Dù Nga vẫn duy trì được tăng trưởng kinh tế nhất định nhờ xuất khẩu năng lượng và chi tiêu quân sự lớn, nhiều dấu hiệu cho thấy nền kinh tế nước này đang chịu sức ép ngày càng lớn từ bên trong. Trong đó, tình trạng thiếu hụt lao động nghiêm trọng đang nổi lên như một trong những thách thức lớn nhất đối với tăng trưởng dài hạn của Nga.
Nhà kinh tế Peeter Lummel của Ngân hàng Trung ương Estonia cho rằng tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng ở Nga do huy động quân sự và làn sóng di cư, đang có tác động tiêu cực đến nền kinh tế, dù nước này vẫn thu được nguồn thu lớn từ dầu mỏ. Xung đột Nga – Ukraine đã khiến Nga phải gánh khoản chi phí rất lớn, trong khi thị trường lao động ngày càng khan hiếm, với tỷ lệ thất nghiệp khoảng 2%. Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở cuộc xung đột hiện tại mà còn bắt nguồn từ khủng hoảng nhân khẩu học kéo dài nhiều thập kỷ, có thể kể đến là giai đoạn khủng hoảng những năm 1990, khi tỷ lệ sinh của Nga giảm gần một nửa. Các số liệu cho thấy vấn đề ngày càng nghiêm trọng, lực lượng lao động của Nga tiếp tục có xu hướng giảm, dự báo năm 2026 cũng không khả quan hơn. Đồng thời, tỷ lệ lao động dự trữ trên tổng số người có việc làm đã giảm từ 10% xuống còn 6%. Điều này cho thấy Nga không chỉ đối mặt với khó khăn kinh tế mang tính chu kỳ, mà đang bị bào mòn lâu dài về nguồn lực con người. Ông Luikmel cũng nhấn mạnh rằng chi phí sản xuất và tiền lương tại Nga đang tăng rất nhanh. Đây là một trong những yếu tố quan trọng kìm hãm tăng trưởng kinh tế của Nga, ngay cả trong bối cảnh giá dầu và thị trường năng lượng vẫn ở mức thuận lợi.
Trong khi đó, Ngân hàng trung ương Nga lo ngại về vấn đề lạm phát, hiện đang vượt quá mục tiêu 4%. Lãi suất chính sách gần đây đã giảm từ 21% xuống 15%. Tuy nhiên, với nguồn cung lao động bị hạn chế, ngân hàng phải kiềm chế sự mở rộng kinh tế thông qua việc thắt chặt tín dụng, vì đơn giản là không đủ nguồn nhân công và họ không thể dễ dàng được thay thế từ lao động nước ngoài.
Tình trạng thiếu lao động ở Nga hiện không chỉ diễn ra tại tiền tuyến mà đã lan rộng ra toàn bộ nền kinh tế. Theo ông Luikmel, ngoài số người đang phục vụ cho các hoạt động quân sự, một lượng lao động trong độ tuổi làm việc cũng đã rời khỏi đất nước. Đồng thời, áp lực từ việc nhiều sinh viên Nga lựa chọn kéo dài thời gian học tập ở nước ngoài cũng ảnh hưởng đến nguồn lao động trong nước. Các ngành dịch vụ, vốn phụ thuộc nhiều vào lao động trẻ, đang chịu ảnh hưởng lớn. Nhiều nơi ghi nhận tình trạng thiếu nhân lực nghiêm trọng đến mức trẻ vị thành niên phải tham gia phục vụ trong nhà hàng và quán ăn. Tuy nhiên, vấn đề lớn hơn nằm ở vòng xoáy cạnh tranh lao động đang làm méo mó toàn bộ cấu trúc kinh tế Nga. Các doanh nghiệp dân sự hiện phải cạnh tranh trực tiếp để giành nhân lực với quân đội, với tổ hợp công nghiệp – quân sự được nhà nước ưu tiên mạnh về lương và trợ cấp, đồng thời còn phải cạnh tranh lẫn nhau trong bối cảnh lực lượng lao động ngày càng thu hẹp. Một hệ quả đặc biệt đáng chú ý đang xuất hiện tại các vùng chậm phát triển của Nga. Tiền thưởng ký hợp đồng quân sự cùng khoản bồi thường tử trận cao đã hình thành cái mà nhiều nhà phân tích phương Tây gọi là “kinh tế học cái chết”. Điều này có nghĩa là việc tham chiến ở Ukraine, thậm chí tử trận, có thể đem lại thu nhập cho gia đình cao hơn cả một đời lao động bình thường hoặc lương hưu. Mô hình này đặc biệt hấp dẫn đối với những người sống ở các khu vực ít phát triển, nơi cơ hội việc làm và thu nhập vốn đã rất thấp. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là biến dạng xã hội sâu sắc. Chiến tranh không đơn thuần hút lao động khỏi nền kinh tế dân sự, mà còn làm thay đổi động lực kinh tế của tầng lớp thu nhập thấp, khiến một bộ phận dân cư dần phụ thuộc vào nguồn thu liên quan đến chiến tranh và xung đột kéo dài. Một ví dụ cho thấy mức độ khủng hoảng nhân lực là trường hợp tổ hợp công nghiệp Alabuga ở Tatarstan. Cơ sở này từng được quảng bá như một trung tâm đào tạo nghề công nghệ cao, nhưng gần đây đã công khai tuyển dụng thanh thiếu niên Nga với mức lương cao hơn trung bình quốc gia để tham gia lắp ráp drone tấn công Geran. Chiến dịch tuyển dụng đó vừa cho thấy tình trạng thiếu nhân lực nghiêm trọng trong ngành công nghiệp quốc phòng, vừa phản ánh mức độ mà nền kinh tế thời chiến đang phải kéo ngày càng nhiều nguồn lực trẻ vào guồng máy quân sự.
Trong lĩnh vực xây dựng, nền kinh tế Nga đang chịu sức ép kép từ lãi suất cao và tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng. Theo ông Luikmel, dù các nhóm vận động hành lang trong ngành đã giành được trợ cấp nhà nước và các chương trình vay ưu đãi cho dự án mới, nhu cầu thị trường vẫn suy yếu vì lạm phát cao và chi phí vay vốn quá đắt đỏ. Sự kết hợp giữa thiếu nhân công, hạn chế nguồn cung và gián đoạn logistics đang tạo ra áp lực lạm phát kéo dài. Điều này khiến Ngân hàng Trung ương Nga khó có thể nới lỏng chính sách tiền tệ. Kết quả là nền kinh tế rơi vào một vòng xoáy khó thoát: lạm phát cao dẫn đến lãi suất cao, còn lãi suất cao lại tiếp tục kìm hãm tăng trưởng kinh tế. Điểm đáng chú ý là nhóm chịu tác động mạnh nhất lại chính là tầng lớp vốn được xem là nền tảng ủng hộ quan trọng của ông Vladimir Putin. Những lao động khu vực nhà nước như giáo viên, bác sĩ, cảnh sát và người nghỉ hưu đang chứng kiến thu nhập thực tế bị bào mòn. Tiền lương và phúc lợi của họ thường được điều chỉnh theo mức lạm phát chính thức khoảng 9%, trong khi chi phí sinh hoạt thực tế đối với nhiều hộ gia đình được cho là đã tăng trên 20%. Điều này tạo ra một vết nứt chính trị âm thầm nhưng đáng chú ý. Sự suy giảm mức sống hiện không còn tập trung ở tầng lớp đối lập hay khu vực tư nhân, mà đang tác động trực tiếp đến chính nhóm xã hội mà Điện Kremlin dựa vào để duy trì sự ổn định chính trị và tính chính danh trong nước.
Với lĩnh vực năng lượng, bối cảnh hiện nay nhìn chung vẫn mang lại lợi thế cho Nga. Vào tháng 03/2026, dầu thô Urals của Nga được giao dịch trên thị trường giao ngay ở mức khoảng 80 – 90 USD/thùng, gần gấp đôi mức giá trần 44 USD mà phương Tây áp đặt. Nga hiện chủ yếu xuất khẩu dầu sang Trung Quốc và các quốc gia lo ngại nguy cơ gián đoạn nguồn cung tại Eo biển Hormuz. Trong khi đó, ngân sách năm 2026 của Moscow chỉ được xây dựng trên giả định giá dầu khoảng 59 USD/thùng, nên giá thực tế cao hơn đã giúp giảm áp lực tài khóa trong ngắn hạn. Tuy nhiên, lợi thế này phần lớn đến từ các yếu tố bên ngoài chứ không phải sức mạnh nội tại của nền kinh tế Nga. Do các lệnh trừng phạt, dầu Nga từng bị chiết khấu tới 29 USD/thùng so với giá Brent vào tháng 02/2026. Nhưng xung đột tại Iran cùng căng thẳng hàng hải ở eo biển Hormuz đã khiến giá dầu toàn cầu tăng hơn 20%, vô tình mang lại lợi ích cho Moscow. Nói cách khác, Nga đang hưởng lợi gián tiếp từ bất ổn ở Trung Đông. Tuy nhiên đây chỉ là một yếu tố mang tính tạm thời và khó duy trì lâu dài. Quan trọng hơn, nền tảng tài khóa của Nga vẫn đang gặp không ít thách thức. Doanh thu liên bang từ dầu khí trong năm 2025 đã giảm xuống mức thấp nhất trong 5 năm, thấp hơn 24% so với năm 2024, khiến thâm hụt ngân sách tăng lên khoảng 2,6% GDP. Để bù đắp thiếu hụt, Điện Kremlin đang tính đến việc tăng thuế VAT từ 20% lên 22%. Tuy nhiên, trong bối cảnh tiêu dùng nội địa suy giảm và tăng trưởng dân sự chững lại, việc tăng thuế có thể làm áp lực kinh tế trong nước trở nên nặng nề hơn. Ban đầu, cơ chế áp giá trần của phương Tây từng gây khó khăn lớn cho xuất khẩu dầu Nga vì Moscow phải phụ thuộc vào mạng lưới tàu vận chuyển dầu không chính thức và chịu chi phí bảo hiểm cao hơn. Dù vậy, Nga đã dần thích nghi và khối lượng thương mại dầu mỏ hiện đã phục hồi, tăng khoảng 50 – 75% so với giai đoạn đầu bị trừng phạt. Tuy nhiên, lợi thế này vẫn rất mong manh bởi nếu tình hình tại eo biển Hormuz ổn định trở lại và giá dầu thế giới giảm xuống, nguồn thu năng lượng của Nga sẽ chịu tác động tiêu cực.
Người dân Nga cũng đang cảm nhận được sức ép kinh tế. Giá cả tăng cao đang kìm hãm tăng trưởng và gây ảnh hưởng đến đời sống của người dân. Thêm vào đó, việc mất đi lượng lớn lao động do phục vụ quân đội là một trở ngại lớn cho sự phát triển trong tương lai.
Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) gần đây cũng đã công bố dự báo cập nhật về nền kinh tế Nga, dự kiến tăng trưởng hàng năm sẽ tăng từ 0,8% lên 1,1%. Sự tăng tốc khiêm tốn này, bất chấp giá dầu tăng đáng kể, cho thấy những hạn chế trong nước đang gây áp lực nặng nề lên nền kinh tế.
“Kinh tế học quân sự Keynesian” và giới hạn của mô hình này
Tăng trưởng kinh tế của Nga trong giai đoạn 2023 – 2024 thường được giải thích bằng khái niệm “chủ nghĩa Keynes quân sự”, tức nhà nước bơm chi tiêu công quy mô lớn, đặc biệt cho quốc phòng, để kích thích nhu cầu và duy trì tăng trưởng. Tuy nhiên, mô hình này cũng làm cầu vượt quá khả năng cung ứng của nền kinh tế, từ đó đẩy lạm phát tăng mạnh.
Hiện nay, chi tiêu cho quốc phòng và an ninh của Nga đã vượt 8% GDP và chiếm khoảng 40% tổng ngân sách liên bang, mức cao nhất kể từ thời Liên Xô trong giai đoạn Chiến tranh Lạnh. Điều này giúp kinh tế Nga duy trì tăng trưởng bề ngoài, nhưng đồng thời cũng che giấu sự suy yếu ngày càng lớn của nền kinh tế dân sự.
Giới hạn lớn nhất của mô hình này nằm ở chỗ khu vực quốc phòng đang hút phần lớn lao động, vốn và năng lực sản xuất khỏi các ngành dân sự. Các nhà máy quốc phòng được ưu tiên nhân lực, nguyên liệu và đầu tư, trong khi nhiều ngành dân sự lại thiếu công nhân, máy móc và nguồn vốn để phát triển. Kết quả là nền kinh tế ngày càng mất cân đối và tình trạng đình trệ mang tính cấu trúc trở nên nghiêm trọng hơn.
Đây cũng là điểm mà nhiều phân tích thường bỏ sót: tăng trưởng hiện tại không đồng nghĩa với sức khỏe của kinh tế đang phát triển một cách bền vững. Ngay cả khi chiến tranh kết thúc, những méo mó về cơ cấu sản xuất, thị trường lao động và phân bổ nguồn lực vẫn sẽ để lại hậu quả lâu dài. Nói cách khác, di chứng kinh tế từ giai đoạn “kinh tế thời chiến” này có thể kéo dài ít nhất một thập kỷ và khiến quá trình phục hồi của Nga trở nên khó khăn hơn nhiều.
Dự báo tình hình kinh tế Nga nửa cuối năm 2026
Carnegie Endowment for International Peace cảnh báo rằng nền kinh tế Nga đang tiến dần tới một bước ngoặt khó tránh khỏi trong “khế ước xã hội” giữa nhà nước và người dân. Theo dự báo của Ngân hàng Phát triển Nhà nước VEB, GDP Nga có thể giảm 0,8% trong năm 2026, trái ngược hoàn toàn với mức tăng trưởng 4,3% của năm 2024. Carnegie Endowment cho rằng các áp lực tài khóa và xã hội hiện nay có thể tích tụ thành một cuộc khủng hoảng toàn diện trong giai đoạn 2026 – 2027.
Ngoài ra, ngay cả khi chiến tranh kết thúc, Nga nhiều khả năng vẫn phải duy trì mức chi tiêu quân sự cao trong thời gian dài để tái bổ sung kho vũ khí đã hao hụt sau nhiều năm xung đột. Trong bối cảnh đó, khu vực công nghiệp quốc phòng, vốn đang là lĩnh vực nhận được nguồn trợ cấp lớn từ nhà nước, sẽ khó chấp nhận việc cắt giảm ngân sách. Ngược lại, các lĩnh vực phi quốc phòng như phúc lợi xã hội, y tế hay giáo dục lại đang đối mặt với tình trạng đình trệ hoặc bị thu hẹp về giá trị thực.
Điều này cho thấy nền kinh tế Nga ngày càng bị phụ thuộc vào mô hình chi tiêu quân sự quy mô lớn. Nói cách khác, kể cả khi chiến tranh ở Ukraine chấm dứt, cấu trúc kinh tế hiện nay vẫn khiến Nga khó thoát khỏi quỹ đạo ưu tiên quốc phòng thay vì phát triển dân sự và tiêu dùng trong nước.
Kết luận
Nhìn tổng thể, nền kinh tế Nga hiện nay không rơi vào trạng thái khủng hoảng trầm trọng như nhiều dự báo ban đầu của phương Tây, nhưng cũng khó có thể được xem là ổn định và bền vững. Tăng trưởng hiện tại phần lớn dựa vào chi tiêu quân sự quy mô lớn, giá năng lượng thuận lợi và sự huy động tối đa nguồn lực cho nền kinh tế thời chiến. Tuy nhiên, mô hình này đang tạo ra những vấn đề ngày càng sâu sắc trong cơ cấu kinh tế và xã hội của Nga.
Thiếu hụt lao động, lạm phát kéo dài, chi phí vay vốn cao và sự phụ thuộc ngày càng lớn vào khu vực công nghiệp quốc phòng đang làm lĩnh vực kinh tế dân sự chịu ảnh hưởng tiêu cực. Trong khi đó, các lĩnh vực như giáo dục, y tế và phúc lợi xã hội lại chịu áp lực ngày càng lớn. Ngay cả khi chiến tranh kết thúc, Nga nhiều khả năng vẫn sẽ phải duy trì mức chi tiêu quốc phòng cao để tái xây dựng năng lực quân sự, khiến quá trình chuyển đổi trở lại một nền kinh tế dân sự bình thường trở nên khó khăn hơn.
Điều đáng chú ý là thách thức lớn nhất của Nga hiện nay có thể không nằm ở các lệnh trừng phạt đơn lẻ hay biến động giá dầu, mà nằm ở sự suy giảm dài hạn của nguồn lực con người. Một nền kinh tế có thể duy trì sản xuất trong thời chiến bằng ngân sách nhà nước và doanh thu năng lượng, nhưng sẽ rất khó duy trì tăng trưởng bền vững nếu thiếu lao động, thiếu đổi mới và ngày càng phụ thuộc vào động lực quân sự thay vì phát triển dân sự. Chính vì vậy, cuộc khủng hoảng lao động hiện nay có thể sẽ trở thành một trong những yếu tố định hình tương lai kinh tế Nga trong nhiều năm tới./.
Tác giả: Nguyễn Phương Ngân
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo
Alexandra Prokopenko. (2024, December 20). Russia’s Economic Gamble: The Hidden Costs of War-Driven Growth. Carnegie Russia Eurasia Center. Retrieved May 06, 2026, from https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2024/12/russia-economy-difficulties
Emre Gurkan Abay. (2026, February 27). Russia’s war economy slows as sanctions enter 5th year. AA News. Retrieved May 06, 2026, from https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/russia-s-war-economy-slows-as-sanctions-enter-5th-year/3841981
ERR. (2026, April 20). Expert: Russian labor shortage severely restrains economy. ERR. Retrieved May 06, 2026, from https://news.err.ee/1610001040/expert-russian-labor-shortage-severely-restrains-economy
Helme, P. (2026, April 29). “Russia has never seen this”: Russia’s central bank chief admits a 2.5 million worker deficit. Euromaidan Press. Retrieved May 6, 2026, from https://euromaidanpress.com/2026/04/29/russia-labor-floor-nabiullina-admits-unprecedented-shortage/
Keti Korkiya, & Dmitriy Shapiro. (2026, January 23). January 23, 2026 | Policy Brief. FDD. Retrieved May 06, 2026, from https://www.fdd.org/analysis/2026/01/23/russian-businesses-adopt-tactical-poverty-measures-signaling-growing-economic-stress/
Kovalev, A., & Ghosh, B. (2026, April 28). Russia’s War Boom Masks an Economic Implosion. Foreign Policy. Retrieved May 6, 2026, from https://foreignpolicy.com/2026/04/28/russia-putin-war-ukraine-economy-industry-labor-shortage-demographic-implosion/
Ribakova, E., Gorodnichenko, Y., & Korhonen, I. (2025, December 12). The Russian economy in 2025: Between stagnation and militarization. Atlantic Council. Retrieved May 6, 2026, from https://www.atlanticcouncil.org/content-series/russia-tomorrow/the-russian-economy-in-2025-between-stagnation-and-militarization/
Tokbolat, Y. (2025, December 23). Russia’s war economy is not collapsing, but neither is it stable. Asia Times. Retrieved May 6, 2026, from https://asiatimes.com/2025/12/russias-war-economy-is-not-collapsing-but-neither-is-it-stable/
