Bối cảnh đầy biến động của Quân uỷ Trung ương Trung Quốc khóa XX
Để đánh giá đúng mức độ nghiêm trọng và hệ quả của các biến động trong Quân ủy Trung ương Trung Quốc, cần nhìn nhận đây không chỉ là vấn đề điều chỉnh quyền lực nội bộ, mà còn là một nhân tố có tác động trực tiếp tới cấu trúc quyền lực quốc gia và môi trường chính trị – an ninh khu vực, thậm chí mang hàm ý đối với cục diện chính trị quốc tế. Bản chất của Quân ủy Trung ương (Central Military Commission – CMC) là cơ quan quyền lực cao nhất trong lĩnh vực quân sự của Trung Quốc, do Chủ tịch Đảng Cộng sản Trung Quốc đồng thời làm Chủ tịch CMC. Trong hệ thống chính trị của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Quân ủy Trung ương giữ một vị trí mang tính nền tảng và đặc thù, không thể so sánh trực tiếp với các thiết chế chỉ huy quân sự trong các mô hình nhà nước có sự phân quyền rõ ràng giữa dân sự và quân sự. CMC không đơn thuần là cơ quan quân sự tối cao theo nghĩa kỹ thuật, mà là điểm hội tụ của quyền lực chính trị, quyền lực tổ chức và quyền lực cưỡng chế, đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm sự vận hành và ổn định của toàn bộ chế độ. Trong logic đó, quân đội Trung Quốc không tồn tại như một lực lượng trung lập phục vụ nhà nước, mà là công cụ trực tiếp của Đảng, và thông qua Đảng, của lãnh đạo tối cao. Nguyên tắc “Đảng chỉ huy súng”[1] vì vậy không chỉ là di sản lịch sử, mà là trụ cột cấu trúc của quyền lực chính trị Trung Quốc đương đại.
Hay nói một cách đơn giản hơn thì Quân ủy Trung ương Trung Quốc là một thiết chế được Hiến định, giúp Đảng trực tiếp nắm quân đội, các thành viên có được quyền lực thông qua bầu cử và phải tuyên thệ. Chủ tịch Quân ủy Trung ương gắn chặt với người giữ chức danh Tổng Bí thư, Chủ tịch nước. Chính vì vậy, mọi biến động liên quan đến CMC đặc biệt là các động thái điều tra, rà soát hoặc điều chỉnh nhân sự ở cấp ủy viên đều mang ý nghĩa vượt xa phạm vi quản trị nội bộ quân đội. Chúng phản ánh trực tiếp những điều chỉnh trong cấu trúc quyền lực ở tầng cao nhất, cũng như mức độ an toàn mà ban lãnh đạo Trung Quốc cảm nhận đối với công cụ quân sự của mình.
Kể từ khi Tập Cận Bình lên nắm quyền, các chiến dịch chỉnh đốn kỷ luật và chống tham nhũng thường được khái quát bằng khẩu hiệu “đả hổ diệt ruồi” đã được triển khai với cường độ cao, trên phạm vi rộng và bao trùm nhiều lĩnh vực, không phân biệt cấp bậc hay vị trí công tác. Trong tiến trình đó, Quân ủy Trung ương nổi lên là một trong những thiết chế chịu tác động mạnh mẽ và liên tục nhất của các biện pháp rà soát, điều chỉnh nhân sự. Thực tế này phản ánh tính chất đặc biệt nhạy cảm của lĩnh vực quân sự trong cấu trúc quyền lực Trung Quốc, đồng thời cho thấy ưu tiên chiến lược của ban lãnh đạo đối với việc duy trì và củng cố sự kiểm soát chính trị tuyệt đối đối với lực lượng vũ trang.
Có thể nhìn thấy rõ qua từng biến động:
Tại Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ XX (tháng 10/2022), đội ngũ lãnh đạo cấp cao của CMC được bầu gồm 7 thành viên gồm: Chủ tịch Tập Cận Bình, hai Phó Chủ tịch là Trương Hựu Hiệp và Hà Vệ Đông, bốn ủy viên là Lý Thượng Phúc, Lưu Chấn Lập, Miêu Hoa và Trương Thăng Dân. Đây là đội ngũ đầy đủ 7 người đúng theo cơ cấu thông thường của Quân ủy Trung ương khóa XX đại diện cho các bộ phận then chốt của PLA.[2]
Cụ thể những chức danh chính theo danh sách lúc đó như sau:
Chủ tịch CMC: Tập Cận Bình (Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ, Chủ tịch nước CHND Trung Hoa)
Phó Chủ tịch: Trương Hựu Hiệp (张又侠) (Ủy viên Bộ Chính trị Trung ương ĐCSTQ, Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương; thượng tướng PLA, phụ trách công tác quân sự tổng hợp)
Phó Chủ tịch: Hà Vệ Đông (何卫东) (Ủy viên Bộ Chính trị Trung ương ĐCSTQ, Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương; thượng tướng PLA, xuất thân lục quân, chuyên trách chỉ huy tác chiến)
Ủy viên: Lý Thượng Phúc (李尚福) (Ủy viên Quân ủy Trung ương; Quốc vụ ủy viên, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng; nguyên phụ trách hệ thống trang bị và công nghiệp quốc phòng)
Ủy viên: Lưu Chấn Lập (刘振立) (Ủy viên Quân ủy Trung ương; Tổng Tham mưu trưởng, Trưởng Ban Tham mưu Liên hợp Quân ủy Trung ương)
Ủy viên: Miêu Hoa (苗华) (Ủy viên Quân ủy Trung ương; Chủ nhiệm Bộ Công tác Chính trị Quân ủy Trung ương, phụ trách công tác đảng – chính trị trong PLA)
Ủy viên: Trương Thăng Dân (张升民) (Ủy viên Quân ủy Trung ương; Bí thư Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Quân ủy Trung ương, phụ trách công tác kỷ luật và giám sát trong quân đội)
Tuy nhiên, từ năm 2023 đến nay, quốc tế ghi nhận các biến động nhân sự đáng chú ý trong Quân ủy Trung ương Trung Quốc, chủ yếu xoay quanh các biện pháp chống tham nhũng và rà soát chính trị ở cấp cao. Các điều chỉnh này tập trung vào những vị trí then chốt của hệ thống chỉ huy quân đội, cho thấy đây là một quá trình sắp xếp có chủ đích, không phải những xử lý đơn lẻ hay mang tính kỹ thuật.
Trong bối cảnh đó, trường hợp của Ngụy Phượng Hòa là một minh họa điển hình cho mức độ và chiều sâu của làn sóng chỉnh đốn. Là cựu Bộ trưởng Quốc phòng, Ủy viên Quân ủy Trung ương và từng đứng đầu Lực lượng Tên lửa PLA được miễn nhiệm từ tháng 3/2023, bị điều tra từ tháng 9/2023 với cáo buộc vi phạm nghiêm trọng kỷ luật Đảng và pháp luật, trước khi chính thức bị khai trừ khỏi Đảng, tước quân hàm và chuyển hồ sơ sang cơ quan tư pháp quân sự vào tháng 6/2024.[3] Việc xử lý một nhân vật từng phụ trách năng lực răn đe chiến lược cốt lõi của Trung Quốc không chỉ cho thấy phạm vi không có vùng cấm của chiến dịch chống tham nhũng trong quân đội, mà còn phản ánh xu hướng đặt yêu cầu trung thành chính trị và kỷ luật tổ chức lên hàng đầu, ngay cả đối với những vị trí gắn liền với an ninh quốc gia và đối ngoại quân sự.
Cùng lúc đó, Lý Thượng Phúc, Ủy viên Quân ủy Trung ương, Quốc vụ ủy viên kiêm Bộ trưởng Quốc phòng bị miễn nhiệm toàn bộ chức vụ, người vừa kế nhiệm Ngụy Phượng Hoàng được 7 tháng từ tháng 3/2023, đến tháng 10/2023 thì ông chính thức bị khai trừ khỏi Đảng. Bắc Kinh cáo buộc Lý Thượng Phúc vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và pháp luật, liên quan đến các sai phạm trong lĩnh vực trang bị quân sự.[4] Việc ngã ngựa của một Ủy viên CMC đương chức, đồng thời là Bộ trưởng Quốc phòng, đánh dấu bước leo thang rõ rệt của chiến dịch chỉnh đốn quân đội, cho thấy không tồn tại vùng cấm ngay cả với các vị trí mang tính đối ngoại và biểu tượng cao nhất của PLA.
Đến tháng 10/2025 Hà Vệ Đông và Miêu Hoa bị nhận kỷ luật. Cụ thể, ngày 17/10/2025, Trung Quốc công bố khai trừ Đảng và quân quyền đối luật Hà Vệ Đông – Phó Chủ tịch CMC người từng giữ vị trí thứ hai trong quân đội và là Ủy viên Bộ Chính trị. Cùng ngày, Đô đốc Miêu Hoa – ủy viên CMC phụ trách công tác chính trị cũng bị khai trừ. Cả hai bị cáo buộc vi phạm kỷ luật nghiêm trọng và nghi ngờ tội danh liên quan đến tham nhũng quy mô lớn và đều bị đưa ra khỏi Đảng và lực lượng vũ trang.[5] Việc khai trừ Hà Vệ Đông được đánh giá là một trong những lần phá vỡ tiền lệ nghiêm trọng nhất trong lịch sử PLA, bởi đây là một trong hai Phó Chủ tịch CMC và là nhân vật quan trọng được đưa vào danh sách lãnh đạo quân đội qua bầu cử tại Đại hội Đảng.[6] Ngay sau khi Hà Vệ Đông bị khai trừ, Trương Thăng Dân trước đó là ủy viên CMC và người đứng đầu Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật CMC được bổ nhiệm làm Phó Chủ tịch CMC thay thế Hà Vệ Đông vào 23/10/2025.[7] Điều này phản ánh nỗ lực của Ban lãnh đạo Trung Quốc nhằm duy trì số lượng Phó Chủ tịch và đảm bảo tính ổn định trong tổ chức của CMC sau khi một vị trí cao cấp bị bỏ trống. Không chỉ vậy, cũng trong thời điểm này hàng loạt các tướng lĩnh cấp cao của quân đội nhận kỷ luật vì sai phạm, cụ thể có: Hà Hồng Quân – Nguyên Phó Giám đốc Ban Công tác Chính trị CMC; Vương Tú Bân – Nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Chỉ huy Tác chiến Liên hợp CMC; Lâm Hướng Dương – Nguyên Tư lệnh Chiến khu miền Đông; Tần Thụ Đồng – Nguyên Chính ủy Lục quân PLA; Viên Hoa Trí – Nguyên Chính ủy Hải quân PLA; Vương Hậu Bân – Nguyên Tư lệnh Lực lượng Tên lửa PLA; Vương Xuân Ninh – Nguyên Tư lệnh Lực lượng Cảnh sát Vũ trang Nhân dân, tất cả đều nhận mức bị khai trừ ra khỏi Đảng ngày 17/10/2025.[8]
Cho đến ngày 24/1/2026, Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập chính thức bị điều tra liên quan đến những vi phạm nghiêm trọng.
Cụ thể, những ngày cuối tháng 1/2026, dư luận trong và ngoài Trung Quốc xuất hiện một loạt tín hiệu bất thường liên quan đến tầng lãnh đạo cao nhất của Quân ủy Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc (CMC), làm dấy lên nghi vấn về một đợt chấn chỉnh/điều tra có quy mô và cấp độ chưa từng có trong nội bộ quân đội Trung Quốc. Ngày 24/1, Bộ Quốc phòng Trung Quốc chính thức công bố thông tin cho biết Trương Hựu Hiệp – Ủy viên Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương ĐCSTQ, Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương, và Lưu Chấn Lập – Ủy viên Quân ủy Trung ương, Tổng Tham mưu trưởng, Trưởng ban Tham mưu Liên hợp CMC, bị nghi ngờ “vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và pháp luật”.[9] Theo thông báo, sau khi Ban Chấp hành Trung ương tiến hành xem xét, đã quyết định lập án điều tra đối với hai nhân vật nói trên. Đây là lần hiếm hoi Bắc Kinh công khai xác nhận việc điều tra những cá nhân đang giữ chức vụ tối cao trong hệ thống chỉ huy quân sự, đặc biệt là ở cấp Phó Chủ tịch CMC.
Trước đó, làn sóng dư luận đặc biệt chú ý tới việc Trương Hựu Hiệp – Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương, một trong những tướng lĩnh có thâm niên và ảnh hưởng lớn nhất trong PLA liên tục vắng mặt tại các sự kiện chính trị – quân sự quan trọng. Cụ thể, ngày 20 tháng 1, ĐCSTQ tổ chức lễ khai mạc lớp “nghiên cứu chuyên đề” dành cho cán bộ cấp tỉnh và bộ, nhằm quán triệt tinh thần các nghị quyết Trung ương, tuy nhiên, Trương Hựu Hiệp không xuất hiện.[10] Đến ngày 23/1, ông tiếp tục vắng mặt tại lễ bế giảng của cùng lớp học này.[11] Việc một Phó Chủ tịch CMC không tham dự cả khai mạc lẫn bế mạc một hoạt động chính trị quan trọng như vậy được xem là dấu hiệu bất thường, vượt ra ngoài khả năng bận công tác thông thường. Không chỉ dừng lại ở đó, Trương Hựu Hiệp còn không xuất hiện tại một số hoạt động thường niên dự kiến của Đại học Quốc phòng Trung Quốc, nơi ông thường xuyên tham gia với tư cách lãnh đạo cấp cao phụ trách quân sự. Ngoài ra, khi cựu Phó Tổng Tham mưu trưởng PLA Thượng tướng Ngôi Phúc Lâm qua đời, vòng hoa mang danh nghĩa Trương Hựu Hiệp gửi tới tang lễ được thông báo tạm thời tháo dỡ,[12] một chi tiết nhỏ nhưng gây chú ý lớn trong bối cảnh chính trị đặc thù của Trung Quốc, nơi nghi thức và biểu tượng mang hàm ý chính trị rất cao.
Theo các nguồn khác, danh sách bị bắt giữ và điều tra lần này không chỉ bao gồm Trương Hựu Hiệp, Lưu Chấn Lập, mà còn có Thượng tướng Tiêu Thiên Lượng – Tư lệnh/Hiệu trưởng của Đại học Quốc phòng PLA, Trung tướng Chung Thiệu Quân – nguyên Chủ nhiệm Văn phòng Quân ủy Trung ương, cùng nhiều sĩ quan cấp cao khác, số lượng lên tới 17 tướng lĩnh bị bắt trong cùng một đợt, với sự tham gia của Cục Bảo vệ An ninh Nội địa Bộ Công an, Cục Cảnh vệ Trung ương và Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương.[13] Một số nguồn còn khẳng định thông tin này đã được thông báo nội bộ cho cán bộ cấp tỉnh, bộ và sẽ tiếp tục truyền đạt xuống cấp phó tỉnh. Cụ thể, ngày 21/1, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã thành lập Nhóm Kiểm tra Chính trị thuộc Ủy ban Quân sự Trung ương, do Thái Kỳ là Ủy viên Thường vụ Đảng Cộng sản Trung Quốc đứng đầu.[14] Điều này khá hiếm, tại sao Thái Kỳ lại phụ trách, mà không phải là Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương hay Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Quân đội? Có thể giải thích rằng khi một thành viên của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc (CPC) gặp vấn đề, việc điều tra sẽ do Bí thư thứ nhất của Ban Chấp hành Trung ương CPC tiến hành. Hiện tại Thái Kỳ đang giữ chức vụ Bí thư thứ nhất.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng tất cả các thông tin nêu trên đều chưa được phía Trung Quốc xác nhận và do đặc trưng của hệ thống chính trị Trung Quốc, mức độ xác thực không thể kiểm chứng độc lập. Việc phân biệt rõ giữa thông tin chính thức đã công bố và tin đồn, suy đoán từ bên ngoài là điều cần thiết để tránh đánh đồng hoặc suy diễn quá mức.
Các học giả Đài Loan và phương Tây đã bắt đầu đặt những diễn biến này vào một bối cảnh rộng hơn, cho rằng kể từ sau Hội nghị Trung ương 3 khóa XX năm 2024, tình trạng đấu đá nội bộ trong giới lãnh đạo cấp cao ĐCSTQ có xu hướng gia tăng. Trước kỳ Lưỡng hội dự kiến diễn ra vào tháng 3/2026, khả năng xuất hiện một vòng tái cấu trúc quyền lực mới là điều không thể loại trừ, đặc biệt khi Trung Quốc đang tiến gần tới các bước chuẩn bị cho Đại hội XXI.[15] Có thể nói, việc điều tra Trương Hựu Hiệp một nhân vật từng được xem là bất khả xâm phạm trong quân đội, cho thấy đây mới thực sự là giai đoạn quyết liệt nhất của cuộc chiến chống tham nhũng tại Trung Quốc, sẵn sàng đập thẳng vào trung tâm quyền lực, dù cái giá phải trả cho ổn định nội bộ và hiệu quả quân sự là cao.
Đến thời điểm hiện nay, xét trên phương diện nhân sự công khai và vị thế thể chế, Quân ủy Trung ương đã thu hẹp từ cơ cấu đầy đủ 7 thành viên được bầu tại Đại hội Đảng khóa XX xuống còn thực chất chỉ 2 nhân sự còn đứng trước công chúng và chưa bị đặt vào diện xử lý hoặc điều tra. Đây là hiện tượng chưa từng xuất hiện trong lịch sử hiện đại của PLA, bởi CMC vốn được thiết kế như một thiết chế lãnh đạo tập thể, bảo đảm sự phân bổ quyền lực và tính ổn định trong chỉ huy quân sự tối cao. Việc CMC rơi vào trạng thái “siêu tập trung” với số lượng thành viên tối thiểu phản ánh mức độ xáo trộn sâu sắc trong tầng chỉ huy cao nhất, đồng thời cho thấy cơ chế vận hành tập thể của quyền lực quân sự đang bị nén lại một cách bất thường. Trên phương diện chính trị – thể chế, đây không chỉ là vấn đề nhân sự, mà là chỉ báo quan trọng về sự chuyển trạng thái của hệ thống kiểm soát quân đội, từ mô hình cân bằng nội bộ sang mô hình tập quyền cao độ, tiềm ẩn những hệ lụy dài hạn đối với tính ổn định và khả năng điều hành chiến lược của bộ máy quân sự Trung Quốc.
Đợt điều chỉnh nhân sự ở tầng cao nhất của Quân Giải phóng Nhân dân lần này mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt, bởi đây là lần đầu tiên kể từ năm 1989, trong cùng một nhiệm kỳ, hai nhân sự thuộc cấp Ủy ban Thường vụ Bộ Chính trị gắn trực tiếp với quyền lực quân sự bị loại khỏi vị trí trung tâm. Lần gần nhất xuất hiện hiện tượng tương tự là sau biến cố Thiên An Môn, khi Đảng Cộng sản Trung Quốc thay thế Triệu Tử Dương và một thành viên Thường vụ khác nhằm tái lập quyền kiểm soát tuyệt đối đối với quân đội và trật tự chính trị.[16] Kể từ đó, dù từng diễn ra nhiều chiến dịch chỉnh đốn nội bộ quy mô lớn từ thời Giang Trạch Dân đến Hồ Cẩm Đào nhưng các điều chỉnh nhân sự cấp cao trong quân đội đều được tiến hành theo hướng phân tán theo thời gian, tránh tạo ra cú sốc tập thể ở tầng chỉ huy tối cao. Việc phá vỡ thông lệ này trong bối cảnh hiện nay cho thấy mức độ nghiêm trọng của những bất an nội tại, phản ánh nhu cầu tái cấu trúc quyền lực quân sự ở cấp độ khủng hoảng thể chế và vì vậy có thể được xem là biến động sâu sắc nhất trong hệ thống chỉ huy PLA kể từ khi Trung Quốc chính thức bước ra khỏi thời kỳ hậu Mao Trạch Đông.
Tính chất của động thái điều tra
Một điểm cần nhấn mạnh là, đối với đặc thù chính trị ở Trung Quốc, ranh giới giữa tin đồn, thông tin chưa xác nhận và tín hiệu có chủ đích thường không rõ ràng. Việc để thông tin lan tỏa có kiểm soát, đặc biệt qua các kênh bên ngoài hệ thống truyền thông chính thống, đôi khi là một phần của chiến lược quản trị nhận thức, nhằm gửi thông điệp đến các nhóm đối tượng cụ thể trong nội bộ. Các phân tích trên một số cơ quan truyền thông phương Tây gần đây đã lưu ý đến hiện tượng gia tăng các dấu hiệu bất thường trong hoạt động công khai của một số nhân vật quân sự cấp cao, bao gồm việc vắng mặt tại các sự kiện quan trọng, gián đoạn thông tin chính thức, hoặc những thay đổi khó giải thích trong nghi thức chính trị. Trong hệ thống chính trị Trung Quốc, nơi nghi thức và sự hiện diện công khai mang ý nghĩa chính trị rõ rệt, những dấu hiệu như vậy thường được giới quan sát xem là chỉ báo sớm của biến động nội bộ. Tính chất đáng chú ý của các động thái hiện nay nằm ở phạm vi và cấp độ đối tượng được nhắc tới trong các nguồn phân tích. Không giống các chiến dịch kỷ luật thông thường vốn tập trung vào các cấp trung hoặc xử lý từng trường hợp riêng lẻ, các thông tin đang lan truyền cho thấy khả năng nhắm tới những nhân vật gắn trực tiếp với tầng chỉ huy chiến lược của PLA. Nếu đặt trong lịch sử gần đây của Trung Quốc, đây sẽ là một bước đi có mức độ can thiệp sâu hiếm thấy, đặc biệt trong bối cảnh quân đội đang ở giai đoạn then chốt của quá trình hiện đại hóa. Điều này đặt ra câu hỏi tại sao ban lãnh đạo Trung Quốc lại chấp nhận rủi ro xáo trộn ở tầng chỉ huy cao nhất trong một thời điểm chiến lược nhạy cảm như hiện nay?
Để trả lời câu hỏi đó, cần đặt các động thái này trong bối cảnh rộng hơn của môi trường an ninh và chính trị mà Trung Quốc đang đối mặt.
Về đối ngoại, cạnh tranh chiến lược với Hoa Kỳ là cạnh tranh toàn diện, bao trùm từ công nghệ, chuỗi cung ứng, tài chính cho tới quân sự và không gian chiến lược khu vực. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt, ngày 24/01/2026 chính quyền Tổng thống Donald Trump đã công bố Chiến lược Quốc phòng Quốc gia mới, trong đó lần đầu tiên xác định rõ Trung Quốc là một cường quốc quân sự có khả năng thách thức trực tiếp lợi ích cốt lõi của Hoa Kỳ và các đồng minh, do đó cần được kiềm chế một cách có hệ thống.[17] Vấn đề Đài Loan tiếp tục là điểm nóng tiềm ẩn nguy cơ leo thang, trong khi Biển Đông vẫn là không gian cạnh tranh phức tạp với sự hiện diện ngày càng rõ nét của các cường quốc ngoài khu vực. Trong bối cảnh đó, PLA không chỉ cần được hiện đại hóa về mặt trang bị và học thuyết tác chiến, mà còn phải đạt được mức độ thống nhất tuyệt đối về ý chí chính trị và khả năng chấp hành mệnh lệnh.
Về đối nội, Trung Quốc đang bước vào giai đoạn chuẩn bị cho Đại hội Đảng lần thứ XXI một mốc thời gian mang ý nghĩa quan trọng đối với việc tái định hình nhân sự và định hướng chiến lược. Trong các hệ thống chính trị tập trung cao, giai đoạn trước đại hội luôn là thời điểm nhạy cảm, khi các vấn đề liên quan đến nhân sự, lòng trung thành và sự cân bằng quyền lực được rà soát kỹ lưỡng.[18] Quân đội, với tư cách là trụ cột bảo đảm cuối cùng của quyền lực chính trị, tất yếu trở thành trọng tâm của quá trình này. Từ góc độ cấu trúc quyền lực, các động thái rà soát và điều tra trong quân đội phản ánh một ưu tiên xuyên suốt của ban lãnh đạo Trung Quốc nhằm giảm thiểu mọi hình thức phân tán quyền lực trong PLA. Lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc cho thấy, mọi giai đoạn bất ổn nghiêm trọng đều gắn với câu hỏi quân đội đứng về phía nào và mức độ phục tùng mệnh lệnh ra sao.[19] Những kinh nghiệm đó khiến giới lãnh đạo hiện nay đặc biệt nhạy cảm với sự tồn tại của các mạng lưới ảnh hưởng hình thành qua nhiều nhiệm kỳ, nhiều thế hệ tướng lĩnh.
Trong bối cảnh PLA từng trải qua giai đoạn thương mại hóa sâu rộng, nơi đặc quyền thể chế và quan hệ cá nhân đóng vai trò quan trọng, việc làm sạch các mạng lưới này trở thành yêu cầu mang tính chiến lược hơn là đạo đức. Các chiến dịch chống tham nhũng trong quân đội, vì vậy cần được hiểu như công cụ thể chế hóa nhằm tái lập kỷ luật chính trị và tái khẳng định nguyên tắc phục tùng tuyệt đối. Những phân tích từ giới học giả phương Tây thường nhấn mạnh rằng, trong trường hợp Trung Quốc, chống tham nhũng không chỉ nhằm đấu tranh quyền lực nội bộ, xử lý sai phạm kinh tế, mà còn là phương tiện để đo lường và củng cố lòng trung thành.[20] Việc một số nhân vật từng được xem là có vị thế vững chắc trong hệ thống bị đặt dưới diện rà soát cho thấy mức độ tin cậy chiến lược trong nội bộ giới tinh hoa quân sự đang được đánh giá lại một cách nghiêm ngặt. Ở tầng sâu hơn, các động thái này có thể được xem là một phần của quá trình chuẩn bị cho các kịch bản chiến lược rủi ro cao. Trong những kịch bản đó, từ khủng hoảng Đài Loan đến các tình huống đối đầu quân sự hạn chế trong khu vực, điều kiện tiên quyết không chỉ là năng lực tác chiến, mà là sự thống nhất tuyệt đối của chuỗi chỉ huy. Một quân đội hiện đại nhưng tồn tại các vùng xám về lòng trung thành hoặc chịu ảnh hưởng của các mạng lưới phi chính thức có thể trở thành yếu tố gây bất ổn thay vì công cụ bảo đảm an ninh. Việc chấp nhận gây xáo trộn ở thời điểm nhạy cảm vì thế phản ánh sự sẵn sàng đánh đổi chi phí tổ chức ngắn hạn để đạt được sự chắc chắn chính trị dài hạn.
Trong giới quan sát quốc tế, đặc biệt tại Đài Loan và một số trung tâm nghiên cứu phương Tây, các động thái điều tra liên quan đến Trương Hựu Hiệp, Lưu Chấn Lập, cùng một loạt sĩ quan cấp cao khác bao gồm Thượng tướng Tiêu Thiên Lượng và Trung tướng Chung Thiệu Quân đã làm nảy sinh nhiều cách diễn giải khác nhau. Trong số đó, hai giả thuyết nổi bật nhất thường được nhắc đến, dù mức độ cơ sở và độ tin cậy của chúng không đồng đều, song đều phản ánh những lo ngại sâu xa về cấu trúc quyền lực trong PLA ở giai đoạn hiện nay.
Giả thuyết thứ nhất là một nguy cơ liên quan đến chính biến quân sự và vấn đề an ninh phản gián
Giả thuyết này cho rằng các động thái điều tra có liên quan đến nghi ngờ về một âm mưu chính trị mang tính quân sự, trong đó Trương Hựu Hiệp bị đặt vào vị trí trung tâm với cáo buộc có ý đồ thao túng hoặc thách thức trật tự chỉ huy tối cao. Một số nguồn tin không chính thống thậm chí còn mở rộng giả thuyết này theo hướng liên quan đến tiếp xúc bí mật với tình báo nước ngoài, cụ thể là Hoa Kỳ, và cho rằng thông tin được chuyển tiếp qua các kênh thứ ba, bao gồm cả Nga. Xét trên bình diện lịch sử và thể chế, không thể phủ nhận rằng Đảng Cộng sản Trung Quốc luôn xem nguy cơ chính biến từ trong quân đội là rủi ro mang tính sinh tử. Ký ức về giai đoạn cuối thời Mao, cũng như các biến động trong những năm 1970 – 1980, đã hình thành một nguyên tắc bất thành văn, mọi dấu hiệu cho thấy quân đội có thể hình thành trung tâm quyền lực độc lập đều phải bị triệt tiêu từ sớm.[21] Trong bối cảnh đó, việc phản gián quân sự và giám sát tiếp xúc quốc tế của tướng lĩnh cấp cao luôn được đặt ở mức độ ưu tiên cao, đặc biệt khi cạnh tranh chiến lược Trung – Mỹ đã chuyển sang trạng thái toàn diện.
Tuy nhiên khi đối chiếu giả thuyết này với các dữ kiện có thể kiểm chứng, mức độ thuyết phục lại tương đối hạn chế. Thứ nhất, cho đến nay chưa có bằng chứng công khai hoặc tài liệu rò rỉ đáng tin cậy nào xác nhận sự tồn tại của một kế hoạch đảo chính theo nghĩa truyền thống. Thứ hai, cấu trúc chỉ huy của PLA hiện nay đã được thiết kế theo hướng phân mảnh quyền lực có kiểm soát, với các cơ chế giám sát chéo chặt chẽ giữa Quân ủy, các bộ phận chính trị và hệ thống an ninh nội bộ. Điều này khiến khả năng xuất hiện một nỗ lực đảo chính mang tính tổ chức, dù ở mức độ sơ khởi cũng gần như không khả thi trong thực tế. Ngoài ra, việc gán ghép vai trò của các cơ quan tình báo nước ngoài, đặc biệt là KGB hay chính xác hơn là các cơ quan kế nhiệm của Nga, chủ yếu dựa trên suy đoán mang tính địa chính trị hơn là chứng cứ cụ thể. Nga có lợi ích chiến lược trong việc duy trì ổn định nội bộ Trung Quốc, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc Moscow đóng vai trò chủ động trong việc bóc gỡ các âm mưu nội bộ PLA. Do đó, giả thuyết này, dù phản ánh nỗi lo cố hữu của Bắc Kinh về an ninh chính trị quân sự, hiện vẫn thiếu nền tảng chứng minh đủ mạnh để được xem là lời giải thích chính.
Giả thuyết thứ hai là thanh lọc chính trị để thống nhất lập trường chiến lược, đặc biệt về Đài Loan
Giả thuyết thứ hai được giới học giả đánh giá là có cơ sở thể chế và logic chính trị rõ ràng hơn. Theo cách tiếp cận này, đợt điều tra không xuất phát từ nguy cơ chính biến tức thời, mà từ nhu cầu loại bỏ hoặc làm suy yếu các nhóm quan điểm không hoàn toàn phù hợp với định hướng chiến lược mà ban lãnh đạo tối cao, đứng đầu là Tập Cận Bình, đang theo đuổi đặc biệt liên quan đến vấn đề sử dụng vũ lực đối với Đài Loan. Trong nội bộ PLA, dù nguyên tắc “Đảng chỉ huy súng” là bất di bất dịch, song các tranh luận về thời điểm, phương thức và mức độ rủi ro của kịch bản quân sự với Đài Loan vẫn tồn tại. Một số tướng lĩnh xuất thân từ các binh chủng khác nhau, hoặc trưởng thành trong những giai đoạn chiến lược khác nhau, có thể có cách tiếp cận thận trọng hơn, nhấn mạnh yếu tố chuẩn bị dài hạn và tránh xung đột sớm. Trong bối cảnh ban lãnh đạo dân sự – quân sự Trung Quốc ngày càng nhấn mạnh tính sẵn sàng cho các kịch bản cực đoan, sự tồn tại của những quan điểm này có thể bị xem là yếu tố cản trở tính thống nhất của ý chí chiến lược.
So sánh lịch sử cho thấy, tiền lệ năm 1989 thường được viện dẫn như một trường hợp điển hình. Khi đó, Triệu Tử Dương không bị loại bỏ vì âm mưu lật đổ, mà vì lập trường chính trị bị xem là không phù hợp với lựa chọn cưỡng chế mà tập thể lãnh đạo tối cao đã thống nhất.[22] Điểm tương đồng không nằm ở bối cảnh cụ thể, mà ở logic xử lý: trong những thời điểm mà lãnh đạo Trung Quốc xác định rằng đất nước đang đứng trước ngã rẽ chiến lược, sự khác biệt quan điểm ở tầng tinh hoa có thể bị tái định nghĩa thành vấn đề kỷ luật chính trị.
Đặt trong bối cảnh hiện nay, việc một số nhân vật có vị trí then chốt trong chuỗi chỉ huy và đào tạo chiến lược bị đưa vào diện rà soát cho thấy mục tiêu có thể không chỉ là cá nhân, mà là toàn bộ mạng lưới ảnh hưởng và tư duy chiến lược mà họ đại diện. Quy mô lên tới hàng chục tướng lĩnh trong cùng một đợt càng củng cố nhận định rằng đây là một chiến dịch mang tính cấu trúc, nhằm tái sắp xếp hệ sinh thái quyền lực và tư duy trong quân đội, hơn là xử lý các sai phạm riêng lẻ. Nếu giả thuyết này là đúng, hệ quả chính trị sẽ vượt ra ngoài phạm vi kỷ luật nội bộ. Nó có thể báo hiệu rằng ban lãnh đạo Trung Quốc đang bước vào giai đoạn chuẩn bị nghiêm túc hơn cho những lựa chọn chiến lược rủi ro cao, trong đó yêu cầu hàng đầu không phải là tranh luận chính sách, mà là sự đồng thuận và phục tùng tuyệt đối trong hệ thống chỉ huy. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng điều này không đồng nghĩa với việc một hành động quân sự là tất yếu hay cận kề, mà phản ánh xu hướng dọn đường chính trị nhằm giữ mọi phương án trong tầm kiểm soát.
Khi đặt hai giả thuyết cạnh nhau, có thể thấy giả thuyết thứ nhất mang nặng yếu tố suy đoán và phản ánh tâm lý cảnh giác cực đoan, trong khi giả thuyết thứ hai phù hợp hơn với logic vận hành quen thuộc của hệ thống chính trị Trung Quốc. Dẫu vậy, cả hai đều không nên được tuyệt đối hóa. Trong thực tế, các chiến dịch thanh lọc lớn trong PLA thường là kết quả của sự chồng lấn nhiều động cơ từ kỷ luật, chính trị, chiến lược và cả quản trị tổ chức. Do đó, thay vì tìm kiếm một nguyên nhân duy nhất, cách tiếp cận thận trọng hơn là xem các động thái điều tra hiện nay như biểu hiện của một giai đoạn tái cấu trúc sâu, nơi ban lãnh đạo Trung Quốc ưu tiên tối đa hóa mức độ chắc chắn chính trị trong quân đội trước những lựa chọn chiến lược ngày càng phức tạp. Chính trong không gian mờ đó, các giả thuyết tiếp tục tồn tại và cạnh tranh, phản ánh sự khó khăn cố hữu trong việc giải mã các tín hiệu quyền lực từ Bắc Kinh. Nó cho thấy một xu hướng chung là sự ưu tiên tuyệt đối dành cho kiểm soát chính trị đối với quân đội trong bối cảnh Trung Quốc chuẩn bị bước vào một giai đoạn điều chỉnh chiến lược quan trọng. Chúng không nên được diễn giải như những chiến dịch kỷ luật đơn lẻ hay những sự kiện biệt lập, mà là biểu hiện của một quá trình tái định hình cấu trúc quyền lực quân sự – chính trị nhằm thích ứng với môi trường an ninh ngày càng phức tạp. Đối với các quốc gia và chủ thể quan sát Trung Quốc, đây là một chỉ báo quan trọng để đánh giá cách thức Bắc Kinh chuẩn bị cho tương lai, nơi ranh giới giữa ổn định nội bộ và hành vi đối ngoại ngày càng trở nên mờ nhạt và gắn bó chặt chẽ với nhau.
Tác động đối với Trung Quốc
Những biến động nhân sự cấp cao liên tiếp trong Quân ủy Trung ương Trung Quốc đã tạo ra một cú sốc thể chế đáng kể đối với quân đội Trung Quốc. Cho thấy một chiến dịch mang tính hệ thống, được triển khai có chủ đích nhằm tái khẳng định quyền kiểm soát chính trị tuyệt đối của Đảng đối với lực lượng vũ trang, đồng thời làm lộ rõ những tác động hai chiều.
Một, ngay trong trước mắt
Tác động rõ rệt nhất của các biến động nhân sự này là sự gia tăng kiểm soát chính trị trực tiếp đối với quân đội, đi kèm với tâm lý dè chừng lan rộng trong toàn bộ hệ thống chỉ huy. Việc Lý Thượng Phúc, một Ủy viên CMC đương chức và Bộ trưởng Quốc phòng bị miễn nhiệm toàn bộ chức vụ và chính thức bị khai trừ khỏi Đảng chỉ một tháng sau đó đã phá vỡ giả định lâu nay rằng các vị trí mang tính đối ngoại và biểu tượng cao nhất của PLA nằm ngoài tầm thanh trừng công khai. Đến việc khai trừ Hà Vệ Đông, một trong hai Phó Chủ tịch CMC và đồng thời là Ủy viên Bộ Chính trị, đánh dấu một bước leo thang chưa từng có, bởi đây là lần hiếm hoi trong lịch sử hiện đại của PLA mà một nhân vật ở tầng chỉ huy cao nhất bị loại bỏ công khai trong nhiệm kỳ. Khi Trương Hựu Hiệp và Lưu Chấn Lập bị tuyên bố điều tra “vi phạm nghiêm trọng kỷ luật và pháp luật”, càng củng cố thông điệp rằng không tồn tại vùng cấm trong quân đội, kể cả đối với những cá nhân gắn bó lâu năm với lãnh đạo tối cao.
Hệ quả trực tiếp của thông điệp này là sự thay đổi đáng kể trong hành vi ra quyết định của giới tướng lĩnh. Trong một hệ thống mà ranh giới giữa sai phạm chính trị và sai sót chuyên môn ngày càng mờ nhạt, các chỉ huy cấp cao có xu hướng ưu tiên an toàn chính trị hơn là hiệu quả quân sự. Tâm lý này dẫn tới sự thận trọng quá mức trong việc đề xuất sáng kiến, phê duyệt kế hoạch huấn luyện, triển khai mua sắm trang bị hoặc thử nghiệm các học thuyết tác chiến mới. Các đánh giá từ bên ngoài, trong đó có báo cáo của Lầu Năm Góc công bố cuối năm 2024, cho rằng chiến dịch chống tham nhũng trong lĩnh vực quân sự và công nghiệp quốc phòng Trung Quốc đã khiến hơn một chục quan chức và lãnh đạo doanh nghiệp quốc phòng bị loại bỏ, qua đó gây gián đoạn nhất định đối với tiến trình hiện đại hóa quân đội cơ bản hướng tới mốc 2027.[23] Dù Bắc Kinh phủ nhận việc các chiến dịch chỉnh đốn ảnh hưởng đến năng lực tác chiến, thực tế cho thấy việc thay đổi nhân sự đột ngột ở các vị trí chỉ huy và hoạch định chiến lược khó có thể không tạo ra độ trễ trong chu trình ra quyết định quân sự, đặc biệt trong bối cảnh PLA đang phải đồng thời xử lý nhiều kịch bản an ninh phức tạp, từ eo biển Đài Loan đến Biển Đông. Tuy nhiên, những tác động này mới chỉ là bề nổi của một quá trình tái cấu trúc sâu hơn, mà hệ quả lâu dài là có thể còn mang tính chiến lược hơn đối với Trung Quốc.
Về bản chất, các biến động nhân sự cấp cao trong CMC đang góp phần định hình lại hệ thống lãnh đạo quân đội theo hướng tập trung quyền lực cao độ vào vị trí Chủ tịch CMC, tức Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc. Khi các Phó Chủ tịch CMC và Ủy viên CMC lần lượt bị loại bỏ hoặc thay thế bằng những nhân vật gắn chặt với hệ thống kiểm tra kỷ luật và giám sát chính trị, cấu trúc quyền lực nội bộ quân đội trở nên ít phân tán hơn, đồng thời phụ thuộc mạnh mẽ hơn vào trung tâm lãnh đạo chính trị. Việc Trương Thăng Dân người đứng đầu Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật CMC được bổ nhiệm làm Phó Chủ tịch CMC ngay sau khi Hà Vệ Đông bị khai trừ là một minh chứng điển hình cho xu hướng này, cho thấy ưu tiên hàng đầu của Bắc Kinh không chỉ là duy trì số lượng lãnh đạo cấp cao, mà là bảo đảm sự trung thành chính trị tuyệt đối trong tầng chỉ huy.
Hai, trong tương lai
Xu hướng tập trung quyền lực này tiềm ẩn nguy cơ chính trị hóa quân đội ở mức độ cao, làm suy giảm tính chuyên nghiệp thuần túy quân sự của PLA. Khi tiêu chí thăng tiến và tồn tại trong hệ thống ngày càng gắn chặt với mức độ phù hợp chính trị hơn là năng lực chiến thuật hay kinh nghiệm chỉ huy, quân đội có thể đánh mất một phần khả năng tự điều chỉnh và sáng tạo chiến lược những yếu tố then chốt trong chiến tranh hiện đại. Lịch sử quân sự cho thấy các lực lượng vũ trang chịu sự can thiệp chính trị quá sâu thường gặp khó khăn trong việc thích ứng nhanh với các tình huống tác chiến thực tế, bởi các chỉ huy tại hiện trường bị ràng buộc bởi mệnh lệnh mang tính chính trị từ trung ương hơn là quyền chủ động chiến thuật. Trong trường hợp của Trung Quốc, điều này đặc biệt đáng chú ý khi PLA đang hướng tới các mục tiêu đầy tham vọng như hiện đại hóa quân đội vào năm 2035 và trở thành lực lượng đẳng cấp thế giới vào năm 2049, đồng thời chuẩn bị cho những kịch bản xung đột có cường độ cao và diễn biến nhanh.[24] So với các giai đoạn trước, có thể thấy sự khác biệt rõ rệt trong cách Bắc Kinh xử lý quan hệ giữa chính trị và quân sự. Nếu trong giai đoạn cải cách quân đội từ năm 2015, trọng tâm được đặt vào tái cơ cấu tổ chức và nâng cao hiệu quả tác chiến,[25] thì làn sóng chỉnh đốn nhân sự từ 2023 trở đi cho thấy ưu tiên chính trị đang được đẩy lên cao hơn. Điều này không đồng nghĩa với việc Trung Quốc từ bỏ hiện đại hóa quân sự, nhưng đặt ra câu hỏi về sự cân bằng giữa kiểm soát chính trị và hiệu quả quân sự. Trong môi trường an ninh khu vực ngày càng phức tạp, nơi yêu cầu phản ứng nhanh và linh hoạt là yếu tố sống còn, một hệ thống chỉ huy quá tập trung và chính trị hóa có thể trở thành điểm nghẽn chiến lược.
Xét trong bối cảnh chuẩn bị cho các kỳ Đại hội Đảng sắp tới, các biến động nhân sự sâu rộng trong Quân ủy Trung ương cho thấy vấn đề quân đội đã trở thành một trục trọng yếu trong tính toán nhân sự cấp cao của lãnh đạo Trung Quốc, đặc biệt là của ông Tập Cận Bình. Việc loại bỏ hoặc điều tra nhiều tướng lĩnh giữ vị trí then chốt không chỉ nhằm xử lý sai phạm, mà còn góp phần tái định hình cấu trúc nhân sự CMC theo hướng đảm bảo tính trung thành chính trị tuyệt đối trước thềm Đại hội, nơi các vị trí chiến lược sẽ được sắp xếp lại. Điều này giúp ông Tập giảm thiểu rủi ro xuất hiện các trung tâm quyền lực quân sự độc lập, đồng thời tạo dư địa để đưa vào CMC những nhân sự phù hợp với định hướng chính trị dài hạn. Tính đến thời điểm hiện tại, Ông Tập Cận Bình đã 73 tuổi nhưng chưa có bất cứ tín hiệu rõ ràng về việc rút lui sau Đại hội XXI, việc tái sắp xếp nhân sự quân đội có thể được xem là một bước tiền ổn định quyền lực, để Ông bảo đảm rằng nếu ông tiếp tục nắm giữ vị trí lãnh đạo tối cao, hệ thống chỉ huy quân sự sẽ không phát sinh bất định hay thách thức về tính chính danh và kiểm soát.
Tác động đối với khu vực và quốc tế
Những biến động nhân sự cấp cao liên tiếp trong Quân ủy Trung ương Trung Quốc không chỉ là vấn đề nội bộ, mà còn tạo ra các hệ lụy đáng kể đối với môi trường an ninh khu vực và trật tự chiến lược quốc tế, đặc biệt tại châu Á – Thái Bình Dương. Trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng giữ vai trò trung tâm trong các điểm nóng khu vực, bất kỳ dấu hiệu bất ổn hoặc tái cấu trúc sâu trong hệ thống chỉ huy quân sự đều buộc các quốc gia xung quanh phải điều chỉnh đánh giá về mức độ ổn định, khả năng dự báo và xu hướng hành động của Bắc Kinh.
Đối với khu vực châu Á – Thái Bình Dương, làn sóng thanh trừng và điều tra cấp cao trong PLA có thể khiến các nước trong khu vực đánh giá lại mức độ ổn định và nhất quán trong quá trình ra quyết định quân sự của Trung Quốc. Việc một loạt nhân vật ở tầng chỉ huy tối cao bị loại bỏ hoặc điều tra trong thời gian ngắn làm dấy lên câu hỏi về tính liên tục của chuỗi mệnh lệnh và cơ chế tham vấn chiến lược nội bộ. Trong các hệ thống quân sự hiện đại, sự ổn định nhân sự ở cấp cao thường gắn liền với khả năng kiểm soát khủng hoảng, do đó, những thay đổi đột ngột ở Trung Quốc buộc các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và Ấn Độ phải tính đến kịch bản Bắc Kinh tạm thời vận hành với mức độ thận trọng cao hơn, hoặc ngược lại, hành động mang tính bù đắp nhằm chứng minh sự kiểm soát nội bộ. Trong những năm gần đây, PLA đã sử dụng tần suất cao các hoạt động tuần tra, diễn tập và áp sát nhằm phát đi tín hiệu chính trị. Chỉ riêng năm 2023, Đài Loan ghi nhận hơn 1.700 lượt máy bay quân sự Trung Quốc vượt đường trung tuyến hoặc xâm nhập ADIZ, tăng gần 80% so với năm 2021.[26] Sau các biến động lo ngại Bắc Kinh có thể tiếp tục hoặc thậm chí gia tăng các hoạt động như vậy để khẳng định rằng hệ thống chỉ huy vẫn vận hành hiệu quả và không bị suy yếu bởi các cuộc chỉnh đốn nội bộ. Điều này giải thích vì sao Nhật Bản liên tục điều chỉnh ngân sách quốc phòng, tăng lên khoảng 2% GDP từ năm 2027[27] và Australia đẩy nhanh các chương trình hợp tác an ninh trong khuôn khổ AUKUS, coi sự khó đoán trong hành vi quân sự của Trung Quốc là một biến số ngày càng quan trọng.[28]
Đối với các điểm nóng cụ thể, tác động của những biến động trong CMC thể hiện rõ nhất tại eo biển Đài Loan. Trước mắt, PLA có xu hướng sử dụng các hoạt động quân sự biểu dương lực lượng như diễn tập quy mô lớn, bay vòng đảo hoặc phóng tên lửa huấn luyện nhằm duy trì áp lực chiến lược và đồng thời gửi thông điệp rằng năng lực răn đe không bị ảnh hưởng bởi thay đổi nhân sự. Các cuộc diễn tập quanh Đài Loan sau chuyến thăm của Chủ tịch Hạ viện Mỹ năm 2022[29] đã trở thành khuôn mẫu hành động và nhiều khả năng sẽ tiếp tục được lặp lại với cường độ điều chỉnh linh hoạt theo bối cảnh chính trị nội bộ Trung Quốc. Cuộc tập trận “Sức mạnh Công lý” giai đoạn đầu 2026[30] càng cho thấy các hoạt động này không chỉ mang tính huấn luyện, mà còn nhằm khẳng định tính liên tục của năng lực răn đe và sự kiểm soát thống nhất của trung ương bất chấp nhạy cảm về chính trị. Điều này làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm, đặc biệt khi các chỉ huy cấp chiến dịch phải cân bằng giữa yêu cầu tuân thủ chính trị và xử lý tình huống thực địa.
Các biến động trong CMC không làm suy giảm ngay lập tức sức mạnh quân sự của Trung Quốc, nhưng chúng tạo ra hiệu ứng lan tỏa đáng kể đối với khu vực và quốc tế, gia tăng mức độ cảnh giác, thúc đẩy điều chỉnh chiến lược của các nước xung quanh và làm phức tạp hơn các điểm nóng vốn đã nhạy cảm. Trong một môi trường an ninh nơi nhận thức và tín hiệu có vai trò không kém năng lực thực tế, những thay đổi này đủ để tác động đến cán cân ổn định khu vực trong trung hạn.
Kết luận
Những động thái trong Quân ủy Trung ương Trung Quốc cho thấy chính trường nội bộ Trung Quốc đang bước vào một pha vận động khó đoán, nơi những gì từng được xem là ổn định, bất khả xâm phạm hay đã an bài đều có thể trở thành đối tượng điều chỉnh. Khi các cơ chế kỷ luật được kích hoạt ngay tại trung tâm quyền lực quân sự, thì các tiền lệ, ngoại lệ đều có thể được viện dẫn với nhiều lý do, điều đó phản ánh một thực tế rằng hệ thống không còn vận hành thuần túy theo quán tính mà đang liên tục tự hiệu chỉnh trước những áp lực chính trị và chiến lược mới. Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện của các động thái tưởng như không thể xảy ra không hẳn là dấu hiệu của bất ổn nhất thời, mà là biểu hiện của một cấu trúc quyền lực đang được siết chặt và tái sắp xếp theo những tiêu chí linh hoạt hơn. Chính vì vậy, thay vì coi các diễn biến hiện nay là điểm kết thúc của một chiến dịch, cần nhìn nhận chúng như dấu hiệu mở đầu cho một giai đoạn mà tính bất định trở thành đặc trưng của chính trường Trung Quốc. Các biến động tiếp theo dù diễn ra âm thầm hay công khai nhiều khả năng sẽ tiếp tục định hình lại cách quyền lực được phân bổ, kiểm soát và thể hiện, với những hệ lụy vượt ra ngoài biên giới nội bộ trong thời gian tới.
Những biến động nhân sự ở tầng cao quyền lực, dù được thể hiện dưới hình thức kỷ luật hay truy tố pháp lý, về bản chất không thể tách rời khỏi logic vận hành của quyền lực chính trị. Chúng không đơn thuần phản ánh việc thực thi pháp luật, mà là biểu hiện của những nước cờ có tính toán nhằm tái khẳng định trật tự quyền lực trung tâm trong một cấu trúc cai trị quy mô lớn. Trong các mô hình chính trị tập quyền, nơi tính ổn định của hệ thống phụ thuộc trực tiếp vào khả năng kiểm soát tuyệt đối đối với bộ máy, việc thay thế, loại bỏ hoặc tái bố trí các nhân tố không còn phù hợp không phải là sự lựa chọn, mà là điều kiện tồn tại của chính thể. Lịch sử chính trị, từ các đế chế cổ đại đến nhà nước hiện đại, cho thấy kỷ cương không chỉ là công cụ quản lý, mà là nền tảng sinh tồn của quyền lực. Vì vậy, những cái tên bị thay thế chỉ là phần nổi của một quá trình tái cấu trúc sâu hơn, nơi mục tiêu không nằm ở cá nhân, mà ở việc bảo toàn tính liên tục và khả năng vận hành của hệ thống cầm quyền. Dòng lịch sử tiếp tục vận động, nhân sự thay đổi theo chu kỳ, nhưng bản chất của trò chơi quyền lực với những quy luật lạnh lùng và bền bỉ của nó hầu như không đổi./.
Tác giả: Trương Quốc Lượng
Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Nghiên cứu Chiến lược. Mọi trao đổi học thuật và các vấn đề khác, quý độc giả có thể liên hệ với ban biên tập qua địa chỉ mail: [email protected]
Tài liệu tham khảo
[1] National Institute for Defense Studies. (2012). China Security Report 2012 . National Institute for Defense Studies, Japan, pp. 10–11. https://www.nids.mod.go.jp/english/publication/chinareport/pdf/china_report_EN_web_2012_A01.pdf
[2] Jash, A. (2022). The 20th Central Military Commission: Personnel and priorities. The Jamestown Foundation. https://jamestown.org/the-20th-central-military-commission-personnel-and-priorities/
[3] Ministry of National Defence of the People’s Republic of China. (2024). CPC expels former Chinese defense minister Wei Fenghe. http://eng.mod.gov.cn/xb/News_213114/TopStories/16319142.html
[4] 中共天津市纪律检查委员会 & 天津市监察委员会. (2024\). 中央军委原委员、原国务委员兼国防部长李尚福受到开除党籍处分. https://www.tjjw.gov.cn/djcf/2024/06/28/detail_2024062879733.html
[5] Chen, L. (2025). China expels two top military leaders from Communist Party in anti-corruption purge. Reuters. https://www.reuters.com/world/china/china-expels-two-top-generals-communist-party-anti-corruption-purge-2025-10-17/
[6] The Financial Times. (2026). Xi takes sole operational control of army as China probes military leaders. https://www.ft.com/content/48970df6-f837-476c-ac3e-6c8d28652cc2
[7] Chen, L. (2025). Veteran military leader Zhang Shengmin promoted to China’s number-two general. Reuters. https://www.reuters.com/world/china/veteran-military-leader-zhang-shengmin-promoted-chinas-number-two-general-2025-10-23/
[8] Jiang, C. (2025). Nine senior PLA officials expelled from CPC. China Daily Hong Kong. https://www.chinadailyhk.com/hk/article/621926
[9] Ministry of National Defense of the People’s Republic of China. (2025). China probes senior military officials Zhang Youxia, Liu Zhenli for suspected serious discipline, law violations: defense ministry. http://eng.mod.gov.cn/2025xb/N/T/16439139.html
[10] Central News Agency. (2026). 中共領導幹部研討班 張又俠等4名政治局委員缺席 . https://www.cna.com.tw/news/acn/202601210238.aspx
[11] The Epoch Times. (2026). 石泰峰主持高官培训结业式 张又侠仍缺席. https://www.epochtimes.com/gb/26/1/23/n14682464.htm
[12] StayGate. (2026). Zhang Youxia and his entire family have been arrested. https://staygate.blogspot.com/2026/01/zhang-youxia-and-his-entire-family-have.html
[13] 看中国. (2026). 實錘：張又俠、劉振立被抓 央視發視頻要打臺灣？(圖). https://www.secretchina.com/news/b5/2026/01/24/1093990.html
[14] StayGate. (2026), Tlđd.
[15] 宁海钟 & 骆亚. (2026). 再爆张又侠出事 张又侠出事消息再传 学者析中共政治危机. 阿波罗新闻网. https://www.aboluowang.com/2026/0124/2338796.html#google_vignette
[16] 風傳媒. (2026). 北京觀察》共軍開國上將之子張又俠被捕！中共軍委7人只剩2人，習近平究竟在打什麽算盤？. https://www.storm.mg/article/11097880
[17] Thanh Phương. (2026). Mỹ xoay trục ưu tiên trong Chiến lược Quốc phòng quốc gia. Báo Tin tức & Dân tộc – TTXVN. https://baotintuc.vn/quoc-phong/my-xoay-truc-uu-tien-trong-chien-luoc-quoc-phong-quoc-gia-20260124141337631.htm
[18] Wu, G. (2025). The Dictator’s Dilemma toward the 21st Party Congress: Elite reshuffling and power restructuring. PRC Leader. https://www.prcleader.org/post/the-dictator-s-dilemma-toward-the-21st-party-congress-elite-reshuffling-and-power-restructuring
[19] Kou, C.-W. (2000). Why the military obeys the party’s orders to repress popular uprisings: The Chinese military crackdown of 1989. Issues & Studies, 36(6), 27–51. https://www.researchgate.net/publication/286605027_Why_the_military_obeys_the_party%27s_orders_to_repress_popular_uprisings_The_Chinese_military_crackdown_of_1989
[20] Kautz, C. (2020). Power Struggle or Strengthening the Party: Perspectives on Xi Jinping’s Anticorruption Campaign. Journal of Chinese Political Science, 25(3), 501–511. https://link.springer.com/article/10.1007/s11366-020-09665-9
[21] China Study Group. The Capitalist Roaders Are Still on the Capitalist Road: Section 16, “Why were the revisionists able to seize power?”. In The Two-Line Struggle and the Revisionist Seizure of Power in China. https://www.marxists.org/history/erol/ncm-3/roaders/section-16.htm
[22] Buckley, C. (2015). Zhao Ziyang’s quiet warning on China’s future. Foreign Policy. https://foreignpolicy.com/2015/04/08/zhao-ziyang-china-ccp-deng-xiaoping-tiananmen/
[23] U.S. Department of Defense. (2024). Military and security developments involving the People’s Republic of China 2024. tr 159-160. https://media.defense.gov/2024/Dec/18/2003615520/-1/-1/0/MILITARY-AND-SECURITYDEVELOPMENTS-INVOLVING-THE-PEOPLES-REPUBLICOF-CHINA-2024.PDF
[24] U.S. Department of Defense. (2024). tr 44-45, Tlđd.
[25] Nguyễn Thị Kim Phụng (Biên dịch). (2026). Điểm lại các cải cách trong Quân đội Trung Quốc từ năm 2015. Nghiên cứu quốc tế. https://nghiencuuquocte.org/2026/01/01/diem-lai-cac-cai-cach-trong-quan-doi-trung-quoc-tu-nam-2015/
[26] Wong, H. (2024). More aircraft, more ships, more often: How the PLA is pressuring Taiwan’s defences. The Star. https://www.thestar.com.my/aseanplus/aseanplus-news/2024/12/12/more-aircraft-more-ships-more-often-how-the-pla-is-pressuring-taiwans-defences#goog_rewarded
[27] Nippon.com. (2025). Japan targets 2% defense spending. https://www.nippon.com/en/japan-data/h02457/japan-targets-2-defense-spending.html
[28] Australian Submarine Agency. (2025). Bilateral Nuclear-Powered Submarine Partnership and Collaboration Treaty. https://www.asa.gov.au/bilateral-nuclear-powered-submarine-partnership-and-collaboration-treaty
[29] Thanh Danh. (2022). Lý do Trung Quốc tập trận quanh Đài Loan sau chuyến thăm của bà Pelosi. VnExpress. https://vnexpress.net/ly-do-trung-quoc-tap-tran-quanh-dai-loan-sau-chuyen-tham-cua-ba-pelosi-4495720.html
[30] Dotson, J. (2026). The PLA’s “Justice Mission-2025” exercise around Taiwan. Global Taiwan Institute. https://globaltaiwan.org/2026/01/pla-justice-mission-2025/
