Tháng 7/2016, Mỹ và Hàn Quốc quyết định triển khai Hệ thống Phòng thủ Tầm cao Giai đoạn Cuối (THAAD) tại Seongju nhằm đối phó với mối đe dọa tên lửa và hạt nhân ngày càng gia tăng từ Triều Tiên. Tuy nhiên, phản ứng quyết liệt của Trung Quốc ngay sau đó cho thấy THAAD chưa bao giờ chỉ là một vấn đề an ninh của bán đảo Triều Tiên. Mười năm sau, hệ thống này vẫn hiện diện tại Hàn Quốc, nhưng ý nghĩa chiến lược đã vượt xa mục đích ban đầu. Từ một công cụ phòng thủ tên lửa, THAAD dần trở thành biểu tượng của cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung và là một lăng kính phản chiếu những biến đổi sâu sắc trong cấu trúc an ninh Đông Bắc Á.
Không chỉ là một hệ thống phòng thủ tên lửa
Khi Mỹ và Hàn Quốc công bố quyết định triển khai THAAD vào năm 2016, mục tiêu được tuyên bố tương đối rõ ràng: tăng cường năng lực phòng thủ trước mối đe dọa tên lửa ngày càng gia tăng từ Triều Tiên. Bối cảnh lúc đó dường như tạo ra đầy đủ cơ sở cho quyết định này. Chỉ trong năm 2016, Triều Tiên đã tiến hành hai vụ thử hạt nhân và hàng loạt vụ phóng tên lửa đạn đạo, trong đó có những tên lửa có khả năng vươn tới lãnh thổ Nhật Bản, các căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực và xa hơn nữa. Chương trình hạt nhân của Triều Tiên bước sang một giai đoạn phát triển mới, không chỉ nhằm sở hữu vũ khí hạt nhân mà còn hướng tới xây dựng năng lực răn đe. Gắn trong bối cảnh đó, THAAD được Mỹ và Hàn Quốc coi là một giải pháp cần thiết để lấp đầy khoảng trống trong hệ thống phòng thủ tên lửa, bảo vệ lãnh thổ Hàn Quốc cũng như gần 30.000 binh sĩ Mỹ đồn trú tại nước này. Với khả đánh chặn tên lửa đạn đạo ở tầm xa từ 150 đến 200 km và độ cao tối đa đạt 150 km, cả bên trong lẫn bên ngoài bầu khí quyển.
Tuy nhiên, ngay từ thời điểm được triển khai, THAAD đã ẩn chứa trong đó cả những yếu tố mâu thuẫn. Trên thực tế, tranh cãi xung quanh hệ thống này chưa bao giờ chỉ xoay quanh khả năng đánh chặn tên lửa của Triều Tiên. Điều khiến Trung Quốc phản ứng quyết mạnh nằm ở việc THAAD được tích hợp với radar AN/TPY-2 trị giá khoảng 574 triệu USD có khả năng giám sát tầm xa và kết nối với mạng lưới cảnh báo sớm của Mỹ trong khu vực. Trong nhận thức về chiến lược quân sự của Trung Quốc, việc triển khai THAAD tại Hàn Quốc là một bước tiến trong nỗ lực xây dựng kiến trúc phòng thủ tên lửa do Mỹ dẫn dắt tại Đông Á. Nếu được kết nối với các hệ thống tương tự ở Nhật Bản, Guam và các căn cứ Mỹ khác tại Tây Thái Bình Dương, THAAD có thể góp phần làm suy giảm hiệu quả của năng lực răn đe hạt nhân Trung Quốc.
Từ góc nhìn địa chính trị, THAAD đã nhanh chóng chuyển hóa từ một vấn đề an ninh riêng lẻ trên bán đảo Triều Tiên thành một điểm giao cắt của cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung. Đối với Mỹ hệ thống này là một phần trong nỗ lực củng cố mạng lưới đồng minh và duy trì ưu thế quân sự tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Đối với Trung Quốc, THAAD là biểu hiện cho xu hướng mở rộng hiện diện của Mỹ ở sát sườn Trung Quốc. Còn đối với Hàn Quốc, THAAD trở thành phép thử khó khăn đối với chính sách cân bằng giữa đồng minh an ninh Mỹ và đối tác kinh tế Trung Quốc.
Nhìn lại sau một thập kỷ, chương trình hạt nhân Triều Tiên vẫn chưa suy giảm mà ngược lại còn tiếp tục phát triển. Trong khi đó, cuộc khủng hoảng ngoại giao Trung – Hàn năm 2017, các biện pháp trả đũa kinh tế của Trung Quốc, sự gia tăng hợp tác quân sự Mỹ – Nhật – Hàn và quá trình phân cực quan hệ các nước tại Đông Bắc Á mới là điều đáng chú ý. Điều còn lại là sự thay đổi trong nhận thức và lựa chọn chính sách của các quốc gia trong khu vực về khái niệm an ninh, liên minh và cạnh tranh quyền lực.
Thứ nhất, THAAD đã hoàn thành mục tiêu quân sự nhưng không giải quyết được bài toán Triều Tiên
Nếu chỉ đánh giá trên phương diện quân sự, THAAD có thể được xem là một thành công tương đối của liên minh Mỹ – Hàn. Với khả năng phát hiện, theo dõi và đánh chặn tên lửa đạn đạo ở giai đoạn cuối của quỹ đạo bay, THAAD đã bổ sung một lớp phòng thủ quan trọng cho hệ thống phòng thủ tên lửa nhiều tầng của Hàn Quốc bên cạnh các tổ hợp Patriot. Sự hiện diện của THAAD không chỉ nâng cao khả năng bảo vệ các trung tâm dân cư, cơ sở hạ tầng chiến lược và căn cứ quân sự trước nguy cơ tấn công từ Triều Tiên, mà còn góp phần củng cố niềm tin của Hàn Quốc vào cam kết an ninh của Mỹ.
Tuy nhiên, nếu mục tiêu cuối cùng của việc triển khai THAAD là làm suy giảm hoặc kiềm chế Triều Tiên, thì kết quả đạt được lại rất hạn chế. Một thực tế cho thấy, trong suốt một thập niên qua, Triều Tiên không những không từ bỏ chương trình hạt nhân mà còn đẩy mạnh hiện đại hóa lực lượng tên lửa với tốc độ đáng kể. Từ các tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM), tên lửa nhiên liệu rắn cho đến các hệ thống siêu vượt âm và phương tiện lướt siêu thanh, Triều Tiên liên tục tìm cách phát triển những năng lực có thể xuyên thủng hoặc vô hiệu hóa các lá chắn phòng thủ hiện có. Điều này phản ánh quy luật Mâu – Thuẫn của cạnh tranh về quốc phòng rằng mỗi bước tiến trong năng lực phòng thủ thường kéo theo những nỗ lực tương ứng nhằm nâng cao năng lực tấn công.
Quan trọng hơn, THAAD chỉ có thể xử lý phần “ngọn” của vấn đề, tức nguy cơ tên lửa chứ không tác động đến nguyên nhân sâu xa khiến Triều Tiên theo đuổi vũ khí hạt nhân. Đối với Triều Tiên, chương trình hạt nhân chỉ là công cụ quân sự mà còn nhằm bảo đảm cho sự tồn tại của chế độ. Rộng hơn, đó còn là phương tiện mặc cả trong đàm phán với Mỹ. Chừng nào những nhu cầu mang tính sinh tồn trên chưa thay đổi, các hệ thống phòng thủ như THAAD khó có thể tạo ra sự chuyển biến căn bản trong hành vi của Triều Tiên. Sau mười năm nhìn lại, có thể khẳng định là THAAD đã giúp tăng cường khả năng phòng thủ của Hàn Quốc, nhưng không làm thay đổi bài toán an ninh trên bán đảo Triều Tiên.
Thứ hai, THAAD đã trở thành bước ngoặt trong quan hệ Trung – Hàn.
Trước năm 2016, Hàn Quốc được xem là một trong số ít quốc gia thành công trong việc duy trì đồng thời hai mối quan hệ chiến lược quan trọng: liên minh an ninh với Mỹ và quan hệ kinh tế sâu rộng với Trung Quốc. Trong nhiều năm, từ thời kỳ lãnh đạo của Moon Jae-in cho đến Lee Jae Myung, giới hoạch định chính sách tại Hàn Quốc tin rằng hai trụ cột này có thể cùng tồn tại mà không nhất thiết dẫn đến xung đột lợi ích.
Khủng hoảng THAAD đã chứng minh điều ngược lại. Đối với Trung Quốc việc triển khai THAAD được coi là một động thái có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường an ninh chiến lược của Trung Quốc. Phản ứng mạnh mẽ của Trung Quốc ngay khi thông tin về tuyên bố chung Mỹ – Hàn đã phần nào cho thấy điều đó. Từ việc hạn chế các tour du lịch đến Hàn Quốc, gây sức ép đối với các doanh nghiệp Hàn Quốc hoạt động tại Trung Quốc cho tới việc nhắm vào tập đoàn Lotte – đơn vị cung cấp địa điểm triển khai THAAD – đã tạo nên một trong những cuộc khủng hoảng nghiêm trọng trong lịch sử quan hệ song phương kể từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1992.
Tác động lâu dài của sự kiện còn nằm ngoài những thiệt hại kinh tế ngắn hạn mà ở sự thay đổi trong nhận thức của giới tinh hoa Hàn Quốc. THAAD khiến nhiều nhà hoạch định chính sách kinh tế tại Hàn Quốc nhận ra rằng sự phụ thuộc kinh tế sâu sắc không nhất thiết tạo ra lòng tin chính trị tương ứng. Quan hệ kinh tế có thể mang lại lợi ích chung, nhưng không đủ để hóa giải những khác biệt về lợi ích an ninh và địa chiến lược. Mười năm sau, Trung Quốc vẫn là đối tác thương mại quan trọng hàng đầu của Hàn Quốc, nhưng mức độ tin cậy chiến lược giữa hai nước đã suy giảm rõ rệt. Theo nhiều khía cạnh, THAAD đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ lạc quan trong quan hệ Trung – Hàn và mở đầu cho một giai đoạn thận trọng hơn, trong đó, các yếu tố địa chính trị ngày càng chi phối quan hệ song phương.
Thứ ba, THAAD thúc đẩy Hàn Quốc xích lại gần liên minh Mỹ hơn.
Một trong những nghịch lý của cuộc khủng hoảng THAAD là những nỗ lực gây sức ép từ láng giềng Trung Quốc cuối cùng lại thúc đẩy Hàn Quốc xích lại gần Mỹ hơn. Trong ngắn hạn, Trung Quốc đã kỳ vọng rằng các biện pháp trả đũa kinh tế và ngoại giao sẽ khiến Hàn Quốc cân nhắc lại chính sách an ninh của mình. Tuy nhiên, về dài hạn, những động thái đó lại củng cố nhận thức trong xã hội và giới lãnh đạo Hàn Quốc rằng liên minh với Mỹ vẫn là nền tảng không thể thay thế cho an ninh quốc gia.
Xu hướng này càng được thúc đẩy mạnh mẽ sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ và quan hệ hợp tác quân sự giữa Nga và Triều Tiên ngày càng được tăng cường. Trong bối cảnh đó, chỉ riêng THAAD là chưa đủ đối với nhu cầu an ninh của Hàn Quốc. Do vậy, Hàn Quốc ngày càng coi trọng liên minh với Mỹ bằng việc không chỉ mở rộng hợp tác quốc phòng và chia sẻ thông tin tình báo mà còn tham gia sâu hơn vào các cơ chế điều phối các hoạt động răn đe. Song song, Hàn Quốc cũng từng bước cải thiện quan hệ với Nhật Bản, gác lại một phần những bất đồng lịch sử kéo dài để ưu tiên các lợi ích an ninh chiến lược trước những thách thức ngày càng gia tăng từ môi trường khu vực. Sự phát triển mạnh mẽ của cơ chế hợp tác ba bên Mỹ – Nhật – Hàn trong những năm gần đây đã cho thấy Hàn Quốc đang từng bước hội nhập sâu hơn vào kiến trúc an ninh khu vực do Mỹ dẫn dắt, đánh dấu sự dịch chuyển đáng kể trong tư duy chiến lược của Hàn Quốc so với một thập niên trước. THAAD vì vậy trở thành chất xúc tác cho quá trình tái định vị chiến lược của Hàn Quốc trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn.
Thứ tư, THAAD từ công cụ cho vấn đề Triều Tiên trở thành yếu tố tác động đến cạnh tranh Mỹ – Trung.
Sau mười năm, cùng với sự biến đổi của môi trường địa chính trị Đông Bắc Á, THAAD ngày càng được xem như một biến số của cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung. Từ góc nhìn của Mỹ, THAAD là một thành tố quan trọng trong mạng lưới phòng thủ tên lửa đa tầng được xây dựng tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Khi được kết nối với các hệ thống tàu chiến Aegis tại Nhật Bản, hệ thống Patriot tại Hàn Quốc, các căn cứ quân sự ở Guam. THAAD góp phần nâng cao năng lực nhận biết tình huống chiến trường, bảo vệ các lực lượng Mỹ triển khai tiền phương và củng cố độ tin cậy của cam kết an ninh đối với các đồng minh. Ngược lại, Trung Quốc lại nhìn nhận THAAD qua lăng kính hoàn toàn khác. Điều khiến Trung Quốc là khả năng thu thập dữ liệu, theo dõi và cảnh báo sớm của radar AN/TPY-2. Theo các nhà hoạch định chiến lược quân sự Trung Quốc, khi được tích hợp vào mạng lưới chỉ huy hệ thống này có thể giúp Mỹ nâng cao khả năng theo dõi các hoạt động tên lửa của Trung Quốc, từ đó từng bước làm suy giảm hiệu quả của năng lực răn đe hạt nhân chiến lược của Trung Quốc.
Những lo ngại này được đặt trong trong bối cảnh vấn đề Đài Loan vẫn đang giữ vị trí điểm nóng xung đột trong quan hệ Mỹ – Trung. Đối với Trung Quốc, bất kỳ sự triển khai lực lượng nào của Mỹ tại Tây Thái Bình Dương đều có thể tác động đến cán cân quân sự trong một kịch bản khủng hoảng eo biển Đài Loan. Mặc dù THAAD không được triển khai trực tiếp để xử lý vấn đề Đài Loan, nhưng việc hệ thống này nằm trong mạng lưới quân sự của Mỹ khiến Trung Quốc lo ngại rằng nó có thể gián tiếp hỗ trợ các hoạt động quân sự của Mỹ nếu trong trường hợp xảy ra xung đột.
Triển vọng
Các cuộc đối đầu giữa Israel và Iran trong thời gian qua đã tạo ra một phép thử thực tế đối với hiệu quả của các hệ thống phòng thủ tên lửa hiện đại. Trong đó, THAAD được Mỹ triển khai như một thành tố của mạng lưới phòng thủ đa tầng nhằm hỗ trợ Israel đối phó với các đòn tấn công bằng tên lửa đạn đạo từ Iran. Thực tiễn chiến trường cho thấy THAAD có khả năng nâng cao đáng kể năng lực đánh chặn, nhưng đồng thời cũng khẳng định rằng hiệu quả của hệ thống này phụ thuộc lớn vào sự phối hợp với các lớp phòng thủ khác trong một kiến trúc phòng thủ tích hợp.
Trong tương lai gần, khó có khả năng THAAD bị rút khỏi Hàn Quốc. Ngược lại, những diễn biến gần đây trong khu vực cho thấy hệ thống này nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì vị trí quan trọng trong tính toán an ninh của Mỹ và Hàn Quốc. Nguyên nhân trước hết xuất phát từ việc mối đe dọa tên lửa và hạt nhân từ Triều Tiên chưa có dấu hiệu suy giảm. Tuy nhiên, ý nghĩa của THAAD trong tương lai có thể sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung. Khi Mỹ thúc đẩy xây dựng một kiến trúc an ninh liên kết giữa Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc, tồn tại với trục Nga, Trung Quốc và Triều Tiên, THAAD nhiều khả năng sẽ được tích hợp sâu hơn vào mạng lưới chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm và phòng thủ tên lửa khu vực. Điều này củng cố khả năng phối hợp tác chiến của các đồng minh Mỹ tại Đông Bắc Á.
Từ khía cạnh Trung Quốc, những động thái như vậy có thể tiếp tục làm gia tăng quan ngại về tác động của THAAD đối với cán cân lực lượng khu vực. Trong khi Trung Quốc đang đẩy mạnh hiện đại hóa lực lượng hạt nhân và mở rộng năng lực chống tiếp cận/chống xâm nhập (A2/AD), THAAD nhiều khả năng vẫn bị xem là một yếu tố ảnh hưởng đến độ tin cậy của năng lực răn đe chiến lược Trung Quốc.
Bên cạnh đó, triển vọng của THAAD cũng sẽ chịu tác động từ các điểm nóng chiến lược khác trong khu vực như eo biển Đài Loan. Nếu cạnh tranh Mỹ – Trung leo thang và các kịch bản khủng hoảng liên quan đến Đài Loan được thúc đẩy, THAAD sẽ ngày càng được nhìn nhận như một thành tố của kiến trúc an ninh khu vực rộng lớn. Điều này đồng nghĩa với việc ý nghĩa chiến lược của hệ thống này có thể tiếp tục mở rộng vượt ra ngoài mục đích ban đầu khi được triển khai vào năm 2016.
Kết luận
Mười năm sau khi được triển khai, THAAD vẫn hiện diện tại Seongju như một biểu tượng của một thời kỳ biến động tại Đông Bắc Á. Nếu xét trên phương diện quân sự, hệ thống này góp phần nâng cao năng lực phòng thủ của Hàn Quốc trước các mối đe dọa tên lửa từ Triều Tiên. Tuy nhiên, di sản lớn nhất của THAAD lại góp phần làm thay đổi môi trường chiến lược của khu vực.
THAAD đã trở thành biến số ảnh hưởng đến quan hệ giữa Trung Quốc và Hàn Quốc, nhưng trong quan hệ Mỹ – Hàn – Nhật lại được củng cố. Nó cho thấy sự phân cực trong cấu trúc an ninh khu vực. Câu chuyện về sự chuyển đổi của Đông Bắc Á từ một khu vực từng được thúc đẩy bởi hội nhập sang một không gian ngày càng bị chi phối bởi cạnh tranh giữa các nước lớn. Và có lẽ, đó là di sản lâu dài nhất mà THAAD để lại sau mười năm hiện diện trên bán đảo Triều Tiên./.
Tác giả: Phạm Quang Hiền
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
