Điều khiến vấn đề Đài Loan ngày càng trở nên phức tạp không phải chỉ vì cán cân quân sự thay đổi hay cạnh tranh Mỹ – Trung gia tăng, mà bởi nền tảng nhận thức của hai bờ về chính cộng đồng mà họ đại diện đang ngày càng tách biệt. Khi Trung Quốc xem thống nhất là sự hoàn tất của một dân tộc lịch sử, còn Đài Loan coi tương lai chính trị phải được quyết định bởi một cộng đồng công dân dân chủ, thì tranh luận giữa hai bên không còn đơn thuần là vấn đề chủ quyền, mà đã trở thành sự cạnh tranh giữa hai cách hiểu về dân tộc và đại diện bởi hai tính chính danh khác nhau. Chính sự khác biệt này đang định hình lại triển vọng thống nhất hai bờ.
Quan niệm của Trung Quốc
Dân tộc gắn với “Giấc mộng Trung Hoa”
Khái niệm “Giấc mộng Trung Hoa” được Chủ tịch Tập Cận Bình chính thức nêu ra ngay sau Đại hội XVIII Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 2012 với khẳng định sự phục hưng vĩ đại của dân tộc Trung Hoa là ước mơ lớn nhất của dân tộc Trung Hoa kể từ thời cận đại. Theo cách diễn giải trên, lịch sử Trung Quốc từ sau Chiến tranh Nha phiến năm 1840 là lịch sử của “bách niên quốc sỉ” (thế kỷ ô nhục) khi đất nước bị các cường quốc phương Tây và Nhật Bản xâm lược, chia cắt và áp đặt các hiệp ước bất bình đẳng.
Năm 2013, tại Triển lãm Con đường phục hưng, ông Tập Cận Bình nhấn mạnh quá trình phục hưng dân tộc là sự chuyển hóa từ đứng lên, giàu lên đến mạnh lên. Đến bài phát biểu kỷ niệm 40 năm Thông điệp gửi đồng bào Đài Loan (2/1/2019), nhà lãnh đạo Tập Cận Bình tuyên bố việc thống nhất hoàn toàn Tổ quốc là yêu cầu tất yếu để thực hiện sự phục hưng vĩ đại của dân tộc Trung Hoa.
Mục tiêu này tiếp tục được thể chế hóa trong các văn kiện chính trị cấp cao của ĐCSTQ. Báo cáo chính trị tại Đại hội XIX 2017 khẳng định Giải quyết vấn đề Đài Loan, thực hiện thống nhất hoàn toàn Tổ quốc là yêu cầu tất yếu để hiện thực hóa sự phục hưng vĩ đại của dân tộc Trung Hoa. Đến Đại hội XX năm 2022 lập trường trên được nhắc lại với ngôn từ cứng rắn hơn khi khẳng định ĐCSTQ kiên quyết phản đối và ngăn chặn mọi hành vi ly khai đòi độc lập Đài Loan, đồng thời nhấn mạnh sẽ không từ bỏ quyền sử dụng vũ lực. Trong các Báo cáo công tác Chính phủ và Hội nghị Công tác Đài Loan hằng năm, vấn đề thống nhất luôn được đặt trong nhóm “lợi ích cốt lõi” của Trung Quốc cùng với chủ quyền, an ninh quốc gia và lợi ích phát triển. Điều này cũng đồng nghĩa với việc định hướng chính sách của các thế hệ lãnh đạo tương lai sẽ khó có thể thay đổi bởi mục tiêu thống nhất đã được gắn với tính chính danh của Đảng và lời hứa về phục hưng dân tộc.
Nền tảng tư tưởng cho cách tiếp cận này là khái niệm “dân tộc Trung Hoa”. Khác với khái niệm người Hán, dân tộc Trung Hoa được Trung Quốc xây dựng như một cộng đồng chính trị – văn hóa thống nhất gồm 56 dân tộc mở rộng tới Hồng Kông, Ma Cao, Đài Loan và cộng đồng Hoa kiều ở nước ngoài. Như vậy sự tồn tại của hai hệ thống chính trị ở hai bờ eo biển không làm thay đổi bản chất “một dân tộc”, bởi sự phân chia chỉ là hệ quả tạm thời của nội chiến và các can thiệp từ bên ngoài. Nói cách khác, trong diễn ngôn của Trung Quốc, Đài Loan không được coi là một cộng đồng chính trị có quyền tự quyết riêng biệt, mà là một bộ phận chưa hoàn tất của cộng đồng dân tộc Trung Hoa.
Quan điểm này được thể hiện nhất quán trong các Sách trắng về Đài Loan được phát hành từ sau năm 2000. Đặc biệt, bản Sách trắng Vấn đề Đài Loan và sự thống nhất của Trung Quốc trong kỷ nguyên mới năm 2022 khẳng định rằng hai bờ eo biển đều thuộc một nước Trung Quốc, đồng bào hai bờ đều là người Trung Quốc và cùng chia sẻ huyết thống, văn hóa và lịch sử. Phiên bản Sách trắng này còn bổ sung luận điểm rằng thống nhất không chỉ phục vụ lợi ích của Trung Quốc mà còn là điều kiện để mọi người Trung Quốc cùng chia sẻ vinh quang của sự phục hưng dân tộc. Đây là sự mở rộng từ lập luận chủ quyền sang lập luận về bản sắc và cộng đồng dân tộc nhằm tạo cơ sở chính trị cho yêu sách thống nhất.
Diễn ngôn “cộng đồng dân tộc chung” còn được củng cố thông qua hệ thống diễn ngôn chính trị. Trong Thông điệp gửi đồng bào Đài Loan năm 2019, Chủ tịch Tập Cận Bình nhiều lần sử dụng các cụm từ như đồng bào máu mủ, cùng chung vận mệnh dân tộc hay người một nhà. Những khái niệm này phản ánh một chiến lược diễn ngôn nhằm phủ nhận tính hợp pháp của việc hình thành một bản sắc dân tộc Đài Loan độc lập. Trong cách tiếp cận của Trung Quốc, sự khác biệt về thể chế dân chủ, hệ thống chính trị hay bản sắc chính trị tại Đài Loan không làm phát sinh một chủ thể dân tộc mới, mà chỉ phản ánh trạng thái chia cắt tạm thời trong nội bộ một cộng đồng dân tộc thống nhất.
Chính vì vậy, thống nhất hai bờ được nâng lên thành một nghĩa vụ lịch sử và một sứ mệnh dân tộc thay vì chỉ là mục tiêu chính sách. Từ sau sự kiện Cựu Chủ tịch Hạ viện Mỹ bà Nancy Pelosi thăm Đài Loan vào tháng 8/2022, các cơ quan tuyên truyền và quân đội Trung Quốc liên tục viện dẫn Luật Chống ly khai năm 2005 để tạo cơ sở pháp lý cho các cuộc tập trận xung quanh hòn đảo phục vụ chiến lược răn đe của Trung Quốc. Luật xác định rõ Nhà nước có nghĩa vụ thúc đẩy thống nhất, đồng thời cho việc sử dụng biện pháp phi hòa bình nếu các lực lượng ly khai thúc đẩy độc lập Đài Loan.
Cách tiếp cận mục tiêu thống nhất của Trung Quốc
Xuất phát từ quan niệm trên, Trung Quốc triển khai một chiến lược tổng thể kết hợp đồng thời các công cụ tư tưởng, chính trị, pháp lý, ngoại giao, kinh tế và quân sự nhằm từng bước định hình điều kiện có lợi cho mục tiêu thống nhất.
Trước hết, trên phương diện tư tưởng và diễn ngôn, Trung Quốc coi việc định hình bản sắc dân tộc là nền tảng lâu dài của tiến trình thống nhất. Hệ thống giáo dục, truyền thông Nhà nước, xuất bản, điện ảnh, bảo tàng và các nền tảng số liên tục nhấn mạnh thông điệp “Đài Loan là một bộ phận của Trung Quốc từ thời cổ đại”. Các sự kiện lịch sử như Hiệp ước Shimonoseki, Tuyên bố Cairo năm 1943, Tuyên bố Potsdam năm 1945 và kết quả của nội chiến năm 1949 được diễn giải theo hướng khẳng định tính liên tục của chủ quyền Trung Quốc đối với Đài Loan. Đồng thời, chiến dịch tuyên truyền trên không gian mạng được đẩy mạnh thông qua các nền tảng mạng xã hội như Weibo, Douyin, Bilibili. Điều này đặc biệt thấy rõ sau cuộc bầu cử tại Đài Loan năm 2016, năm 2020 và sau chuyến thăm của bà Nancy Pelosi năm 2022, khi làn sóng dư luận Trung Quốc được huy động mạnh mẽ để tạo sự đồng thuận đối với các biện pháp cứng rắn của chính phủ.
Ở phương diện chính trị và pháp lý, Trung Quốc từng bước hoàn thiện khuôn khổ thể chế phục vụ mục tiêu thống nhất. Ngoài Luật Chống ly khai, Trung Quốc chú trọng cải tiến các văn kiện về chính sách Đài Loan và sử dụng các diễn đàn chính trị như Đại hội Đảng, kỳ họp Lưỡng hội, Hội nghị Công tác Đài Loan để tuyên bố lập trường “Một Trung Quốc”. Song song Trung Quốc thực hiện chiến thuật cô lập quốc tế đối với Đài Loan bằng cách gia tăng sức ép ngoại giao. Kết quả khiến một số quốc gia như Panama (2017), Cộng hòa Dominica (2018), El Salvador (2018), Quần đảo Solomon (2019), Kiribati (2019), Nicaragua (2021), Honduras (2023) lần lượt chuyển công nhận ngoại giao từ Đài Bắc sang Bắc Kinh. Đến nay, số quốc gia duy trì quan hệ ngoại giao chính thức với Đài Loan chỉ còn ở mức rất hạn chế.
Công cụ kinh tế được sử dụng theo hướng vừa tạo hấp dẫn vừa gia tăng phụ thuộc. Trung Quốc thúc đẩy hội nhập kinh tế hai bờ thông qua các chính sách ưu đãi dành cho doanh nghiệp và thanh niên Đài Loan, khuyến khích đầu tư, học tập và khởi nghiệp tại đại lục. Đồng thời áp dụng các biện pháp trừng phạt có chọn lọc đối với những doanh nghiệp hoặc cá nhân bị coi là ủng hộ “Đài Loan độc lập”. Cách tiếp cận này nhằm tạo ra sự phân hóa trong xã hội Đài Loan phục vụ tiến trình thống nhất trong dài hạn.
Răn đe quân sự được ngày càng trở thành trụ cột cuối cùng trong chiến lược của Trung Quốc. Từ năm 2016, Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) từng bước bình thường hóa các hoạt động tuần tra vượt đường trung tuyến eo biển Đài Loan, tiến hành các cuộc xâm nhập vào vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) của Đài Loan. Năm 2022, PLA lần đầu tiên tiến hành các cuộc tập trận bao vây hòn đảo trên sáu khu vực, phóng tên lửa đạn đạo bay qua không phận Đài Loan và mô phỏng phong tỏa trên biển. Những cuộc diễn tập quy mô lớn sau đó trong các đợt năm 2024–2025–2026 tiếp tục cho thấy xu hướng chuyển từ răn đe sang xây dựng năng lực tác chiến thực tế.
Quan niệm của Đài Loan
Dân tộc gắn với “Bản sắc Đài Loan”
Nếu Trung Quốc đại lục tiếp cận vấn đề dân tộc từ góc độ lịch sử nhằm phục vụ mục tiêu phục hưng và thống nhất quốc gia, tại Đài Loan, khái niệm “dân tộc” lại được xác định trên nền tảng của một cộng đồng chính trị dân chủ. Trong khi Trung Quốc lập luận rằng tính thống nhất dân tộc có trước và quyết định hình thức tổ chức chính trị, thì Đài Loan cho rằng chính trải nghiệm chính trị, hệ thống thể chế và ý chí của cộng đồng công dân mới là yếu tố tạo nên một dân tộc. Như vậy, nếu Trung Quốc xây dựng bản sắc dân tộc theo logic lịch sử tạo nên quốc gia, Đài Loan lại phát triển theo logic quốc gia dân chủ tạo nên dân tộc. Chính sự khác biệt trong cách hiểu bản sắc này đã làm cho vấn đề thống nhất hai bờ trở thành sự đối đầu giữa hai quan niệm khác nhau về dân tộc, tính chính danh và quyền quyết định tương lai chính trị.
“Bản sắc Đài Loan” hiện đại ngày nay là kết quả của một quá trình chuyển đổi mô hình chính trị kéo dài hơn ba thập niên. Năm 1987 khi chính quyền Trung Hoa Dân Quốc chấm dứt gần 40 năm thiết quân luật, mở ra tiến trình dân chủ hóa toàn diện. Các cuộc cải cách hiến pháp trong thập niên 1990, cuộc bầu cử tổng thống trực tiếp đầu tiên năm 1996 và nhất là sự chuyển giao quyền lực hòa bình từ Quốc dân đảng (KMT) sang Đảng Dân Tiến (DPP) năm 2000 đã tạo nên một cộng đồng chính trị hoàn toàn mới. Khác với thế hệ từng di cư từ đại lục sau năm 1949, các thế hệ sinh ra và trưởng thành trong môi trường dân chủ ngày càng xem Đài Loan là không gian chính trị duy nhất mà họ gắn bó. Sự chuyển biến này được phản ánh rất rõ qua các khảo sát dài hạn của Đại học quốc lập Chính trị (NCCU). Từ cuộc khảo sát bắt đầu năm 1992 đến nay, tỷ lệ người coi bản thân mình là người Đài Loan đã tăng từ khoảng 17,6% năm 1992 lên trên 60% sau năm 2014, đạt khoảng 63–64% giai đoạn 2020, trong khi tỷ lệ chỉ nhận mình là người Trung Quốc giảm xuống còn khoảng 2–3%.
Nguồn: Why Does Taiwan Identity Decline? https://doi.org/10.1177/00219096231168068
Một bước ngoặt khác thúc đẩy quá trình này là Phong trào Hoa Hướng Dương năm 2014. Cuộc biểu tình chiếm giữ Viện Lập pháp trong 24 ngày nhằm phản đối Hiệp định Thương mại Dịch vụ xuyên eo biển (CSSTA) tạo nên một nhận thức mới trong xã hội Đài Loan rằng hội nhập kinh tế với Trung Quốc có thể từng bước dẫn tới phụ thuộc chính trị, làm suy yếu nền dân chủ và quyền tự quyết của hòn đảo. Phong trào này đánh dấu sự trỗi dậy của một thế hệ chính trị mới, trong đó dân chủ, minh bạch và sự tham gia của công dân được coi là những thành tố tạo nên bản sắc Đài Loan. Như vậy, khoảng cách bản sắc giữa các thế hệ tại Đài Loan gia tăng rõ rệt, khi lớp cử tri trẻ coi việc bảo vệ dân chủ đồng nghĩa với bảo vệ bản sắc dân tộc.
Xu hướng này được thể hiện trong các bài phát biểu của Tổng thống Đài Loan Thái Anh Văn trong diễn văn nhậm chức năm 2016, bà khẳng định mọi quan hệ hai bờ phải dựa trên ý chí của nhân dân Đài Loan và các nguyên tắc dân chủ. Đến bài phát biểu Quốc khánh năm 2021, bà Thái Anh Văn tiếp tục nhấn mạnh Đài Loan sẽ không khuất phục trước sức ép và sẽ tiếp tục bảo vệ lối sống dân chủ của mình. Trong bài phát biểu nhậm chức nhiệm kỳ hai năm 2020, bà một lần nữa khẳng định dân chủ và tự do là nền tảng của bản sắc Đài Loan. Nguồn gốc tính chính danh của chính quyền vì thế không đến từ một tường thuật lịch sử về Trung Hoa thống nhất mà từ sự ủy quyền của cử tri Đài Loan. Chính quá trình vận hành thể chế này khiến yếu tố “quốc gia–dân tộc” ngày càng được hiểu theo nghĩa cộng đồng công dân hơn là cộng đồng sắc tộc.
Trong bối cảnh đó, xã hội Đài Loan ngày càng phân biệt rõ giữa bản sắc văn hóa Trung Hoa và bản sắc chính trị Đài Loan. Phần lớn người dân Đài Loan không phủ nhận mối liên hệ lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ hay huyết thống với Trung Quốc đại lục. Tiếng Hoa, chữ Hán, Nho giáo và nhiều truyền thống văn hóa vẫn là nền tảng của đời sống xã hội Đài Loan. Tuy nhiên, trong diễn ngôn chính trị và học thuật, ngày càng phổ biến quan điểm rằng sự tương đồng về văn hóa không tất yếu dẫn tới sự thống nhất về chủ quyền. Có thể là người Hoa về văn hóa, nhưng là người Đài Loan về chính trị. Điều này phản ánh xu hướng nổi bật của chính trị quốc tế ngày nay là sự chuyển đổi từ chủ nghĩa dân tộc sắc tộc sang chủ nghĩa dân tộc công dân.
Cách tiếp cận mục tiêu thống nhất của Đài Loan
Sự chuyển biến trong quan niệm về dân tộc đã kéo theo sự thay đổi căn bản trong cách Đài Loan tiếp cận vấn đề thống nhất. Chính quyền Đài Loan dưới thời Đảng Dân Tiến (2016–2022), theo đuổi chiến lược duy trì hiện trạng như một lựa chọn tối ưu. Chiến lược này đồng thời bác bỏ việc chấp nhận Đồng thuận 1992 theo cách diễn giải của Trung Quốc, nhưng cũng tránh tuyên bố độc lập chính thức nhằm không tạo cớ cho Trung Quốc sử dụng biện pháp quân sự. Về bản chất, đây là một chiến lược cân bằng giữa hai yêu cầu: bảo vệ quyền tự chủ chính trị trên thực tế, đồng thời duy trì môi trường hòa bình để bảo đảm sự tồn tại và phát triển của Đài Loan.
Trọng tâm của cách tiếp cận này là nguyên tắc quyền tự quyết của cộng đồng công dân Đài Loan. Lập trường được chính quyền bà Thái Anh Văn khẳng định và được Tổng thống Lại Thanh Đức tiếp tục kế thừa. Mọi thay đổi liên quan đến địa vị chính trị của Đài Loan dù là thống nhất, duy trì hiện trạng hay độc lập chỉ có thể được quyết định thông qua ý chí của người dân Đài Loan bằng các cơ chế dân chủ. Nguồn gốc tính chính danh của nhà nước không còn xuất phát từ một cộng đồng dân tộc lịch sử, mà từ sự ủy quyền của cộng đồng công dân đang sinh sống trên đảo.
Trên phương diện đối ngoại, Đài Loan triển khai chiến lược mở rộng không gian quốc tế nhưng tránh thay đổi nguyên trạng. Một mặt, Đài Loan chủ động tăng cường quan hệ với các nền dân chủ cùng chí hướng như Hoa Kỳ, Nhật Bản và Liên minh châu Âu (EU), đồng thời thúc đẩy ngoại giao dựa trên các nguyên tắc dân chủ, pháp quyền và nhân quyền nhằm gia tăng tính chính danh quốc tế. Mặt khác, Đài Loan vẫn duy trì sự kiềm chế nhất định tránh những bước đi có thể bị Trung Quốc coi là vượt qua lằn ranh đỏ, qua đó hạn chế nguy cơ xung đột quân sự. Điều này cho thấy cách tiếp cận của Đài Loan không hướng tới thay đổi hiện trạng bằng đối đầu, mà ưu tiên kéo dài hiện trạng theo hướng có lợi, từng bước củng cố bản sắc chính trị, mở rộng không gian quốc tế và tăng cường năng lực tự chủ. Đây cũng là logic xuyên suốt trong chính sách hai bờ của Đài Loan trong giai đoạn từ năm 2016 đến nay./.
Tác giả: Phạm Quang Hiền
