Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel với Iran là một trong những cuộc xung đột được thảo luận nhiều nhất hiện nay. Tác động từ cuộc chiến đang lan rộng ra các nước trong và ngoài khu vực. Các động thái của Mỹ, các phát ngôn có phần “bất thường”, không thống nhất của Donald Trump đang khiến cho việc nhận định mục đích sau cùng và kế hoạch thực sự của Washington cùng đồng minh của họ trở nên mơ hồ.
Cuối tháng 2/2026, Mỹ-Israel tiến hành chiến dịch tấn công Iran. Cuộc xung đột đã khiến nhiều lãnh đạo cấp cao của quốc gia Hồi giáo này thiệt mạng, bao gồm Đại giáo chủ Ali Khamenei, người đã nắm quyền tại nước này trong nhiều thập niên. Cuộc xung đột hiện nay là bước leo thang đáng kể so với cuộc xung đột diễn ra vào tháng 7/2023 khi lực lượng Hamas tấn công bất ngờ vào Israel. Có thể thấy, đây không chỉ là sự phát triển cơ bản của một cuộc xung đột mà còn bộc lộ hàm ý sâu xa hơn đối với chiến lược toàn cầu mới do Mỹ đang từng bước thiết lập.
Nước Mỹ ở “ngã ba đường”
Sau khi Chiến tranh lạnh kết thúc, nước Mỹ trở thành cực còn lại sau khi Liên Xô và khối Xã hội Chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ. Tuy nhiên, việc cạnh tranh với Liên Xô đã khiến Mỹ hao tổn nguồn lực đáng kể. Khi bước vào thế kỷ XXI, sự can dự của Washington tại Trung Đông và Châu Phi (chủ yếu là Bắc Phi) cùng với các cuộc đảo chính do CIA hậu thuẫn đã tiếp tục khiến nguồn lực tiêu hao hơn nữa, tạo ra sự bất mãn trong nội bộ (đặc biệt là cuộc xung đột ở Afghanistan đã khiến giới tinh hoa Mỹ chia rẽ đáng kể). Bên cạnh đó, lần lượt các sự kiện của thế giới như khủng hoảng kinh tế thế giới 2008 và đại dịch Covid-19 đã đẩy nước Mỹ vào tình trạng báo động.
Sự suy yếu của Mỹ đã tạo tiền đề cho sự phát triển của nhiều quốc gia, trong đó có Trung Quốc. Kể từ khi Tập Cận Bình trở thành người đứng đầu nhà nước Trung Quốc, quốc gia tỷ dân đã nhanh chóng củng cố vị thế và ảnh hưởng đối với các vấn đề toàn cầu, nhiều vấn đề còn do Bắc Kinh dẫn dắt như đổi mới sáng tạo và nhiều vấn đề liên quan đến an ninh phi truyền thống. Nhờ Sáng kiến Vành đai, con đường (BRI), Trung Quốc đã củng cố vị thế ở hơn 140 quốc gia và vùng lãnh thổ. Sự hiện diện của Trung Quốc đã khiến Mỹ vốn suy yếu, càng trở nên khó khăn trong việc phản ứng.
Tại Trung Đông, Trung Quốc đã nhanh chóng củng cố ảnh hưởng. Trung Quốc hòa giải thành công quan hệ đối đầu nghìn năm Saudi Arabia – Iran vào năm 2023, một sự kiện chưa từng có trong lịch cử khi hai nước này đối đầu với nhau trên nền tảng Hồi giáo Sunni-Shia. Nước này cũng đầu tư vào nhiều lĩnh vực quan trọng ở Israel, đặc biệt là công nghệ cao thông qua nhiều pháp nhân và phương thức. Trung Đông vốn là khu vực chịu ảnh hưởng rõ nét từ Mỹ và Liên Xô trong giai đoạn Chiến tranh lạnh. Sự hiện diện của Mỹ là cực kỳ dễ hiểu khi Washington mong muốn tăng cường vị thế trong bản đồ tiền tệ quốc tế dựa trên giá dầu. Trung Quốc đã nhập khẩu khoảng 10 triệu thùng dầu/ngày từ Iran, chiếm đến 80% tổng cung xuất khẩu của Tehran. Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng đã tài trợ cho các hoạt động quân sự của Iran. Có thể thấy, việc can dự của Trung Quốc vào khu vực khiến nước Mỹ rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan.
Trong khi đó, nước Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump đã khiến các quốc gia đối tác, đồng minh quan ngại về sự “mập mờ” trong cách tiếp cận đối ngoại, tạo ra khoảng cách giữa các nước và Washington.
Mục tiêu sau cùng của Mỹ tại Trung Đông hiện nay
Trong quan hệ quốc tế, mỗi chủ thể khi thực hiện các hoạt động đối ngoại có 2 tầng hàm ý. Đối với Mỹ, một siêu cường từ lâu đã lãnh đạo thế giới khi thực hiện các vấn đề đối ngoại, cũng có những mục tiêu nhằm thúc đẩy lợi ích và bảo vệ an ninh quốc gia.
Đầu tiên, nước Mỹ mong muốn mở rộng phạm vi hoạt động của chiến lược Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. Việc mở rộng chiến lược sẽ giúp Mỹ mở rộng ảnh hưởng xuyên suốt, thay vì gián đoạn như trước đây. Việc thành lập I2U2, cùng với Ấn Độ, Israel và UAE vào năm 2022 là chứng minh cho thấy hàm ý mở rộng phạm vi hoạt động của Mỹ thông qua các quốc gia cùng chí hướng. Trong cuộc xung đột vào năm 2025, đã có một sự bất cập giữa Donald Trump và CIA về nhà máy hạt nhân Iran tên Fordow bị phá hủy. Thông thường, việc bất cập thông tin giữa Nhà Trắng và CIA là hiếm khi xảy ra. Trong khi đó, trong cuộc xung đột vào năm 2026, nhà máy Fordow được chính quyền Donald Trump đề cập là cần dừng làm giàu uranium như một động thái thiện chí phục vụ cho quá trình đàm phán. Điều này cho thấy có khả năng Donald Trump muốn lôi kéo Iran nhằm mở rộng phạm vi hoạt động của chiến lược Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương.
Thứ hai, Mỹ muốn làm tiêu hao năng lượng của Trung Quốc. Trung Quốc như đề cập, nhập nhiều nguồn dầu từ Iran, Venezuela và Nga. Việc tấn công vào các cơ sở lọc dầu được thực hiện bởi Israel, mặc dù bị Tổng thống Donald Trump chỉ trích, nhưng điều đó cũng có thể giúp Mỹ đạt được mục tiêu làm suy yếu nguồn năng lượng của Trung Quốc. Nếu thành công, Mỹ có thể làm giảm áp lực cho đảo Đài Loan trước nguy cơ bị tấn công bởi Đại lục, điều mà nhiều lãnh đạo Bộ Chiến tranh Mỹ khẳng định sẽ diễn ra vào năm 2027, hoặc thậm chí các chuyên gia của RAND còn đưa ra mốc dự báo sớm hơn (quý 2/2026).
Thứ ba, Mỹ đang rời bỏ hình ảnh dân chủ, để bước sang hình ảnh nước Mỹ khó lường. Việc công bố NSS2025 đã chứng minh khi Mỹ bị đe dọa về lợi ích, nước này sẽ sẵn sàng can dự. Chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng đã nhiều lần đề cập đến học thuyết “hòa bình dựa trên sức mạnh”, đưa quân sự trở thành một phương án ngang hàng với ngoại giao nhằm vừa mang tính thuyết phục vừa mang tính răn đe. Do đó, xung đột ở Trung Đông hiện nay là tín hiệu gửi đến các quốc gia, trong đó có các quốc gia đối đầu như Trung Quốc và Nga về khả năng đe dọa đến lợi ích và an ninh của Mỹ (vấn đề eo biển Đài Loan, xung đột tại Châu Âu).
Thứ tư, xung đột hiện nay cho thấy nước Mỹ chưa bao giờ từ bỏ tham vọng giữ vững vai trò lãnh đạo thế giới. Như đề cập, nước Mỹ đã suy yếu đáng kể, khiến đồng minh và đối tác hoài nghi về khả năng dẫn dắt của Washington. Cuộc xung đột tại Iran phô diễn khả năng linh hoạt của Mỹ, chứng minh rằng nước này vẫn đủ khả năng duy trì vị thế và cục diện theo tính toán. Những cuộc can thiệp quân sự của Mỹ từ sau Thế chiến II đến thế kỷ XXI đều mang mục tiêu này. Đây là cách mà các cường quốc trên thế giới sử dụng nhằm tập hợp đồng minh, đối tác.
Kết luận
Xung đột hiện nay tại Trung Đông không chỉ phản ánh vấn đề cơ bản trong quan hệ quốc tế mà còn phản ánh cuộc cạnh tranh Mỹ-Trung sẽ tiếp tục là tâm điểm của quan hệ quốc tế và cho thấy các quốc gia trên thế giới luôn có những tính toán riêng nhằm bảo vệ lợi ích và an ninh quốc gia. Đối với nước Mỹ, xung đột tại Trung Đông sẽ là cơ hội để nước này củng cố vị thế mà nước này đang từng bước đánh mất và đảm bảo những hoạch định chiến lược được triển khai đầy đủ.
Tác giả: Bùi Gia Kỳ
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
