, tối ưu hóa các phương pháp quản trị và đổi mới các phương tiện quản trị, nâng cao chất lượng và hiệu quả của quá trình hiện đại hóa toàn diện của đất nước, cung cấp một sự đảm bảo an ninh vững chắc để bảo vệ sự phát triển kinh tế và xã hội chất lượng cao.
Rủi ro an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi
Từ góc độ an ninh, các lĩnh vực mới nổi có thể được phân loại rộng rãi thành các lĩnh vực tình báo kỹ thuật số, các lĩnh vực chiến lược mới và các lĩnh vực sinh thái tự nhiên. Lĩnh vực tình báo kỹ thuật số, bao gồm mạng lưới thông tin, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, hoạt động dựa trên các yếu tố kỹ thuật số, đại diện cho lĩnh vực an ninh cơ bản và cốt lõi nhất của thời đại kỹ thuật số. Các lĩnh vực chiến lược mới bao gồm không gian vũ trụ, biển sâu, vùng cực và vùng kinh tế tầm thấp, đại diện cho không gian chiến lược vật lý. Lĩnh vực sinh thái tự nhiên bao gồm an ninh sinh học, sinh thái và hạt nhân, trực tiếp duy trì nền tảng sinh tồn và liên quan mật thiết đến cuộc sống và sức khỏe của người dân. Hiện nay, an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi đang đối mặt với nhiều vấn đề và thách thức mới.
Bối cảnh an ninh và đặc điểm rủi ro ở các lĩnh vực mới nổi so với truyền thống
Thứ nhất, chúng được thúc đẩy bởi công nghệ. Sự phát triển của các lĩnh vực mới nổi về cơ bản bắt nguồn từ sự đổi mới và ứng dụng công nghệ, và các rủi ro an ninh phát sinh gắn bó chặt chẽ với sự phát triển công nghệ, có khả năng gây ra các vấn đề an ninh ở mọi giai đoạn nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ.
Thứ hai, chúng mang tính liên ngành và tích hợp. Các lĩnh vực mới nổi thể hiện các đặc điểm nổi bật liên ngành, liên lĩnh vực và liên khu vực, khiến các rủi ro an ninh liên quan rất dễ lây lan và lan rộng giữa các lĩnh vực khác nhau, thể hiện đặc điểm “hiệu ứng gợn sóng” (Ripple Effect).
Thứ ba, chúng khó nhận biết và phức tạp. Các công nghệ mới nổi có tính chuyên môn hóa cao và không chắc chắn, với những rủi ro tiềm ẩn khó xác định và khó giải quyết, thường “vô hình, không thể nắm bắt và khó dự đoán”, dễ dàng phát triển thành một hiện tượng bất ngờ, nằm ngoài mọi dự báo thông thường, có tác động cực kỳ lớn và thường được giải thích một cách khiên cưỡng là “có thể dự đoán được” sau khi nó đã xảy ra (cách gọi khác là một sự kiện “Thiên nga Đen- Black Swan event”).
Thứ tư, chúng được kết nối toàn cầu. Các vấn đề an ninh trong các lĩnh vực mới nổi thường vượt qua biên giới quốc gia, lây lan và liên quan chặt chẽ giữa các quốc gia. Chính sách công nghệ hoặc lỗ hổng an ninh của một quốc gia có thể gây ra các phản ứng dây chuyền quốc tế, phát triển thành các vấn đề khu vực hoặc thậm chí toàn cầu.
Do những đặc điểm này, các khái niệm quản trị an ninh truyền thống và các chuẩn mực pháp lý không còn đáp ứng đủ nhu cầu an ninh của các lĩnh vực mới nổi, đòi hỏi phải tăng cường năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực này để củng cố nền tảng an ninh của chúng.
Các rủi ro an ninh trong lĩnh vực tình báo kỹ thuật số ngày càng trở nên nổi bật do sự phát triển không ngừng của công nghệ
Là một thành trì an ninh cốt lõi trong thời đại kỹ thuật số, những thách thức an ninh của lĩnh vực tình báo kỹ thuật số chủ yếu xuất phát từ sự phức tạp, tính mở và sự chậm trễ trong việc tuân thủ quy định của chính công nghệ.
Ví dụ, trong lĩnh vực an ninh mạng, các cuộc tấn công mạng đang hoành hành, với việc tội phạm sử dụng virus, Trojan, ransomware và các phần mềm độc hại khác để đánh cắp dữ liệu nhạy cảm, làm hư hại hệ thống mạng và thậm chí cả cơ sở hạ tầng thông tin quan trọng. Thông tin cá nhân dễ dàng bị thu thập, rò rỉ, bị bán trái phép, và gian lận viễn thông cùng các hoạt động bất hợp pháp khác diễn ra thường xuyên. Đồng thời, các mối đe dọa mạng xuyên biên giới và các cuộc tấn công chuỗi cung ứng tiếp tục leo thang, làm tăng đáng kể áp lực lên việc bảo vệ an ninh của cơ sở hạ tầng thông tin quan trọng.
Trong lĩnh vực an ninh dữ liệu, rò rỉ và lạm dụng dữ liệu ngày càng trở nên nổi bật. Các phương pháp tấn công mới như “đầu độc dữ liệu” có thể đánh lừa quá trình ra quyết định của AI và thậm chí gây ra rủi ro hệ thống. Luồng dữ liệu xuyên biên giới và xử lý dữ liệu cũng tiềm ẩn những rủi ro an ninh quốc gia đáng kể. Đặc điểm “con dao hai lưỡi” thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực an ninh trí tuệ nhân tạo. Mặc dù công nghệ AI đang thay đổi sâu sắc quá trình sản xuất và lối sống của con người, trở thành động lực quan trọng cho một vòng cách mạng công nghệ và chuyển đổi công nghiệp mới, nhưng nó cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro về an ninh, bao gồm bảo mật dữ liệu, lạm dụng công nghệ, thông tin sai lệch, gián đoạn việc làm truyền thống, tranh cãi về đạo đức và sự chậm trễ trong việc tuân thủ quy định.
Các không gian chiến lược mới đang đối mặt với tình hình an ninh phức tạp và nghiêm trọng cùng với sự cạnh tranh năng động của các chủ thể quốc tế
Bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như sự cạnh tranh giữa các cường quốc, cải cách quản trị toàn cầu và sự phát triển của cuộc cách mạng công nghệ, các biên giới chiến lược mới này đang đối mặt với tình hình an ninh phức tạp và nghiêm trọng.
Trong lĩnh vực không gian, việc quân sự hóa không gian là điều hiển nhiên, với một số quốc gia tìm kiếm bá quyền không gian, đẩy nhanh việc phát triển các hệ thống vũ khí không gian, tăng cường triển khai các tài sản không gian, và thậm chí cố gắng thành lập các liên minh không gian để chiếm đoạt tài nguyên không gian, đặt thế giới vào nguy cơ chạy đua vũ trang không gian. Vùng biển sâu và vùng cực đang đối mặt với tình thế tiến thoái lưỡng nan điển hình của “thảm kịch tài nguyên chung”. Đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc, vùng biển sâu và vùng cực đã trở thành những khía cạnh quan trọng của cạnh tranh quốc tế, với một số quốc gia thậm chí còn đưa ra các yêu sách lãnh thổ đối với các quốc gia khác. Cạnh tranh gay gắt đang diễn ra giữa các bên khác nhau về thăm dò tài nguyên, triển khai quân sự, thu thập dữ liệu và kiểm soát các tuyến vận chuyển quan trọng. Trong lĩnh vực không gian tầm thấp, với việc ứng dụng rộng rãi các máy bay tầm thấp như máy bay không người lái và sự phát triển bùng nổ của nền kinh tế không gian tầm thấp, độ khó của việc giám sát không gian tầm thấp ngày càng tăng. Các sự việc như các chuyến bay máy bay không người lái trái phép và việc lập bản đồ địa lý bất hợp pháp diễn ra thường xuyên, làm tăng nguy cơ khủng bố và các hoạt động tội phạm, đồng thời đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với an ninh công cộng.
Các lĩnh vực sinh thái tự nhiên tiếp tục đối mặt với những mối đe dọa an ninh phức tạp
Những lĩnh vực này liên quan trực tiếp đến sự sống còn của con người và phát triển bền vững, rủi ro an ninh của chúng thường mang tính liên ngành, đan xen, lan rộng, kéo dài và khó quản lý, liên quan chặt chẽ đến sức khỏe cộng đồng và an ninh quốc gia.
Ví dụ, trong lĩnh vực an ninh sinh học, các vấn đề an ninh truyền thống như các bệnh truyền nhiễm mới nổi, các loài ngoại lai xâm lấn và mất mát tài nguyên sinh học thường xuyên xảy ra, trong khi các rủi ro an ninh sinh học mới phát sinh từ sự phát triển của công nghệ sinh học liên tục xuất hiện. Trong lĩnh vực an ninh sinh thái, các vấn đề như thời tiết cực đoan, suy giảm đa dạng sinh học nghiêm trọng, suy thoái hệ sinh thái và sự mở rộng quy mô ô nhiễm môi trường xuyên quốc gia ngày càng trở nên nổi bật. Một số quốc gia thậm chí còn sử dụng các vấn đề sinh thái để thiết lập các rào cản thương mại xanh và chính trị hóa các vấn đề sinh thái. Trong lĩnh vực an ninh hạt nhân, mối đe dọa khủng bố hạt nhân vẫn tồn tại, nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân khó có thể xóa bỏ hoàn toàn, vẫn còn nhiều rủi ro an ninh chưa được giải quyết trong việc ngừng hoạt động các cơ sở hạt nhân cũ và xử lý chất thải phóng xạ, đặt ra yêu cầu cao hơn về cách thức duy trì an ninh hạt nhân một cách hiệu quả.
Thách thức đối với các quốc gia
Sự phát triển nhanh chóng của các công nghệ mới nổi và sự xuất hiện nhanh chóng của các rủi ro mới đặt ra yêu cầu cao hơn đối với việc hiện đại hóa năng lực an ninh quốc gia. Trước đặc điểm và những thách thức thực tế của các rủi ro an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi, trình độ quản trị an ninh hiện tại của nhiều nước cần khẩn trương khắc phục nhiều hạn chế và tăng cường toàn diện năng lực an ninh quốc gia trong các lĩnh vực này.
Thứ nhất, mức độ tự chủ và kiểm soát các công nghệ tiên tiến cần được nâng cao.
Tự chủ và kiểm soát các công nghệ tiên tiến là rất quan trọng đối với an ninh quốc gia trong các lĩnh vực mới nổi. Nếu không có sự tự chủ về công nghệ, sẽ không thể duy trì thế chủ động trong an ninh ở các lĩnh vực mới nổi. Ví dụ trường hợp của Việt Nam đã ghi nhận một số thành tựu trong các lĩnh vực công nghệ mới nổi, tuy vậy, so với các cường quốc vẫn còn khá khiêm tốn. Sự phụ thuộc vào bên ngoài vẫn là một vấn đề thường trực. Điều đó tiềm ẩn những rủi ro an ninh đáng kể. Quá trình hội nhập sâu rộng giữa ngành công nghiệp, giới học thuật và nghiên cứu chưa đủ sâu sắc; thiếu các thành tựu cơ bản quan trọng mang tính đột phá; Sự thiếu hụt nhân tài liên ngành trình độ cao; và việc tăng cường hợp tác giáo dục trong lĩnh vực khoa học và công nghệ vẫn gặp nhiều khó khăn… đều là những biểu hiện có thể nhận ra được.
Thứ hai, khung pháp lý về an ninh trong các lĩnh vực mới nổi chưa được hoàn thiện trong khi yêu cầu đặt ra là phải cải thiện khẩn cấp.
Một hệ thống pháp luật vững mạnh là sự đảm bảo quan trọng để ngăn ngừa và giảm thiểu các rủi ro an ninh mới. Hiện nay, ở nhiều nước trên thế giới đã ban hành các luật, quy định đối với các lĩnh vực an ninh mới, nhưng cơ bản vẫn còn tụt hậu so với tốc độ phát triển công nghệ và tiến bộ thực tiễn, dẫn đến một số lỗ hổng pháp lý và quy định. Ví dụ, phạm vi bao phủ của luật và quy định vẫn chưa đầy đủ, tốc độ xây dựng chậm hơn tốc độ đổi mới của các công nghệ mới nổi, và các quy phạm pháp lý trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo và hoạt động vũ trụ cần được cải thiện hơn nữa; các vấn đề then chốt thiếu các điều khoản pháp lý rõ ràng. Một số quy phạm pháp luật thiếu tính khả thi và các quy tắc, hướng dẫn thực thi tương ứng. Hệ thống quản lý cần được cải thiện hơn nữa; ở một mức độ nào đó, vẫn còn các vấn đề như trách nhiệm của các bộ phận không rõ ràng và sự phối hợp chưa đầy đủ, dẫn đến các điểm mù trong quản lý và các quy định chồng chéo.
Thứ ba, năng lực phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro an ninh vẫn chưa đủ mạnh.
Đây không chỉ là vấn đề đối với các quốc gia tầm trung, các nước nhỏ, mà ngay cả các cường quốc cũng chưa đáp ứng được yêu cầu của thời đại này. Dù nền tảng khoa học và pháp lý của các quốc gia có mạnh và chặt chẽ đến đâu thì vẫn luôn tồn tại những điểm yếu trong phòng ngừa và kiểm soát rủi ro trong các lĩnh vực mới nổi. Ví dụ, cần tăng cường toàn diện khả năng tích hợp giám sát rủi ro, cảnh báo sớm, xử lý và truy tìm; cần thiết lập và hoàn thiện một hệ thống phòng ngừa và kiểm soát toàn diện, chính xác và hiệu quả; và vẫn còn dư địa để cải thiện các phương pháp giám sát, cơ chế truyền tải cảnh báo sớm, quy trình xử lý phối hợp và công nghệ truy tìm đối với các rủi ro mới.
Nhận thức của công chúng về an ninh trong các lĩnh vực mới nổi cũng cần được tăng cường. So với các rủi ro và thách thức trong các lĩnh vực an ninh truyền thống, sự hiểu biết của công chúng về các rủi ro mới như an ninh dữ liệu và an ninh trí tuệ nhân tạo còn chưa đầy đủ, và nhận thức tự bảo vệ của họ còn tương đối yếu. Hơn nữa, việc phòng ngừa và kiểm soát rủi ro trong các lĩnh vực mới nổi đòi hỏi những tài năng tổng hợp, am hiểu về công nghệ, an ninh, chính sách và pháp luật, nhưng hiện nay đang thiếu hụt trầm trọng những nhân tài như vậy./.
Tổng hợp, lược dịch: Hoàng Hải
Tác giả chính: Phó Tiểu Cường là nhà nghiên cứu của Viện Quan hệ quốc tế đương đại (Trung Quốc)
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
